Mišrieji dvigarsiai „am“, „an“, „em“, „en“ ir balsiai „ą“, „ę“ K. Širvydo raštuose

LITEWSKI JĘZYKA GRAMATYCZNA STRUKTURA LIE T "UV O $'T'SR NAUK A K A DE M T J. A MIESZANE DYGRAFIA am, an, em, en IR SAMOGŁOSKI 4, ¢ W PISMACH K. SIRVYDASA K. MORKUNAS K. Jednego — z Sirvydasa Dokładne miejsce pochodzenia najwybitniejszego — przedstawiciela dawnego piśmiennictwa litewskiego nie jest znane. Przypuszcza ji się, że iš większość stanowią cechy gwarowe, których jo niemało — występuje w piśmiennictwie zawartym w dwuczęściowym zbiorze kazań („Punktuose ir sakymų”), w pierwszym słowniku języka litewskiego („Dictionarium trium linguarum”). Jest to zrozumiałe, jak ważne jest wyjaśnienie każdej cechy jo gwarowej występującej w ir piśmiennictją wie, a zwłaszcza jej lokalizacja (ustalenie jej zasięgu we współczesnych gwarach języka litewskiego). Językoznawcy już dawno zauważyli, że w obu wspomnianych XVII-zawodoa. wych zabytkach języka litewskiego wiele cech gwarowych jest charakterystycznych dla Auksztoty wschodniej. Be to, dyftongi mieszane um, un, im, in ir samogłoski u, i zamiast am, an, em, en ir Ą, g wskazuje, że autor tų pomników pochodził z tej części wschodniej iš Auksztoty, w której mówi się tak zwanym dialektem punktininków. Por. K. Formy wyrazów w ir pismach Szyrwida: vmzinas' SP 1 78, SD? I 96, 192, III krumta 477, pakumpes SP I 269, SP I 108, sumtis SD I 190, III 102, 470; vnglis SD I 189, III dziąsła 468, zęby SP I 7, SD I 183, 205, III bez 513, dziąseł SD I 96, III 204, kunkliey „kanklės“ SP II 57, punéiu SP 1 38, tikius [=tunkius] SP II 5, woda SP I 72, 110, SD I 55, 90, busiunéios SP II 36, szaukiūčio [=szaukiuncio] SP I 69, werkiuncias SP I 42; pimpe SD I 17; apdingimas SD I 1104), byndras SP 1 27, {yngwa SP I 51, nindre SP I 43, II 163; drusus SD I 20, 170, III 412, gruztas SP 1 271, SD I 177, III kloc 429, SP 1 271, musto SP 1 50, busius „būsiąs“ SP I 75, darus ,,daras“ SD I 97, III 21, 39, lp. gal. gatu SD I 22, 60, 93, III lp. 48, in. kaktu SD I 18, kadu SP I 39; apigriziu SD I 213, kisdamas SP 1 23, numiris SP I 10, pakielys SP I 53, suszony SP I 330, lp. dopełniacz mnie SP I 9, lp. celownik meily SP I 58, su tryb przypuszczający SP I 15, w jakim SP 1 42, piśmie® SP I 13. ! W pismach Szyrwida niektóre grafemy zostały zmienione: zamiast / zapisywas, ne jest zamiast 8 — sz, o zamiast kilku grafem oznaczających ž, spółgłoskę zapisywana jest jedna — 2. * materiał ilustracyjny zebrany iš K. Pakalki „Rejestru litewskich słów ze słownika Konstantinasa Szyrwida „Dictionarium trium linguarum” (LTSR MA Instytut Języka i Literatury Litewskiej, 1964, maszynopis). * O K. samogłosce końcowej końcówki liczby mnogiej inessivu w pismach Szyrwida (-e, rzadko -i) zob. „Litewska struktura morfologiczna i jej rozwój”, ir Wilno, 1964, p. 145 itd. 139 Jednak zarówno w „Punktuose sakymų”, jak i w słowniku można znaleźć słowa oraz formy także z am, an, em, en; ą (a), ę (e). Do tych ostatnich przypadków często podchodzi się nie jako do faktów dialektu K. Szyrwyda, lecz jako do faktów innych dialektów lub języka literackiego, który wówczas zaczął się kształtować. Czy we wszystkich przypadkach taki pogląd jest słuszny? Pojawia się też inne pytanie: czy w obu częściach „Punktów kazań” i we wszystkich wydaniach słownika przypadki, w których występują dwugłoski mieszane am, an, em, en oraz samogłoski ą, g, pojawiają się z jednakową częstotliwością? W przygotowaniu II części „Punktów kazań” oraz trzech wydań słownika, które ukazały się już po śmierci K. Szyrwida, mniej lub bardziej uczestniczyli przecież także inni ludzie*. Dokładniejszej odpowiedzi na te pytania może dostarczyć statystyka wszystkich przypadków, w których występują wspomniane dwugłoski i samogłoski, a także zestawienie faktów charakterystycznych dla pism K. Szyrwida z odpowiednimi danymi współczesnych gwar wschodnioaŭksztockich“. Wyrazy i formy z am, an, em, en występujące w pismach K. Szyrwida można przede wszystkim podzielić na dwie grupy: 1) takie, w których te dwugłoski występują konsekwentnie w obu częściach „Punktów kazań” i we wszystkich wydaniach słownika, 2) takie, w których am, an, em, en pojawiają się niekonsekwentnie, zazwyczaj tylko w jednej z części „Punktów kazań”, nie zaś we wszystkich wydaniach słownika. Nie występują wyrazy i formy, w których konsekwentnie pojawiałyby się gq, e. Il. Konsekwentnie am, an, em, en występują w kilku przypadkach. a) em, en mają bezokoliczniki oraz ich derywaty tych czasowników, w których w czasie teraźniejszym lub czasie przeszłym dokonanym, albo w obu wspomnianych czasach, te dwugłoski rozpadają się, tzn. pierwszy składnik wchodzi w skład jednej sylaby, a drugi — innej. Takie słowa i ich formy w pismach K. Szyrwida mają em, en: paremti SP 11 98, paremt SP II 98, iremtu SP 1 343, II 65, pasiremtu SP II 975+), pasirétu [= pasiremtu] SP II 97, paremtas SD III 488, paremta SP II 98; iszsemti SP I 277, iszsemt SP I 209, SD III 494, Semkite SP I 214, semtu SP I 209, ne yszsemtu SP I 209, ižsemtas SP II 212, neižsemtas SD I 97; aptemti SD III 523, sutems SP 1 331; attremt SP I 158, ižtremt SP II 56, 61, atatremdawo SP II 58, ižtremtas SP II 56, ižtrėtas [=iztremtas] SP II 69, isztremtas SD III 496, iziréta [=iztremta] SP II 138, dgs. vard. ižtremti SP 1 254; ižwems SP 1 382; nugaben? SP II 87, neižgabentu SD III 3; nopgierdentas „neapskelbtas“ SD III 208; giwenti SP I 174, 244, giwent SP I 17, 44, 72—73, 353, II 27, 228, pagiwent SD III 323, pragiwėt [=pragiwent] SD III 359, giwendawo SP I 254, giwens SP I 244, 311, 360, giwensime SP II 241; giwentu SP I 154, 206, 207, II 241, * Por. K. Pakalka, Z dziejów słownika „Dietionarium trium linguarum” K. Szyrwida, „Lietuvių kalbotyros klausimai”, t. 3, Wilno, 1960, s. 277 i n. ; K. ITakaaxka, IlepBbihA JiKTOBCKHA CJIOBADpb, aBTOped. auce., Bausrbuioc, 1964, p. 4 i n. 5 Najważniejsze przypadki, w których am, an, em, en oraz ą, g występują w pismach K. Szyrwida, ustalił również i zarejestrował część słów oraz form z tymi dwugłoskami i samogłoskami F. Specht, zob. Sirwyds Punktay sakimu (Punkty kazań), część I: 1629, część II: 1644, wydane w języku litewskim i polskim wraz z krótkim wstępem gramatycznym przez dr. Franza Spechta, Getynga, 1929, s. 14*—16*. W niniejszym artykule szczególnie chciano zwrócić uwagę na te niekonsekwencje w pismach K. Szyrwida, dla których uzasadnienie można znaleźć w samych gwarach wschodnioałtajskich. 140 żyjący SP I 137, 149, II 17, 47, 49, żyjąca SP I 94, żyjący SP I 284, żywiciele SD I 103, III, 239, 271, żywiciel [=żywiciele] SD III 115, żywiciela SD III l. poj. 371, jn. giwentoiu SP I 152, IH 72, giwentoiey SP I 125, II 100, 154, 241, SD III 60; przeszły SD III 479. Dyftongi mieszane em, turi en ir to formy typu, występujące także w anonimowym katechizmie napisanym na podstawie dialektu wschodnioaukštajskiego: 1605 m. isztremtiėy AK 59; żywy AK 100, 101, Żyjąc" AK 30. Form tego typu, w ar których zamiast em byłoby en im, in, w pismach Szyrwida K. jest bardzo mało. To formy czasu teraźniejszego sinstu (I — błąd korektorski zamiast f) SD III sinstu 422, SD V 352, ciemnieje SD I 81, 83, III 36, 171, cichnie SD III imiesłów 515; nieosobowy sutimstunt SD III derywaty 171; czasownika lemti: nelymtas SD I 27, 36, 39, 91, III lm. 77, mian. netymti SP 1 125, netymtiby „nieuchronność” SP I 114. We współczesnych gwarach wschodnioauksztockich en wspomniane em wymawia się niejednakowo. Na całym zachodnim obrzeżu obszaru tych gwar, mniej więcej aż do linii Salocie—Poswol—Poniewież—Wiłkomierz—- Szyrwinty, zachowały się one w całości; a więc wymawia się tu: remti, remdavo, rems, remk, paremtas; sėmt, sėmsit, sėmkit, sémdamas, pasémtas; tėmt, tėmsta, tems: gyvėnt, gyvėndavo, gyvefis, gyvėnk, gyvėntum (gyventum), gyvėndamas, gyvėntojas; sėnt, sėnsta, pasefis, pasénk, sėndamas. Iš tak wymawiają puntininkowie mieszkańcy okolic Siesik, Wiłkomierza, Pabaiska, Gelwon, Musninków. Na większej części obszaru gwary puntininków (podobnie ir jak na całym obszarze gwary wschodnich dzuków) wspomnien ane į dyftongi em, są wymawiane jako im, in: simt, simsit (simsta), simkit, simdamas, pasimtas; timt, timsta, tims; gyvint, gyvindavo, gyviūs, gyvink, gyvintum, gyvindamas, gyvintojas (Karsakiškis, Wabalninkas, Salamestis, Kamajai, Kuktiškės, Tauragnai); rimt, rimdavo, rims, rimk, parimtas. (Vabalninkas- ?®). „Punktų sakymų“ ir ,Dictionarium trium linguarum® mieszane dwugłoski em w formach en typu aprasytojo, moim be zdaniem, należy ty uważać za cechę rodzimego dialektu autora publikacji. Ponieważ w tych publikacjach ir pojawia się tu i ówdzie su forma im in (co prawda, su in dopiero w późniejszych wydaniach słownika), K. należy sądzić, że miejsce pochodzenia Szyrwida znajdowało się niedaleko wspomnianej izoglosy przejścia en em w im. į in Pod względem ta geograficK. znym izoglosa w ir okresie, gdy Szyrwid mieszkał, oczywiście ir mogła nieco się różnić. b) an ma spójnik idant, który we współczesnych dialektach litewskich jest prawie nieużywany, jednakże Szyrwid K. „Punktuose sakymų“ występuje dość wiele razy (I — 141, II — 92). Tylko w tej części książki II wspomniany spójnik brzmi un: du idūt su [=idunt] 29, idunt W 47. Słowniku brzmi on an: idant su III 1, 3, idat [=idant] III 3. Nieco rzadszy ,,W punktach „sakymai” znajduje się jung5. Do tej grupy F. Specht zalicza również ben „bent” SP I 65, pen [w tekście: pan] „t.p.” SP II 186 (zob. cyt. dzieło, s. 15%). 7 Por. także ben AK 87(2x). 8 W innych gwarach wschodnioauksztockich zamiast remti najczęściej używany jest czasownik spirti „oprzeć, podeprzeć”. Również czasownik senti w wielu miejscach został zastąpiony przez nowszy derywat senėti albo połączenie eiti senyn. 141 tukas adant (I —24, II —72), w którym an wszędzie przeszło w un (adunt); a on ma tylko raz (Adant II 29). c) am, an, em, en w nazwach własnych i pospolitych obcego pochodzenia: lampa „lampa“ SD III 92, 148, lampas SP 1228, SD III 304, Lampas SP I 228 4x), lampomis SP I 227; Samsonas SP II 10, 256 x; adamantu „diament“ SP I 381; Alexandrios SP II 102; Andrieius SP II 104, Andrietaus SP II 107, Andrieium SP 11 107; Angetu SP I 32, Angetay SP II 1, Angetamus SP II 1; Anglia SP I 345, Anglios SD III 119; eleJantas „słoń“ SD III 409, elefanto SP I 184; ewangelia SP I six) II ex) Ewangelista SP I 126, 133, II 61, 73, Ewagelista [=Ewangelista] SP II 234, Ewangelistas SP I 225; inflantay „Inflanty“ SD III 90, inftančikas „mieszkaniec Inflant“ SD III 89, inflancikas SD IV 62; kanclieriia SD 1 51, kancelaria SD III 94, kanclierius SD I 51, III 95, l.poj. rz. kanclerious SD III 168, kanclerios SD IV 110, kancleriste SD III 95 (tylko: padkunclerius SD III 308); Kastantinamieste „Konstantynopol“ SD III 27; koriandras „taka roślina, kolendra“ SD III 121; matelis [=mantelis] „płaszcz“ SD III 298, mantelu SD III 298; Niderlantay „Niderlandy“ SD III 200; paganku „l.poj. m. pagone“ SP I 232; pantaplia „pantofel“ SD I 119, pantaflos SD III 284, pantaflinikas SD 111 284; adwentas SD III 1, Aduento SP I 1, 32, 69, 122; Amen SP II 224; diamentas SD I 20, diamento SD I 20; elefanto SD III 409 2x,,410; elementu SP 1 62; fundamentas SD I 40, III 77, fundumentu SD I 40; instrumentas SD III 39, 109, 144, instrumentay SP 1 29, instrumentu SP 1 96 6ax,, instrumentus SP II 163, instrumentays SP I 337; kalendarius SD I 50, kalendorius SD III 92; Klemės [= Klemens] SP II 212; mentelelis „płaszczyk“ SD III 298; momentu SP 1 134; referendorius SD III 375; sakramentas SD III 15, 397, sakramento SD III 179, 371, SP I 43x), lus); talentas SP I 51, SD III 440, talentu SP I 51, talentus SP I 51, talentays SP I 51; testamentas SD HI 443, testamento SP 1 74, 156, 197, 224, II 208, SD III 60, 123, 443, Testamėto [= Testamento] SP II 131, testūmėto [=testamento] SD III 12, testamentu SP 1 73, SD III 63, 99, 443, testamenti SP 1 216 3x), Testamenti SP IT 209, Testamenty SP II 23, Testaméti [=Testamenti] SP II 5, testamenty SD III 526, testamentadaris SD III 443. W starszych zapożyczeniach (slawizmach) żemčiūgas i lenciugas (lenciigas) dyftongi em, en przeszły w im, in (lub un): žimčiugay SP I 354, ziméiugu SP I 29, 186, 189 (ax), 354, žimčiugus SP I 85, 291, ziméiugays SP I 186, 366, ziméiugais SP I 217, žimčiugieli SP I 187; lynciugu SP 1 38, {ynciugus SP I 38, tynciugays SP I 39, 127, linc¢iugays SP I 161, tynéiugays SP I 363, II 70, žunčiugays SP 1 374, tynéiuguosna SP I 373. Wyjątek stanowi tu forma žemčiuguose SP II 179. Zamiast an ma un również slawizm attuncawoiu SD 111 254. d) Dyftongi am, an pochodzenia sekundarnego (mają je także współczesne dialekty wschodnioaustajckie), np.: lp. narz. kaftam SP 1 10, kitam SP I 12, pačiam SP I 1; lm. narz. kiettuwams SP I 105, tarnams SP I 214; pamažam „pamažu“ SP II 64; man SP 1 112 gx), 120, 195, man SP I 194, man SP II kunan 142 53, 108; l. poj. il. aran SP I 26, Ežeran SP II 42, kitan SP I 11, SP I 88. 2. Nenuosekliai atskiruose žodžiuose ar formose dažniau pasitaiam, ko an, en, labai retai — ą, g. a) Vietoj mišriųjų dvigarsių an, en, kurių antrasis sandas esamojo — laiko šaknies intarpas, Širvydo K. raštuose paprastai yra un, in: apiunku „apanku“ SD III 264; iszkunku SD 1 22, III 47; pripruntu SD I 87, 90, 1510x), 152, papruntu SD III 190, supruntingays SP I 16; runda SP 1 39, 208(2x,, 308, II 44, 73, 100, 106, 209, 210, SD I 90, rundasi kt. SP I 12, 28, 81 ir ; susztumpu [<*su$lanpu] SD 1 83, sztumpu SD III tumpa 1786.,; [<*tanpa] SP 1 25, 89, 107, 108 ir kt., tumpi SP I 102, tumpu SD I 34, 174, III 20, 31 ir kt. ; bronisz SP I 95, II 7, bronisz SP I 80; pasuje „przypaSP I 322, da“ nie pasuje SD I 93, III 217, 398 ir itd. Jednak kilka to form tego typu to ir su z dwugłoskami an, en: suprantus SD III 52 (obok: suprat’ ,suprantus® SD III 317, supratus SD IV 221), powstaje SP I 128, znajduję SD III 109: gienduncieys SP II 207, trafia SP 11 178. Także tutaj należy wymienić ir formy szalu SD I 216, suszalu SD I 77, perszalu SD IV 247, znajdujące się obok częstszych: szufu SD I 77, 215, suszufu SD I 209, III szuta 155, SP II 63. W obecnych gwarach wschodnioauksztockich los form omawianego typu an ir en jest niejednakowy: en (gefda, prasmefga) wymawiają, jak się zdaje, wszyscy wschodni Auksztoci, o an (supraita, raida) — głównie na zachodnim ty skraju obszaru gwarowego. Iš Najwięcej šį an zdrowych puntininków mają okolice Siesików, Wiłkomierza, Pabaiska, Gelwonów i Musninków. Niemal na całym pozostałym obszarze punktininków wymawia się suprufita, ruūnda, jednak wymowa innych analogicznych mų czasownikir ów jest tu zróżnicowana, por.: šiumpa (Karsakiškis, Kuktiškės, Tauragnai), ažufika (Kamajai, Tauragnai) i šlampa (Vabalninkas, Salamiestis, Skapiškis*), užafika'* (Karsakiškis, Vabalninkas, Salamiestis, Skapiškis). A zatem, lokalizując miejsce pochodzenia K. Širvydasa na podstawie danych współczesnych gwar, ze wszystkich wyżej przedstawionych form możemy oprzeć się wiarygodniej tylko na formach czasu teraźniejszego czasowników (su)prasti, rasti. Porównując je z odpowiednimi formami „Punktów sakymų” i „Dictionarium trium linguarum”, możemy przypuszczać, że ojczyzna autora tych publikacji znajdowała się na skraju strefy, w której wymawia się supruiita, rufida. b) W obu częściach „Punktów sakymų” oraz w słowniku dość często występuje en w wyrazie šventas i we wszystkich pozostałych derywatach tego rdzenia. Jednakże nie we wszystkich pismach K. Širvydasa wyrazy wspomnianego rdzenia z dwugłoską en występują równomiernie: gdyż ku9 O Skapiškis czasami mówi się również šlumpa. 10 Taka niejednolitość mogła powstać pod wpływem innych form: samogłoski a lub i rdzenia czasu teraźniejszego mogły zostać zastąpione samogłoskami a i e (albo a, e przed wstawką n w niektórych miejscach po prostu zachowały się) zgodnie z takimi formami, jak: šlapti, šlapo; gesti, gedo. Ponadto możliwe, że nie we wszystkich gwarach i nie we wszystkich formach czasu teraźniejszego czasowników wstawka n pojawiła się w tym samym czasie, por. nuseika (Karsakiškis, Vabalninkas, Kamajai), nusanka (Salamiestis, Skapiškis, Tauragnai) i nūsaka (Kuktiškės). 143 Na niektórych jų stronach jest ich o więcej, na niektórych — mniej, a ar wcale nie występują. Szczególnie wyraźnie widać to w „Punktach zdań”"". Wspomniany rdzeń en kilkakrotnie występuje ir w słowniku (szwentarius 1 15, szwentuiu 1 78, szwentay 111 429), jednak znacznie częściej — in (sszwyntorius III 36, szwyntas I 177, III 297, 333 ir itd. ). Form z su rdzeniem szwę jest niewiele; samogłoe skę ma tylko forma szwesta, SD I 39, o wszystkie pozostałe — i (paszwisto SP I 147, paszwistas SP I 156, szwystu SP I 277, Szwisk SP 11 71, szwysias SD III 483). c) Więcej form ir wyrazów, nieregularnie zawierających am, an, em, en; ą, e, W części „PunktI ów zdań” prawie nie występuje (z tej części nie wspomniano jedynie o tanko 16 ir Kadag 96 zamiast częstszej formy kadung SP I 147, 287 ir itd.); rzadko jų występuir je w słowniku: amžiu III kampas 422, samditiniay IV 215, III ciemny 90, 111 360, zębów 111 46, zębom 111 104, ukąszony 111 178, fank 111 63, niełakomy [=niecierpliwy] I 24, nożusimerkienčiu 111 242, półtora 1 152, wejście 111 473, wogte „vogtė“ III 127, 455. Nieco więcej takich form ir wyrazowych jest W części „Punktų IL sakymų”: amžinu 36, amžiney 168, amžino 178, amžinos 180, 181, 188, amžinoy 189, amžiu lp. 204: ad. iamp 132 (obok: iumpi SP I 30, 62, iump SP I 172 ir itp.); apitamsemis 142, patamsoy 142, tamsibessa 243; tampidamies 179; brangiu 176, 207, brangibes 213; dagaus [= dangaus] 178; kantribes 169; attankisiu 179), attankitume 182, atlankit 183; prabangiey 75, prabangi 175, prabangiu lp. 176; gal. randu 141, rando 168; ranku 183; surantitu 219, surantitas 220; Wando 189sx), wandeni 188, 189, wandeniu 189, wadenio [=wandenio] 190; Zandu 74; iz2andasi 141; su ia 143; nessag [<nesang] 248; ne bedrautumite [=ne bendrautumite] 168; vzudenktu 18, apsidenktumite apdenktumime 175, apdengiete 182, apdengieme 182, niopkenčia 182; 142: i nendres 99, niendri 166, niandri 166, 199; prirenkamia 172; nutrekimu [=nutrenkimu] 34; nuzengeci [=zstępujący] „zstępujące70, go” zastąpił 243; ne prylankt 171, pasilankie 183; stanksti lp. 179; wł. (?) przyjacielu 31, 60, 64 (może być lp. miejsc. przyjaciół- < ka w przyjaciółce'*). i! Prawie do połowy tej części I książki (do p. 174) słowa o tej podstawir ie w formach, które są blisko, 90, mają tylko in (švint-), o od p. 174 ma ir in (40), ir en (76). Różne formy są su in ir en rozmieszczone na stronach w następujący sposób (cyfra zwykłą czcionką wskazuje stronę, na której znajduje się forma su švint-, o cyfra pogrubioną Czcionką — stronę, na której znajduje su się forma švent-); 174, 175, 177%), 178, 17862x), 179, 179, 18062x), 181@x), 183, 189(3x), 190, 192, 194, 195, 198(2x), 199, 200, 203, 203, 205%), 208, 210, 212, 213, 221, 222, 226, 227, 231, 2324x), 233, 239, 242, 251, 251Gx), 252, 256, 268, 275, 278, 28063x), 284(2x), 287, 288, 289, 290), 292, 2995), 300, 301, 301, 302(2x), 305(2x), 307. x), 309, 313, 314), 315, 320, 323, 326, 329, 331, 333, 336, 337, 337(.x), 341, 342, 344(,x), 344, 346, 347.) 352, 354, 354, 364(,x), 365, 367+), 368, 369), 374, 376, ,Punkty zdań“ W części II (z in — 108, su en — 73): 1, 5, 6, 8, 9, 10, 11x), 13, 14, 15, 17x), 18, 19, 19, 20, 24¢x), 25, 28x), 29, 30, 32, 33, 34, 34, 35, 36, 38, 39, 40. 42, 47, 53s), 5562x), 58, 71, 72, 73, 74, 75, Tax), 78, 81, 81, 83, 84, 84, 85, 87, 89 90, 91, 92, 93(x), 98, 102, Mix), 12x), 113, 11d x), 115%), 116, 117%), 119, 121, 128, 129, 131%), 132, 134(2x), 136, 141, 142, 148(, x), 1493 x), 151(3x), 155, 156, 157, 160, 161, 162(5x), 164, 167, 170(x), 172), 1760: x), 177 x), 178, 179, 18162x), 183, 189ax), 190ux), 191@x), 19762x), 198@x), 199, 200, 201, x), 202: 207, 208, 209 x), 212ax), 211, 213@x), 2l4ex), 215, 216, 219, 220, 223, 228, 229, 229, 231, 239 x), 2412 x), 243, 245, 251, x), 252, 253, 254, 255, 258. 2 Plg. Sirwyds Punktay sakimu (Punkty kazan), p. 16*. 144 Interesujące, że wspomniane formy, podobnie ir jak formy su en w rdzeniu švent-, w ne całej książce występują z jednakową częstotliwością. W kolejności znajdują się one na następujących ,,Punksakytų mų“ II stronach części: 18, 34, 36, T0ax, 74, 75, 99, 132, 141ax), 14253x>, 143, 16665, 168), 169, 171, 172, 1750x, 176(2x), 178x» 179459, 180, 181, 18244), 18334), 188245, 189), 190, 199, 204, 207, 213, 219, 220, 243 2x), Jak 248. widać, najwięcej takich form występuje p. 166—190 (25 na stronach znajduje się */s spośród wszystkich form tego rodzaju, znajdujących się w części „PunktII ów zdań”. — “= K. W pismach Szyrwida występujących dwugłosek mieszanych am, an, em, en ir Przegląd samogłosek g(a), e(e), a ir zwłaszcza niektóre dane statystyczne pozwalają wyciągnąć następujące wnioski: I. Be dyftongi wtórnego pochodzenia am, (np. an lp. użytecz. innemu, l. poj. il. które mają inne dialekty wschodnioaukir štaitskie, za fakty rodzimego dialektu K. Širvydasa należy również uznać em w formach czasowników typu semti, gyventi. en Porównanie form ostatnich ir wyrazów, takich jak runda, suprunta, z su odpowiednimi formami współczesnych wschodnioaukštaitskich puntininków dostarcza pewnych danych do dalszego K. wyjaśnienia i sprecyzowania miejsca pochodzenia ir Širvydasa. 2. W innych przypadkach występujące am, an, em, en: g(a), e(e) częściowo pokazują, jaki wpływ na Širvydasa miały kształtujący się ówczesny litewski język literacki, inne dialekty i inne czynniki. K. to ir Interesujące, że W części tų „PunksakI ymai”, a o także w wydaniu ir słownika, I te dwugłoski konsekwentnie mają jedynie nazwy własne i pospolite zapożyczone z ir innych języków, dwugłosan kę spójnik idant oraz ir dwugłosen kę dość często w wyrazach rdzeniowych związanych ze świętymi. W innych po K. wydaniach słownika, które ukazały się po śmierci Szyrwida, ir zwłaszcza w części „Punktów II kazań”, występuje więcej form ir wyrazowych, które niekonsekwentnie mają wspomniane ir samogłoski dwugłoskowe. Pozwala to sądzić, że do pojawienia się tutaj samogłosek tų dwugłoskoir wych przyczynili się głównie późniejsi wydawcy-redaktorzy, ir pochodzący z innych iš miejsc Litwy. AMETOHTHUECKHE COUETAHHS am, an, em, en Vi TJIACHbIE 4, ¢ B MTUCBbMEHHBIX MAMATHUKAX K. LIMPBUIACA K. MOPKYHAC Pesiome Baxnofi JinasiekTHOjį 0COGEHHOCTHIO ABYX MHChbMEHHBIX MAMSTHHKOB JHTOBCKOTO S13bIka XVII B. — ,Punktay sakimu“ wu ,Dictionarium trium linguarum“ — siBasiorcs nugTOHFHYECKHE CcOYeTaHHsi um, un, im, in nu raacHble U, i, ynorpe6iseMble BMecTO am, an, em, en; ą, g. droga świadczy o tym, że autor O wskazanych pomników Šilvinas K. był przedstawicielem Gujów (?)? Nie jestem pewien kontekstu. był przedstawicielem TAK HA3LIBAGMOTO MYHTHHHHKCKOTO JHAJeKTa (6osee TOUHLIX cBenenHit O MecTe poxaenus K. Illupsunaca nora Her). Ojinako B HEKOTOPBIX cayuasix JKĖOTOHTHUeCKHe COYETAHHS Am, an, em, en H rJAacHble ą(a), g(e) serpewaorcs H y K. Illnpsugaca. Oco6oro BHHMAHHs 3acJyXKHBAIOT em, en B (Gopmax raaronos TtHma semti «yepnaTh», gyventi «xurb>, KOTOpble NpeACTaBHTENASIMH 10. Struktura gramatyczna języka litewskiego 145 COBPEMEHHOro MyHTHHHHKCKOrO /HaJieKTa NPOH3HOCATCH ABOAKO: Sėmi, pyvėnt (B oKpecTHocTax Cecukaii, Ykmsipre, Ila6aiickac, TanBonai, Mycuuukait) wn simf, gyvint (ma Bceit OCTaJbHON TEPPUTOPHH NYHTHHHHKCKOro auaJsekra- ). Jeżeli końcówka K. Sirvydasa i forma czasu (czasu) „zmiękczają się”, to można przypuszczać, że jego rodzinny dialekt terytorialnie graniczył z dialektem, w którym zamiast em, en w danych formach czasowników wymawiano im, in. Ponadto, obce dla języka chińskiego połączenia spółgłosek zachowują się w formach tego typu, a także w anonimowym katechizmie z 1605 r., napisanym również we wschodnim dialekcie chińskim. Ponadto połączenia nudronińskie am, an, em, en u K. Sirvydasa prawidłowo występują jeszcze w innych przypadkach, a mianowicie: a) an w słowie idant; b) am, an, em, en w wyrazach obcego pochodzenia, np.: : lampa, talentas; B) sekundarne (wtórnego pochodzenia) am, an, np. : Ritam „drugiemu- ”, illatyw. 4. Rifan. Połączenie nudronińskie en bardzo często występuje w słowie Šventas i innych słowach z tym samym rdzeniem (w I części „Punktai sakimu” około 130 form ma in i 76 — en; w II części: 108 — in, 73 — en). Onnuako npyrne oTrn7eJibHbIe crosa H opmm ¢ am, an, em, en nu g(a), ¢(e) HeCKOJILKO walle BCTPCYAIOTCH TOJIbKO BO Bropoii uacrTH,Punktay sakimu“ u B Tperbem —nsTOM usmanuax,- Dictionarium trium linguarum®. To wyjaśnia się tym, że przy przygotowywaniu wskazanych wydań do druku po stronie K. Szirwiłasa uczestniczyły także inne osoby — przedstawiciele różnych toBOPOB.