Dėl leksinės interferencijos kalbos saloje (remiantis Gervėčių apylinkių leksika)

LITEWSKIEJ JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) ANA ROMANČIUK W SPRAWIE LEKSYKALNEJ INTERFERENCJI JĘZYKA NA WYSPĖ (na podstawie leksyki okolic Gierwiat) System leksykalny jest najbardziej — zmienną częścią języka ze względu na zdolność do żywego ir reagowania na czynniki pozajęzykowe, jak twierdzi į Weinreich, jest dziedziną najbardziej sprzyjającą zapożyczeniom'. Szczególne zainteresowanie budzą badania interferencji na wyspach językowych. Stwarzają one możliwość ustalenia w pewnym stopniu: historii wzajemnego a) oddziaływania tych systemów językowych; istotne znaczenie ma tutaj ustalenie funkcji współdziałających języków na poszczególnych etapach se (takie omówienie zjawisk językowych jest możliwe podczas badania ich diachronicznego); współczesnego etapu asymilacji b) języka wyspy, statusu społecznego kontaktujących się języków (w badaniu synchronicznir c) ym) perspektyw dalszego funkcjonowania tych języków. W niniejszym artykule podjęto próbę przeanalizowania wysp języka litewskiego — Interferencję leksykalną okolic Gierwiat, — opierając się na leksyce jednej grupy tematycznej obejmującej nazwy budynków — gospodarczych i części domu mieszkalnego, ir pieca oraz ogrodzeń w językach jų litewskim i białoruskim. ir Materiał do artykułu zaczerpnięto z: dane języka litewskiego — iš części „Atlasu języka I litewskiego” („Leksyka“). — V., (dalej 1977 LKA) ir LTSR MA fundusze materiałów dialektologicznych LKLI, języka białoruskiego — iš źródła dialektologii tego języka: «JĮbrsJrekTajmariuHbi aTJac Genapyckai MoBbl», MIHCK, 1963 ir «Cioyix Genapyckix raBopak mayHouHa-3axomHsii Berapyci i se marpaHiya» 1—4 tomy, Miuck, 1979-1984. Be dodatkowo zbierano dane dotyczące obu tych języków w okolicach Gierwiat. Litewska leksyka gwary gierwiackiej od dawna interesuje litewskich ir lingwistów swoim bogactwem językowym i archaicznością?. Prof. J. Balčikonis ne pewnego razu odwiedził okolice Gierwiat; — wspomina o tym z su wdzięcznością monografia o Gwarę gierwecką autorka J. Kardelytė“. Z powodu długotrwałego otoczenia przez okoliczne języki słowiańskie W gwarze gierweckiej „jak gdyby zakonserwowało się sporo archaicznych właściwości morfologii, składni i leksyki, jednak z drugiej strony, w wyniku specyficznych warunków izolacji i ścisłych ir kontaktów z językami su słowiańskimi zaczęło się tu kształtować wiele nowych form morfologicznych, zwłaszcza słowotwórczych, zaczęły powstawać nowe (...), konstrukcje składniowe, a także szczególnie ir różnorodne innowacje leksykalne: wyrazy — rodzime, zapożyczenia, kalki, zmiany znaczeń dawnych wyrazów“, Baitupaiix ! V. S3pikoBble KOHTAKTbl. — M., 1979, c. 95. 2 Zob. Lipskienė J. Frazeologizmy gwary gierweckiej. — W: : Badania leksyki (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). Wilno, 1972, t. 13, p. 111—141; Vidugiris A. Iš Semantyczne dialektyzmy gwary Gervėčiai. Tamże, p. 19—29; Vidugiris A. Leksykalne dialektyzmy gwary Gervėčiai. — Litwy SRR Naukowej Akademii. A seria, 1974, t. 1(46), p. 117—125. * Kardelytė J. Dialekt gierwiecki. Fonetyka ir morfologia. — Wilno, 1975, p. 4. * Vidugiris A. Iš Semantycznych dialektyzmów dialektu gierwieckiego. — Ks. : Badania leksykalne (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). Wilno, 1972, t. 13, p. 20. 140 Do dziś, sądząc na podstawie licznych, dość sprzecznych danych autorów z końca ubiegłego i początku naszego wieku, minęło ponad sto lat, odkąd okolice Gierwiat oddzieliły się od głównego obszaru języka litewskiego”. Jednakże kontakty języków litewskiego i słowiańskich na obecnym południowo-wschodnim pograniczu języków litewskiego i białoruskiego mają dawne tradycje i bez wątpienia nie mogło to nie znaleźć odzwierciedlenia w interferencji dialektów języków litewskiego, białoruskiego i polskiego funkcjonujących na tym obszarze. Omawiając interferencję w dialekcie litewskim, przedstawimy jednocześnie niektóre cechy tego procesu w leksyce miejscowego dialektu białoruskiego. Ponieważ język polski używany jest w okolicach Gierwiat przy rzadkich okazjach — w rozmowach z przybyłymi Polakami, w rozmowach miejscowych Białorusinów lub Litwinów jako środek ekspresji językowej oraz w sferze konfesyjnej — jego dane nie są w artykule uwzględniane. Analizowana grupa leksyki charakteryzuje się tym, że widzimy w niej rezultaty rozwoju historycznego. Ponadto, ze względu na wyższy status języka białoruskiego w porównaniu z językiem litewskim (prawdopodobnie nie tylko po oddzieleniu się wyspy języka litewskiego, lecz już znacznie wcześniej), interferencja leksykalna silniej przejawiła się w języku litewskim niż w białoruskim. Należy zaznaczyć, że nazwy podstawowych realiów wchodzących w skład analizowanej grupy leksyki zarówno w gwarach języka litewskiego, jak i białoruskiego są rodzime, np.: atšlaim- “ as ~ brus. d6apviuja, nanadedpax „podwórze“; lit. daržinė ~ brus. adpsina „budynek, w którym przechowuje się siano“; lit. namai, pirkia ~ brus. xdma „budynek mieszkalny“; lit. pirtis ~ brus. 1d3HA „budynek kąpielowy“, „pomieszczenie do suszenia lnu“; lit. fvora ~ brus. n10m „płot“. W każdym z tych języków istnieją również nazwy głównych części tych realiów, np.: lit. abūšlėtė ~ brus. sdcaanka „pokrywa pieca“; lit. ažudarinys ~ brus. 3deapadka „zagroda dla zwierząt“; lit. darigtis (darigstis) ~ brus. cmpaxd „dach“; lit. jduja (dar vartoj. trisienis) ~ brus. mpeicyénnix „miejsce w stodole, gdzie kroi się siano“ (len suszono w osobnych budynkach — łaźniach- ); lit. klepisko ~ brus. mok „klepisko stodoły- “; lit. laitas ~ brus. cnod „podstawa pieca“; lit. lapė ~ brusi. sdxpymra —„rodzaj zasuwy drzwiowej“; lit. lūbos ~ brusi. cmaasednne „sufit“: lit. pirkia ~ brusi. xdma „pomieszczenie mieszkalne w domu“; lit. prienė ~ brusi. cėni „sień“; lit. stūmė (wariant stūmiklis) ~ brusi. sdcayka „rodzaj zasuwy drzwiowej“; lit. szalinė ~ brus. 3acmaponxa „żerdź lub kłoda, którą oddziela się miejsce składowania zboża od klepiska- “; lit. szūlas ~ brus. cayn „kłoda, do której przymocowuje się żerdzie ogrodzenia“; lit. varai ~ brus. x3pdki „żerdziowe ogrodzenie”, „podłużne żerdzie ogrodzenia, do których przybijane są deseczki”; lit. žėmė ~ brus. amas „asla“. Niektóre z wymienionych litewskich nazw mają słowiańskie dublety, np.: daržinė adrynia®, ažudarinys zaharadka, — lūpė zakrutka, — jednak użycie — tych dubletów jest determinowane wiekiem mówiących (zapożyczenia adrynia i zakrutka naj- $ Taywac II. „Bugyrapac“ A. DTHONMHTBHCTHYECKAs CHTYalHs JMTOBCKO-Genopyc-- ckoro norpaanybst kona ¢ XVIII mo mavano XX BB. — Litewskich szkół wyższych Prace naukowe. Geografia, 1983, t. 19. s. 44-50. * n zmiękczenie w słowie adrynia nastąpiło prawdopodobnie w gwarze litewskiej jako brus. adpsina ir lit. później kontaminacja z wyrazem ir „daržinė” przeszła do į gwary białoruskiej (w sprawie rozpowszechnienia tego k. słowa w gwarach białoruskich por. „ĮlsisjrekTajiariunbi atnac Genapyckait Mosel, c. 794, ž. 236). 141 ‘giau używają ludzie w młodszym wieku z rodzin mieszanych) lub innych cech (np., -aZudarinys zazwyczaj oznacza zagrodę dla bydła w oborze, zūharadka —na zewnątrz). Słowo cėxi w gwarze białoruskiej, czasami oprócz wcześniej wskazanego znaczenia, oznacza również drugą nieogrzewaną część budynku mieszkalnego, w której zwykle znajduje się magazyn. W gwarze litewskiej tę część budynku nazywa się pirkdite, lp. mian. pirkdite. Bałtyzmów w białoruskiej gwarze, w wybranej przez nas grupie leksyki, jest niewiele: .2apyo „spichlerz“, xpywna „piec ułożony z kamieni w łaźni“, xpš3ūra „szczyt dachu“, ceipan „świron“, mapnd „miejsce w stodole, gdzie układa się siano“, „siano ułożone w stodole“ (wszystkie te wyrazy w tych samych znaczeniach są używane również w gwarze litewskiej, por.: ariodas, krosnis, kriekūs, svirnas, terpūpėdis). W źródłach historycznych zapożyczenia te są wymieniane od XV —XVI wieków, gdy omawiane terytorium, znajdujące się na pograniczu et- -nograficznej Litwy i ziem słowiańskich, było strefą aktywnych kontaktów języków bałtyckich i słowiańskich, jednak wspomniane zapożyczenia są charakterystyczne tylko dla tego terytorium; są one znacznie rozpowszechnione: -eapyd występuje w językach białoruskim, polskim i rosyjskim; xpywnA kpsiika białoruskim i polskim; ceipan białoruskim, ne polskim, rosyjskim oraz ukraińskim; mapnd w językach białoruskim, denków i rosyjskim". Nowszych ir zapożyczeń w wybranej grupie ir leksyki nie — znaleziono ze względu ir na już ukształtow- — any system “tej części leksyki; niemałe znaczenie miał tu — również status języków litewskiego i białoruskiego. Można stwierdzić, że proces interferencji leksykalnej w gwarze białoruskiej w tej grupie leksyki dobiegł końca. Interferencja leksykalna w litewskiej gwarze okolic Gierwiat jest znacznie bardziej zróżnicowana niż w gwarze białoruskiej. W aspekcie diachronicznym można tu wyróżnić kilka etapów zapożyczania leksyki słowiańskiej. Powszechnie uznaje się słowo tuinas „ogrodzenie z żerdzi” - za pochodzenia słowiańskiego. Ten zapożyczony iš wyraz jest najstarszy w analizowanej grupie leksyki języków słowiańskich. Wyróżniając kolejne etapy zapożyczania, naszym zdaniem, celowe jest ustalenie rozpowszechnienia tych zapożyczeń w innych gwarach języka litewskiego. W gwarach języka litewskiego najbardziej rozpowszechnione są następujące slawizmy, charakterystyczne ir Gervėčių apylinkių lietuvių šnektai: „fundūmentas „fundament“ (rozpowszechnienie zob. : LKA, p. 35), gonkos „przybudówka“ (LKA, p. 39), kriūkas (krūkas) „hak, na którym zawieszane są drzwi“ (LKA, p. 56), piec „piec chlebowy“ (LKA, p. 42) ir derywaty: piecyk „piec do ogrzewania“ (LKA, p. 42), pokrywa pieca „pokrywa pieca (LKA, p. 44, mapa, a także 8); zapożyczenia "„pddmurkas (padmurkas, padmūrkas) „fundament“ (LKA, p. 36), sklepenia „niebo pieca (podniebienie)“ (LKA, p. 43), štankičtas „rodzaj ogrodzenia“ (LKA, p. 60), zoviėsai „zawiasy drzwi“ (LKA, p. 56). Te zapożyczenia są mniej lub bardziej rozpowszechnione na całym terytorium Litwy, dlatego można przypuszczać, że weszły do języka į litewskiego wcześniej niż 'inne. Obszar występowania innej analizowanej grupy leksyki — obejmuje wschodnie, południowo-wschodnie i południowe części gwar ir wyżajtawskich oraz wyspy języka litewskiego BTSR®. W tych miejscach znajdują się takie 7 Jlaywiore IO. A. Cnosaps Gajiru3MoB B CJIaBABCKHX s35IKAX, JI,, — 1982, c. 27, 46, 22, 33. 8 W okolicach Gierwiat ir (w litewsko-- białoruskiej gwarze) to słowo ma jeszcze jedno znaczenie — „sklepiotų ne sufitowe pomieszczenie spichlerza“ 9 Su litewskie wyspy Punska (LLR) leksyka dla tej grupy wspólna jest tylko jedna nazwa žėmė — „klepisko“. 142 nazwy: adrynia (i war.) „budynek do przechowywania siana“ (LKA, p. 57), dzedzifičius (i war.) „duże podwórze“, „podwórze dworskie“ (LKA, p. 45), pavėlas (i war.) „sklepietų nie sufitu spichlerza“ (LKA, p. 49), podłoga (podłoga) (i wariant) „podłoga“ (LKA, p. 37), palai (i wariant) „myty“ (LKA, p. 59), pripečkas (i war.) „przyzda pieca“ (LKA, p. 44. mapa 7), staliavonia (i war.) „rodzaj sufitu“ (LKA, p. 36), zėsauka (i war.) „zasuwka drzwi“ (LKA, p. 41). Niewielka część slawizmów występujących w litewskiej gwarze okolic Gervėčiai si rozpowszechniła się tylko na — wąskim pasie pogranicza ir języków litewskiego i białoruskiego, w litewskich Białoruskiej SRR wyspach; np.: kurnykas (i wariant) „kurnik” (LKA, p. 52); mekinyčia (i wariant) „peludė” (LKA, p. 54, mapa 15), podniebienia (i wariant.) „niebo pieca (podniebienie)” (LKA, p. 43), podmurówka (i wariant.) „fundament” (LKA, p. 35), piec (i war.) „palenisko pieca“ (LKA, p. 44); zascénkas (i war.) „mała wioska“ (LKA, p. 46). Tylko W okolicach Gierwiat występuje słowo padvėlas (pavėlas) „sklepione, łukowate stropy spichlerza” (LKA, p. 49), jednak może to być użycie przypadkowe, ponieważ w języku nie udało się usłyszeć tego słowa. Za najnowsze zapożyczenia w gierwiackiej gwarze litewskiej z języków iš słowiańskich uznaje się nazwy realiów związanych z życiem kołchozowym, np.: kaniušna „kołchozowa stajnia” su (o rozpowszechnieniu wariantów tego słowa zob. : LKA, p. 51), kardunykas „kołchozowa obora”, kuriūtnykas „kołchozowy kurnik” (i war., rozmieszczenie zob. LKA, p. 52), suszyłka „pomieszczenie do suszenia zboża kołchozowego“, svindrnykas „kołchozowa chlewnia“ (rozmieszczenie zob. : LKA, p. 52), valdunykas „kołchozowa obora dla buhajów“ (rozmieszczenie zob. LKA, p. 50). W odróżnieniu od starszych zapożyczeń į słowiańskich, które iš dostały się do języka litewskiear go iš głównie za pośrednictwem į języka polskiego bą przez język białoruski, iš bezpośrednio z tych języków, późniejsze zapożyczenia dostały się do języka litewskiego przez język białoruski z języka rosyjskiego (ar tiesiog języka iš rosyjskiego), Te słowa są przez litewskojęzycznych mieszkańców Gervėčiai odbierane jako barbarzyzmy, t. y. obce językowi, jų dlatego w rozmowach z ir przybyłymi Litwinami, su mówiącymi językiem ogólnoliterackim, zastępują je, ich zdaniem, „neutralniejszym” słowem, jų np., férma. W języku codziennym słowa te nie mają dubletów. Przy zapożyczaniu zostały one tylko nieznacznie dostosowane do fonetycznego i morfologicznego systemu języka litewskiego, np. sušilka ir —twarda spółgłoš ska wymawiana jest miękko We wsiach Girių i Knystūškių, gdzie spółgłoski nie są zmiękczane. Słowa te w gwarze litewskiej okolic Gervėčiai wskazują na taki etap rozwoju gwary wyspowej, gdy, nie mając wewnętrznych zasobów do uzupełniania swojego słownictwa rodzimymi wyrazami i derywatami, gwara ar przyswaja słowa języka obcego. Šį zjawisko to prawdopodobnie można wyjaśnić tym, że z powodu dużego napływu nagle pojawiających się nowych obiektów łatwiej było po prostu przejąć jų nazwy z iš języka, który już je posiadał, t. y. iš języka białoruskiego. Wskazuje to na postępującą asymilację języka litewskiego na wyspie, choć jego podstawowy zasób leksykalny pozostaje rodzimy. Można zatem wywnioskować, że w rozwoju interferencji leksykalnej język litewski į W okolicach Gierwiat dostał się znacznie większy zasób slawizmów į niż do języka białoruskiego lituanizmów. Ir w jednym czy ir drugim przypadku widzimy już rezultaty zakończonego wzajemnego oddziaływania ir leksykalnego języków litewskiego i białoruskiego; w toku tego procesu między tymi językami ukształtowały się pewne „reguły odpowiedniości”, powstał swoisty „litewsko-białoruski słownik”, znany wszystkim dwujęzycznym przedstawicielom gwary. t. y. Proces ten przebiegał w kilku etapach — — widać to na podstawie 143 by rozpowszechnienia słów z analizowanej grupy leksykalnej w gwarach języka litewskiego. — iš Interferencja leksykalna W gwarze języka litewskiego okolic Gierwiat było to przedłużenie tego procesu, który zachodził w innych gwarach. K PROBLEM ONHCAHHS JIEKCHYECKOR HHTEP®EPEHUHWH B OCTPOBHOM TOBOPE (Ha Marepmaje JiekcHKH OKpecTHocTex A. P'epBar) Pe310Me B xccjieggyeMoti rpyrnie JIekcHKH, (GYHKUHOHHpYIoLei B OKpecTHOCTHAxX 1. T'epBsT (B Hee BXOIAT HA3BAHHA XHJILIX H IIOJICOGHBIX CEJIbCKOXO3HŪCTBEHHLIX TOCTPOEK, rie€um, 3a00pa H UX uacTelt), HAOJIIOJIAIOTCA DpE3YJI5TATLI JIEKCHYECKOH HHTEp(depeHIKH B HCTOpHYeCKOH IOCJIeJIOBATEJILHOCTH, ODranbi 32HMCTBOBAHHA CJIABAHCKONH JIEKCHKH B JIKTOBCKOM S3bIKE BEINIejIAIOTCH C YyJeTOM ee pacnpocTpaHeHHA5 B APYTHX JIKTOBCKHX roBopax. OGo3nadaroTCSA TaKHE apeasbi JIEKCHKH J[aHHOH TDYIIMILI, OYHKUKOHHDYIONnIEN B OKpecTHOCTHX 1. I'epBaT: a) Oojree win MeHee IOCJIe/[OBA TEJIbHO Ha BCeit TeppHTOpHH JIMTBEI (Takue 3AHMCTBOBAHHS, KAK Hamp. : funddmentas „dynnaMeRT“, gonkos .Bepanma“, pėčius „meu“ u skr. ); 6) BocrouHAS, IOTO-BOCTO4HASI H IOXHasi 4aCTH AYKIIITaiTCKHX roBopos (adrynid „mnoMenieHne ICH Przechowywanie Cena, zapasy „mój”, staliavonia „Buzz motylka” H JID. ); B) TERYTORIUM LITEWSKO-BIAŁORUSKIEGO MOrpaHH4bsi H JIHTOBCKOA3BIYHBIC OCTpoBa B Benopyccuu (kūrnykas „Kyparnur“, mėkinyčia ,,MecTO B TYMHe IUIS CCbhINAHHS MAKHHLI“, padmurduka „dynunaMeKHT CTpoeHHs4“ HU HIp. ). CaMbiMH HOBbIMH 3AaHMCTBOBAHHAMH H3 CJIABAHCKHX S3BIKOB SBJISIOTCA HA3BaHMS peaJiui, CBA3aHHLIX C KOJIXO3HOH KH3HLIO (B JAaHHOH rpymme TaKH€e Ha3BaAHHS, Kak: kardunykas „KOJIXO3HbIN KOpoBHHK“, susz ilka „rmnoMenteHHe UIs CYIIKH 3epHa“ M JIp. ). JaHMCTBOBAHHA B CJIABAHCKHX S3bIKAX H3 JIHTOBCKOTO B JAHHOM TDpynIIe JIEKCHKH BecbMa HEMHOTOYHCIICHHB! H YIOMHHAIOTCSH B ItAMATHHKAX ImCbMeHHOcTH ¢ XV — XVI BB. Hemanyio pojib B TAKOM HEpaBHOMepHOM Te4eHHH IpoOnecca JIeKCHYeCKOH HHTepdepeHAH B JIATOBCKOM H CJIABAHCKHX S3bIKaX CbITpaJI CTaTyC 3THX 53BIKOB Ha HCCIIeIyeMOH TeppHTOPHH. Jlexcnueckas WHTepdepeHIHs B IHTOBCKOM roBOpe OKpecTHOCTeM JĮ. I'epBAT B АаННом группы Ie ЛЕКСИКИ ныне ПРЕДСТАВЛЯЕТ Мерел] НАМИ Как ЗАВЕРШИВШИСЯ MPOLECC, KOTOPbIH IIpOHCXOJMJI Ha Oonee IIMPOKON TEPPHTOPHH JIATOBCKHX TI'OBODOB.