Dėl leksinės interferencijos kalbos saloje (remiantis Gervėčių apylinkių leksika)

LIETUVIŲ KALBOS SANDAROS TYRINĖJIMAI LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVI (1987) ANA ROMANČIUK O INTERFERENCJI LEKSYKALNEJ NA WYSPIE JĘZYKOWEJ (na podstawie leksyki okolic Gierwiat) System leksykalny — najbardziej zmienna część języka, a dzięki zdolności do żywego reagowania na czynniki pozajęzykowe jest, jak twierdzi Weinreich, dziedziną najbardziej podatną na zapożyczenia1. Szczególne zainteresowanie budzą badania interferencji na wyspach językowych. Umożliwiają one w pewnym stopniu ustalenie: a) historii wzajemnego oddziaływania systemów tych języków; niemałe znaczenie ma tu określenie funkcji oddziałujących na siebie języków na różnych etapach (takie omawianie zjawisk językowych jest możliwe w badaniach diachronicznych); b) obecnego stadium asymilacji języka wyspy oraz statusu społecznego języków pozostających w kontakcie (w badaniach synchronicznych) i c) perspektyw dalszego funkcjonowania tych języków. W niniejszym artykule podjęto próbę analizy interferencji leksykalnej na litewskiej wyspie językowej — w okolicach Gierwiat — na podstawie leksyki jednej grupy tematycznej: nazw domu mieszkalnego i budynków gospodarczych oraz ich części, pieca i ogrodzeń w językach litewskim i białoruskim. Materiał do artykułu zaczerpnięto z następujących źródeł: dane litewskie — z I części „Atlasu języka litewskiego” („Leksyka”). — V., 1977 (dalej LKA) oraz z zasobów materiałów dialektologicznych LTSR MA LKLI; dane białoruskie — ze źródeł dialektologicznych tego języka: «Дыялекталагічны атлас беларускай мовы», Мінск, 1963 i «Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча», tomy 1—4, Мінск, 1979—1984. Ponadto dodatkowe dane z obu języków zebrano w okolicach Gierwiat. Litewska leksyka gwary gierwiackiej, bogata i archaiczna, od dawna interesuje litewskich językoznawców2. Prof. J. Balčikonis wielokrotnie odwiedzał okolice Gierwiat — wspomina o tym z wdzięcznością J. Kardelytė, autorka monografii o gwarze gierwiackiej3. Wskutek długotrwałego otoczenia przez sąsiednie języki słowiańskie w gwarze gierwiackiej „jakby zakonserwowało się wiele archaicznych cech morfologicznych, składniowych i leksykalnych, ale z drugiej strony, ze względu na specyficzne warunki izolacji i bliskie kontakty z językami słowiańskimi, zaczęło się tu kształtować wiele nowych form morfologicznych, zwłaszcza słowotwórczych (...), powstawać nowe konstrukcje składniowe, a przede wszystkim rozmaite innowacje leksykalne — własne wyrazy, zapożyczenia, kalki, zmiany znaczenia dawnych wyrazów”4. 1 Вайнрайх У. Языковые контакты. — М., 1979, с. 95. 2 Zob. Lipskienė J. Frazeologizmy gwary Gervėčių. — W: Badania leksykalne (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). V., 1972, t. 13, s. 111—141; Vidugiris A. Z semantycznych dialektyzmów gwary Gervėčių. Tamże, s. 19—29; Vidugiris A. Leksykalne dialektyzmy gwary Gervėčių. — Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. Seria A, 1974, t. 1(46), s. 117—125. 3 Kardelytė J. Gervėčių tarmė. Fonetika ir morfologija. — V., 1975, p. 4. 4 Vidugiris A. Iš Gervėčių tarmės semantinių dialektizmų. — Kn.: Leksikos tyrinėjimai (Lietuvių kalbotyros klausimai). V., 1972, t. 13, p. 20. 140 Do dziś, sądząc na podstawie licznych, dość sprzecznych danych autorów z końca ubiegłego i początku obecnego stulecia, minęło ponad sto lat od czasu, gdy okolice Gierwiecisz oddzieliły się od głównego obszaru języka litewskiego5. Kontakty języków litewskiego i słowiańskich na obecnym południowo-wschodnim pograniczu litewsko-białoruskim mają jednak długą tradycję i bez wątpienia musiały znaleźć odzwierciedlenie w interferencji zachodzącej w funkcjonujących tu gwarach litewskich, białoruskich i polskich. Omawiając interferencję w gwarze litewskiej, wskażemy zarazem niektóre cechy tego procesu w leksyce miejscowej gwary białoruskiej. Ponieważ język polski używany jest w okolicach Gierwiecisz rzadko — w rozmowach z przybyłymi Polakami, w rozmowach miejscowych Białorusinów lub Litwinów jako środek ekspresji językowej oraz w sferze wyznaniowej — jego dane nie są w artykule omawiane. Rozpatrywana grupa leksykalna wyróżnia się tym, że widać w niej rezultaty rozwoju historycznego. Ponadto, ze względu na wyższy status języka białoruskiego w porównaniu z litewskim (zapewne nie tylko po oddzieleniu się litewskiej wyspy językowej, lecz już znacznie wcześniej), interferencja leksykalna silniej zaznaczyła się w języku litewskim niż białoruskim. Należy zaznaczyć, że nazwy podstawowych realiów należących do rozpatrywanej grupy leksykalnej są własne zarówno w gwarach litewskich, jak i białoruskich, np.: ašlàmas ~ brus. дёгрына, панадёбрак „podwórze”; lit. daržinė ~ brus. адрына „budynek do przechowywania siana”; lit. namai, pirkia ~ brus. xáma „budynek mieszkalny”; lit. pirtis ~ brus. лазня „łaźnia”, „pomieszczenie do suszenia lnu”; lit. tvorà ~ brus. плот „płot”. W każdym z tych języków własne są również nazwy podstawowych części tych realiów, np.: lit. abūslėte ~ brus. засланка „zasuwa piecowa”; lit. ažudarinys ~ brus. задародка „zagroda dla zwierząt”; lit. dangtis (daŋgstis) ~ brus. стpaхá „dach”; lit. jāuja (używane też trisienis) ~ brus. трысуче́нник „miejsce w stodole, gdzie sieka się siano” (len suszono w osobnych budynkach — łaźniach); lit. klojimas ~ brus. ток „klepisko stodoły”; lit. laītas ~ brus. спад „spód pieca”; lit. lāpė ~ brus. закрутка — „rodzaj zasuwy drzwiowej”; lit. lūbos ~ brus. сталяганне „sufit”; lit. pirkia ~ brus. xáma „izba w domu mieszkalnym”; lit. prienė ~ brus. се́ні „sień”; lit. stūmė (wariant stūmiklis) ~ brus. засаўка „rodzaj zasuwy drzwiowej”; lit. šalinė ~ brus. засапоро̄нка „deska lub kłoda oddzielająca miejsce składowania zboża od klepiska”; lit. šūlas ~ brus. слуп „kłoda, do której mocuje się żerdzie płotu”; lit. varai ~ brus. жэрдкі „płot z żerdzi”, „podłużne żerdzie płotu, do których przybija się deseczki”; lit. žemė ~ brus. зямля „klepisko”. Niektóre z wymienionych nazw litewskich mają słowiańskie dublety, np.: daržinė – adrynià6, ažudarinys – záharadka, lāpė – zákrutka, jednak używanie tych dubletów jest uwarunkowane wiekiem mówiących (zapożyczeń adrynià i zákrutka używają naj- 5 Гаучас П., Видугирис А. Этнолингвистическая ситуация литовско-белорусского пограничья с конца XVIII по начало XX вв. – Lietuvos TSR aukštųjų mokyklų Mokslo darbai. Geografija, 1983, t. 19. p. 44–50. 6 Zmiękczenie n w wyrazie adrynià nastąpiło zapewne w gwarze litewskiej wskutek kontaminacji brus. адрына i lit. daržinė, a następnie przeszło do gwary białoruskiej (na temat rozpowszechnienia tego wyrazu w gwarach białoruskich por. „Дыялекталагічны атлас беларускай мовы“, с. 794, ж. 236). 141 ściej używają ich młodsi ludzie z rodzin mieszanych) lub innych cech (np. -ażudarinys oznacza zazwyczaj zagrodę dla zwierząt w oborze, žāharadka — na zewnątrz). Wyraz cėhi w gwarze białoruskiej, niekiedy oprócz wcześniej wskazanego znaczenia, oznacza także drugą, nieogrzewaną część budynku mieszkalnego, w której zazwyczaj znajduje się schowek. W gwarze litewskiej ta część budynku nazywa się pirkāite, lp. mian. pirkāitė. Białorusyzmów w gwarze białoruskiej w wybranej przez nas grupie leksykalnej jest niewiele: апыд „zasobnik na zboże”, круння „piec zbudowany z kamieni w łaźni”, крэйка „szczyt dachu”, свіран „spichlerz”, марна „miejsce w stodole, gdzie składa się siano”, „siano złożone w stodole” (wszystkie te wyrazy są używane w tych samych znaczeniach także w gwarze litewskiej, por.: aruodas, krósnis, kriekùs, svìrnas, terpùpėdis). Źródła historyczne wspominają o tych zapożyczeniach od XV—XVI wieku, gdy rozpatrywany obszar, położony na pograniczu etnograficznej Litwy i ziem słowiańskich, stanowił strefę aktywnych kontaktów językowych Bałtów i Słowian, jednak wymienione zapożyczenia są charakterystyczne nie tylko dla tego obszaru; są szeroko rozpowszechnione: апыд występuje w językach białoruskim, polskim i rosyjskim; круння i крэйка — białoruskim i polskim; свіран — białoruskim, polskim, rosyjskim i ukraińskim; марна — białoruskim, polskim i rosyjskim7. Nowszych zapożyczeń nie znaleziono w wybranej grupie leksykalnej ze względu na już ukształtowany system tej części leksyki; istotną rolę odegrał tu również status języków litewskiego i białoruskiego. Można stwierdzić, że w gwarze białoruskiej proces interferencji leksykalnej w tej grupie leksykalnej dobiegł końca. Interferencja leksykalna w litewskiej gwarze okolic Gierwiecisz jest znacznie bardziej zróżnicowana niż w gwarze białoruskiej. W aspekcie diachronicznym można tu wyróżnić kilka etapów zapożyczania leksyki słowiańskiej. Powszechnie uznaje się słowiańskie pochodzenie wyrazu tūlnas „płot z beczek”. To zapożyczenie z języków słowiańskich jest najstarsze w rozpatrywanej grupie leksykalnej. Przy wyodrębnianiu kolejnych etapów zapożyczania, naszym zdaniem, celowe jest ustalenie zasięgu tych zapożyczeń w innych gwarach języka litewskiego. Najbardziej rozpowszechnione w gwarach litewskich są następujące slawizmy, charakterystyczne również dla litewskiej gwary okolic Gierwiecisz: fundāmentas „fundament” (zasięg zob.: LKA, s. 35), gōnkos „przybudówka” (LKA, s. 39), kriùkas (krūkas) „hak, na którym zawiesza się drzwi” (LKA, s. 56), pėčius „piec chlebowy” (LKA, s. 42) oraz derywaty: pėčiùkas „piec do ogrzewania” (LKA, s. 42), pėcdangtė „zasuwa piecowa” (LKA, s. 44, mapa 8); a także zapożyczenia pōdmurkas (pādmurkas, padmùrkas) „fundament” (LKA, s. 36), sklepėnia „sklepienie pieca (gardziel)” (LKA, s. 43)8, štankietas „rodzaj płotu” (LKA, s. 60), zoviėšai „zawiasy drzwiowe” (LKA, s. 56). Zapożyczenia te są mniej lub bardziej rozpowszechnione na całym obszarze Litwy, dlatego można przypuszczać, że weszły do języka litewskiego wcześniej niż pozostałe. Zasięg kolejnej rozpatrywanej grupy leksykalnej obejmuje wschodnią, południowo-wschodnią i południową część gwar aukszockich oraz litewskie wyspy językowe w BTSR9. W miejscach tych występują takie 7 Лаучюте Ю. А. Словарь балтизмов в славянских языках. — Л., 1982, с. 27, 46, 22, 33. 8 W okolicach Gierwiecisz (w gwarze litewskiej i białoruskiej) wyraz ten ma jeszcze jedno znaczenie — „sklepiony sufit spichlerza”. 9 Z leksyką litewskiej wyspy językowej w Punska (LLR) wspólna dla tej grupy jest tylko jedna nazwa — žėmė „klepisko”. 142 nazwy: adrynìa (i warianty) „budynek do przechowywania siana” (LKA, s. 57), dzedziñčius (i warianty) „duże podwórze”, „podwórze dworskie” (LKA, s. 45), pavõlas (i warianty) „sklepione stropowe powały spichlerza” (LKA, s. 49), padlõgas (padlogà) (i warianty) „podłoga” (LKA, s. 37), pãlai (i warianty) „pomost” (LKA, s. 59), pripėckas (i warianty) „przedpiec” (LKA, s. 44, mapa 7), staliavõnia (i warianty) „rodzaj sufitu” (LKA, s. 36), žõsauka (i warianty) „skobel drzwiowy” (LKA, s. 41). Niewielka część slawizmów występujących w litewskiej gwarze okolic Gierwiat rozpowszechniona jest jedynie na wąskim pasie pogranicza litewsko-białoruskiego oraz na litewskich wyspach językowych w Białoruskiej SRR; np.: kūmykas (i warianty) „kurnik” (LKA, s. 52); mėkinyčia (i warianty) „komórka na plewy” (LKA, s. 54, mapa 15), padnebenìd (i warianty) „sklepienie pieca (podniebienie)” (LKA, s. 43), padmurõuka (i warianty) „fundament” (LKA, s. 35), pečkà (i warianty) „palenisko pieca” (LKA, s. 44); zascėnkas (i warianty) „mała wieś” (LKA, s. 46). Tylko w okolicach Gierwiat występuje wyraz pavõlas (pavõlas) „sklepione stropowe powały spichlerza” (LKA, s. 49), może to jednak być przypadkowe użycie, ponieważ nie zdarzyło mi się słyszeć tego wyrazu w mowie. Za najnowsze zapożyczenia z języków słowiańskich w litewskiej gwarze gierwiackiej należy uznać nazwy realiów związanych z życiem kołchozowym, np.: kaniùšna „kołchozowa stajnia” (o rozpowszechnieniu wariantów tego wyrazu zob. LKA, s. 51), karõuny kas „kołchozowa obora”, kuriàtnykas „kołchozowy kurnik” (i warianty; rozpowszechnienie zob. LKA, s. 52), sušìlka „kołchozowe pomieszczenie do suszenia ziarna”, svinàrnykas „kołchozowa chlewnia” (rozpowszechnienie zob. LKA, s. 52), valõuny kas „kołchozowa obora dla wołów” (rozpowszechnienie zob. LKA, s. 50). W odróżnieniu od starszych zapożyczeń słowiańskich, które trafiły do języka litewskiego głównie z polskiego za pośrednictwem białoruskiego lub bezpośrednio z tych języków, omawiane zapożyczenia weszły do litewszczyzny z rosyjskiego za pośrednictwem białoruskiego (lub bezpośrednio z rosyjskiego). Gierwiaccy Litwini postrzegają te wyrazy jako barbaryzmy, tj. jako obce ich językowi, dlatego w rozmowach z przybyłymi Litwinami posługującymi się językiem standardowym zastępują je wyrazem, który w ich odczuciu jest „bardziej neutralny”, np. fėrma. W języku codziennym wyrazy te nie mają dubletów. Przy zapożyczaniu zostały jedynie nieznacznie przystosowane do systemu fonetycznego i morfologicznego języka litewskiego, np. sušìlka—twarde š wymawia się miękko we wsiach Girių i Knystuškių, gdzie spółgłoski nie ulegają zmiękczeniu. Wyrazy te odzwierciedlają w litewskiej gwarze okolic Gierwiat taki etap rozwoju wyspy językowej, na którym, nie mając wewnętrznych zasobów pozwalających wzbogacić własny zasób słownictwa o rodzime wyrazy lub derywaty, gwara przyswaja wyrazy z obcego języka. Zjawisko to można chyba wyjaśnić tym, że wobec dużego napływu nagle pojawiających się nowych obiektów łatwiej było po prostu przejąć ich nazwy z języka, który już je posiadał, tj. z białoruskiego. Świadczy to o postępującej asymilacji języka litewskiego na wyspie, choć podstawowy zasób jego słownictwa pozostaje rodzimy. Można zatem wywnioskować, że w wyniku rozwoju interferencji leksykalnej do litewskiej gwary okolic Gierwiat przeniknęło znacznie więcej slawizmów niż lituanizmów do języka białoruskiego. W obu przypadkach obserwujemy rezultaty zakończonego już wzajemnego oddziaływania leksykalnego języków litewskiego i białoruskiego; w trakcie tego procesu między tymi językami utrwaliły się pewne „reguły odpowiedniości”, tj. ukształtował się swoisty „litewsko-białoruski ję- 143 „słownik języka”, znany wszystkim dwujęzycznym użytkownikom gwary. Proces ten przebiegał w kilku etapach — wskazuje na to rozpowszechnienie wyrazów z badanej grupy leksykalnej w gwarach języka litewskiego. Interferencja leksykalna w litewskiej gwarze okolic Gierwiat była kontynuacją tego procesu, zachodzącego w innych gwarach. O PROBLEMIE OPISU INTERFERENCJI LEKSYKALNEJ W GWRZE WYSPowej (na materiale leksyki okolic wsi Gierwiaty) Streszczenie W badanej grupie leksyki, używanej w okolicach wsi Gierwiaty (obejmuje ona nazwy budynków mieszkalnych i gospodarczych, pieca, płotu oraz ich części), obserwuje się rezultaty interferencji leksykalnej w porządku historycznym. Etapy zapożyczania leksyki słowiańskiej w języku litewskim wyodrębnia się z uwzględnieniem jej rozpowszechnienia w innych gwarach litewskich. Wyróżnia się następujące zasięgi leksyki tej grupy używanej w okolicach wsi Gierwiaty: a) mniej lub bardziej powszechny na całym terytorium Litwy (takie zapożyczenia jak np.: fundamentas „fundament”, gõnkos „weranda”, pėčius „piec” i in.); b) wschodnia, południowo-wschodnia i południowa część gwar aukszockich (adrynia „pomieszczenie do przechowywania siana”, padlõgas „podłoga”, staliavonìa „rodzaj sufitu” i in.); c) obszar pogranicza litewsko-białoruskiego oraz litewskojęzyczne wyspy na Białorusi (kùrnykas „kurnik”, mėkinyčia „miejsce w stodole, do którego zsypuje się plewy”, padmūroka „fundament budynku” i in.). Najnowszymi zapożyczeniami z języków słowiańskich są nazwy realiów związanych z życiem kołchozowym (w tej grupie takie nazwy jak: karõunẏkas „kołchozowa obora”, sušìlka „pomieszczenie do suszenia ziarna” i in.). Zapożyczenia z litewskiego w językach słowiańskich w tej grupie leksyki są bardzo nieliczne i pojawiają się w zabytkach piśmiennictwa od XV—XVI w. Niemałą rolę w takim nierównomiernym przebiegu procesu interferencji leksykalnej w języku litewskim i językach słowiańskich odegrał status tych języków na badanym obszarze. Interferencja leksykalna w litewskiej gwarze okolic wsi Gierwiaty w tej grupie leksyki jawi się dziś jako proces zakończony, który zachodził na rozleglejszym obszarze gwar litewskich.