„Latviešu valodas kontaktu pētījumi“

niektórych publikacji językoznawców (S. Karaliūnasa, A. Sabaliauskasa, A. Vanagasa, A. Vidugirisa i in.), dotyczących zagadnień etnogenezy Bałtów i Słowian. Jak się wydaje, do działu terminologii należało włączyć także artykuły V. Skujinia, opublikowane w „Kalbos kultūra” (Tarptautinių elementų vartojimas latvių terminijoje. 1979. Zesz. 37. S. 57— 63; Terminas kontekste. 1983. Zesz. 44. S. 19—26). Niezbyt jasna jest również motywacja doboru publikacji według lat. W jednym dziale zamieszczono publikacje od lat 50., w innym — od lat 60. lub 70. itd. Wspomniane kwestie nie umniejszają wartości bibliografii. Bibliografia łotewsko-rosyjskiej dwujęzyczności jest bardzo cenna i potrzebna. Bez wątpienia stanie się ona podręczną książką nie tylko łotewskich, lecz także litewskich językoznawców, ponieważ w indeksie zamieszczono wiele prac, w których poruszane są różne zagadnienia fonetyki, morfologii, leksyki i innych dziedzin języka litewskiego. Z drugiej strony, jeden z działów poświęcono kontaktom języków bałtyckich i słowiańskich; znajdujemy w nim artykuły i monografie dotyczące etnogenezy Bałtów, substratu, typologii języków bałtyckich i słowiańskich, etymologii oraz innych zagadnień. Badania kontaktów języka łotewskiego/Odp. red. A. Blinkena. Ryga: „Zinātne“, 1987, 276 s. Językoznawcy Instytutu Języka i Literatury im. Andrejsa Upītsa Łotewskiej SRR Akademii Nauk poświęcają niemało uwagi problemom kontaktów językowych. Można przypomnieć cenne publikacje instytutu: „Взаимосвязи балтов и прибалтийских финнов“ (Ryga, 1970; przygotowana wspólnie z Instytutem Historii Akademii Nauk), „Контакты русского языка с языками народов Прибалтики“ (Ryga, 1984). W tej ostatniej publikacji niemało miejsca poświęcono również kontaktom języków rosyjskiego i litewskiego (autorami artykułów są litewscy językoznawcy). Niedawno ukazała się nowa książka poświęcona temu problemowi — „Badania kontaktów języka łotewskiego“. Jest to dość różnorodny tematycznie zbiór artykułów łotewskich językoznawców. Znaczna część tych artykułów jest bezpośrednio związana z lituanistyką. Przede wszystkim można to powiedzieć o dwóch pierwszych, których autorzy są wychowankami zarówno Uniwersytetu Wileńskiego, jak i Ryskiego, i którym zapewne w równym stopniu bliskie są problemy języka łotewskiego i litewskiego. L. Baluodė (Balode) w artykule „Semantyczne relacje rzeczowników i czasowników przedrostkowych wspólnego pochodzenia we współczesnym języku litewskim i łotewskim” (Kopcilmes prefiksalo lietvirdu un darbibas vardu semantikūs attieksmes mūsdienu lietuviešu un latviešu valoda, s. 7—38) analizuje 115 rzeczowników przedrostkowych i 880 czasowników przedrostkowych tego samego pochodzenia w obu językach. Dzieli je na trzy grupy: do pierwszej zalicza derywaty zbieżne pod względem formy, į semantyki ir ir (lit. bransoletka: łot. aproce, lit. ojczym: łac. patévs; lit. apaiiti: łac. apaut), drugie — derywaty, których forma jest zgodna, lecz iš semantyka częściowo się różni (lit. narzędz- : ie łac. ierocis "broń; skr. narzędzie', lit. wynalazca : łac. wynalazca ‘radéjas’, lit. apgieddti :łac. apdziedat „apdainuoti; śpiewać talaliny (pieśni)’, trzeciorzę- — dne derywaty, których forma jest zbieżna, jednak semantyka całkowicie się różni (lit. nesgmoné : łot. nesamana „utrata przytomności, omdlenie’, lit. pėrvalkas : łot. parvalks „pokrowiec, okrycie’; lit. obiec łac. : obiec „'obiegać (dookoła), oblatywać'). Jak ir należałoby się spodziewać, trzecia grupa jest najmniejsza: przypada 21 jej procent analizowanych rzeczowników ir 15 procent czasowników. 210 W artykule R. Bertulisa „Wzajemne relacje formy i znaczenia słowa (łac. mate: lit. motė)” (Varda formas un nozimes savstarpėjūs attiecibas (łac. mate: lit. motė), s. 39—62) przedstawiono szczegółową analizę formy i znaczenia tego starego dziedzictwa indoeuropejskiego. Przy tej okazji należy przypomnieć także inne znakomite badania R. Bertulisa dotyczące wspólnego słownictwa litewskiego i łotewskiego oraz zachęcić autora do opublikowania wyników swoich badań w osobnej książce. Dla lituanistów interesujący powinien być artykuł A. Blinkenasa „Przymiotniki w słowniku J. Langija” (Adjektivi J. Langija vardnica, s. 63—85), ponieważ w tym zabytku łotewskiej leksykografii (zwykle datowanym na 1685 r.) znajduje się dość wiele lituanizmów, które były charakterystyczne dla ówczesnych gwar łotewskich Nycy, Bartos i Rucavy, por. łot. atkihls "behend, hurtig, geshwind, mutig' —lit. czujny, łot. buddigs "embsig, fleissig, hurtig, tūchtig' —lit. czuwający, łot. g eedigs „gebūrdig, artig” — lit. żm. gieda, łac. kalts „winny, zaliczony do winy” — lit. winny, łot. lakstigs (lakstains) „frech oder geil” — lit. zwinny, łot. laibs „schwach” — lit. szczupły, łot. nohks „bloss, kahl, nacket” — lit. nagi, łot. nowaks „wachend, munter, it. nuchtern- ”, — lit. nuovokus, łac. padahrs (derigs) „zdatny, użyteczny, wygodny”, nhepadahrs „niezdatny, nieużyteczny, co nie służy” — lit. przyzwoity, łot. tickris „recht oder Ertz” — lit. prawdziwy i in. Autorka porównuje przymiotniki ze słownika J. Langija z przymiotnikami współczesnego języka łotewskiego, pokazuje różnice w ich użyciu. Wskazuje się, że przymiotniki zawarte w słowniku dają dobry obraz form i znaczeń tej części mowy sprzed trzystu lat, a ich porównanie z danymi z innych słowników i zabytków piśmiennictwa może być bardzo przydatne w badaniach nad historią języka łotewskiego. Najwięcej artykułów poświęcono problemom leksyki języka łotewskiego. Są to artykuł B. Bušmane „Nazwy potraw galaretowatych w gwarach” (Galertveida čdienu nosaukumi izloksnēs, s. 86—134), artykuł O. Buša „Z historii germanizmów (bajja, bajge, balva)” (No germanismu vēstures (bajja, balše, balva), s. 135—148), artykuł E. Kagainė „Czasowniki oznaczające mówienie zapożyczone z języków fińskich nadbałtyckich w gwarach północnej Widzemė” (No Baltijas somu valodu aizgūtie runas verbi Ziemeļvidzemes izloksnēs, s. 149—162), artykuł B. Laumanė „O niektórych nazwach flory i fauny Morza Bałtyckiego” (Par dažiem Baltijas jūras floras un faunas nosaukumiem, s. 163—185), tej samej autorki „Nazwy łasicy w języku łotewskim” (Zebiekstes nosaukumi latviešu valodā, s. 186—198), artykuł A. Stafecko „Nazwy przedmiotów gospodarstwa domowego w Atlasie gwar języka łotewskiego” (Mūjsaimniecības priekšmetu nosaukumi Latviešu valodas dialektu atlantā, s. 199—227), artykuł V. Šaudiniosa „Niektóre socjolingwistyczne aspekty zapożyczania lituanizmów w gwarach selońskich” (Daži sēlisko izloksņu lituānismu aizgūšanas sociolingvistiskie aspekti, s. 228—235). Wspomniany V. Šaudinios, zwłaszcza badacz bilingwizmu, znajdzie interesujące szczegóły. W artykule Šaudiniosa. Artykuły B. Laumanė wyróżniają się bardzo bogatym materiałem faktograficznym. Językoznawczyni ta szczególnie gorliwie bada leksykę języka łotewskiego związaną z Morzem Bałtyckim. Między innymi w 1974 r. przyznano jej Nagrodę J. Endzelīna za znakomitą książkę „Nazwy ryb w języku łotewskim” (Zivju nosaukumi latviešu valoda. Riga, 1973), a w 1987 r. otrzymała Nagrodę V. Lacisa za książkę „Nazwy miejsc połowu na wybrzeżu Łotewskiej SRR” (Zvejvietu nosaukumi Latvijas PSR piekrasté. Riga, 1987). 211 O. Bušas recenzuje książkę estońskiego akademika P. Aristėgo „Kontakty językowe. Kontakty języka estońskiego z innymi językami” (Keelekontaktid. Eesti keele kontakte teiste keeltega. Tallinn, 1981). Dz. Barbarė przedstawia bibliografię prac poświęconych kontaktom języka łotewskiego, opublikowanych w latach 1945—1984. A. Sabaliauskas Myp3aes B. M. CioBape mapojiuusix reorpaduyueckux Tepmunos. M.: Mic, 1984. 654 s. Jest to pierwszy wydany w naszym kraju obszerniejszy słownik ludowych terminów geograficznych tego rodzaju. Jego autor jest znanym geografem interesującym się nazwami miejscowości, a szczególnie terminologią geograficzną — doktorem nauk geograficznych, zasłużonym działaczem nauki RFSRR, profesorem Eduardem Makarowiczem Murzajewem. Jego zainteresowania naukowe są przede wszystkim związane z Azją — uczestniczył w ekspedycjach do Azji Północnej i Środkowej, Mongolii oraz Wietnamu. W kręgu jego zainteresowań znalazło się również wiele problemów geografii, toponimiki i terminologii geograficznej wielu innych krajów. W 1959 r. wydawnictwo literatury geograficznej wydało „Słownik lokalnych terminów geograficznych” E. i W. Murzajewów („CjioBapb MecCTHbIX TeOrpaĖdHuecKHx TepMuKOB”). W 1973 r. w Moskwie ukazała się książka E. Murzajewa „Toponimika popularna”, a w 1974 r. — „Zarys toponimiki”. Stosunkowo niewielki objętościowo „Słownik lokalnych terminów geograficznych” cieszył się dużą popularnością i został pozytywnie oceniony w prasie naszego kraju oraz zagranicznej. Zawierał również nieco terminów z republik bałtyckich, lecz, jak zauważył sam autor we wstępie do recenzowanego słownika, w porównaniu z innymi republikami ZSRR — niewiele. Dlatego E. Murzajew przez te dwie dekady nadal pracował, gromadził dodatkowe materiały itd. Rezultat tej pracy jest naprawdę imponujący — dzieło liczące 654 s. (59 ark. wyd.). Podobnie jak w poprzednim, znajdują się w nim również terminy geograficzne z języków bałtyckich (litewskiego, łotewskiego). Dalej będziemy mówić przede wszystkim tylko o nich. Ze wstępu do „Słownika ludowych terminów geograficznych” wynika, że autor starał się możliwie równomiernie przedstawić terminologię wszystkich republik i regionów ZSRR. Nie dysponujemy danymi, na ile udało mu się to w skali całego kraju, jednak języki bałtyckie są w nim odzwierciedlone zdecydowanie zbyt — skąpo — w słowniku ir podano zaledwie kilkadziesiąt terminów z języków litewskiego i łotewskiego. (około 60). Sam w sobie ten zakres liczbowy być może nie mógłby być ir uznany ani za zbyt mały, ani, rzecz jasna, za zbyt duży — wszystko zależy od stosunku do innych — su w terminologii języków ZSRR. Jednak patrząc ir w ten sposób, można mimo wszystko powątpiewać, czy języki litewski i ar łotewski są tu ir reprezentowane proporcjonalnie. Po pierwsze. Po drugie, ir co chyba najważniejsze, przy podawaniu tak małej liczby terminów języków bałtyckich pojawia się kwestia kryteriów doboru — ką iš tysięcy należy wyciągnąć į ze słownika? Naszym zdaniem autorowi będzie bardzo vę trudno znaleźć jaśniejsze kryteria doboru, dlatego zaledwie kilkadziesiąt słów z języków ir litewskiego i łotewskiego często wydaje się najważniejne szych, czasem dość przypadkowych albo wręcz wątpliwych. iš Dobór terminów, zwłaszcza dla przedstawiciela innego narodu, wcale nie iš jest łatwy: w przypadku braku dostatecznej literatury trzeba kierować się intuicją, której cudzoziemcowi najczęściej brakuje. Dlatego ji niewiele ką może pomóc w ustalaniu hierarchii terminów wyłącznie ne według znaczenia oznaczanych przez nie obiektów, lecz także według rozpowszeir chnienia, popularności samych terminów itp. ar 212