Apso lietuvių šnektõs daiktavardžių kaityba

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS KAZYS MORKŪNAS ODMIANA RZECZOWNIKÓW W LITEWSKIEJ GWARZE APSU* Litewska gwara okolic Apsu w rejonie brasławskim Białoruskiej SRR, położona w otoczeniu języków (gwar) słowiańskich – białoruskiego, polskiego i rosyjskiego – interesuje badaczy pod różnymi względami: ze względu na jej stosunek do innych gwar języka litewskiego, zachowanie w niej starszych reliktów ważnych dla historii języka, rezultaty stałych kontaktów z otaczającymi językami, dalszy rozwój i los gwary itp. Dlatego litewscy językoznawcy, współpracując z białoruskimi filologami, w ostatnich dziesięcioleciach zorganizowali kilka ekspedycji naukowych i wyjazdów do rejonu brasławskiego oraz sąsiednich rejonów. Prawdopodobnie najlepsze wyniki osiągnęła kompleksowa ekspedycja Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej Akademii Nauk, która pracowała w tym rejonie w czerwcu 1956 r. Jej uczestnicy zapisali potrzebne dane z miejscowej gwary litewskiej do „Atlasu języka litewskiego” w miejscowościach Bužionys, Juodelėnai, Petkūniškė, Ražava, Ūsionys (badali Jadvyga Lonskaitė1 i Aloyzas Vidugiris), Dvārčinės, Ignotiškė, Misi, Šalakan(d)žiai (Juozas Senkus i Kazys Morkūnas), Damõšiai, Rimašėnai (Elena Grinaveckienė) oraz innych wsiach; zebrano też wiele nazw miejscowych, z których większość ma pochodzenie litewskie (bałtyckie). Zapisano również cenne materiały etnograficzne z tych miejsc (Angelė Vyšniauskaitė), folklor i melodie pieśni (Bronius Uginčius). Wielu spośród ankietowanych, starszych (w wieku 70–90 lat) osób mówiących po litewsku lepiej lub gorzej, w swoich opowieściach (opierając się na wspomnieniach własnych oraz rodziców i dziadków) przekazało informacje o różnych wydarzeniach politycznych, gospodarczych i społecznych, zmianach administracyjnych, których doświadczyło kilka pokoleń – od końca XIX w. do połowy lat pięćdziesiątych XX w. – a które w taki czy inny sposób wpłynęły również na sytuację językową tego regionu i jej rozwój. Zresztą w tym czasie użycie miejscowej gwary litewskiej słabło, a liczba jej użytkowników malała. Chociaż uczestnicy ekspedycji ustalili, że wówczas w ponad pięćdziesięciu wsiach rejonu brasławskiego były jeszcze osoby znające lub rozumiejące język litewski, to jednak aktywnie używano go już tylko w nielicznych miejscach. Dlatego ważne jest, aby jak najwięcej danych z tej zanikającej gwary litewskiej było znanych nauce o języku. Nieco informacji o sytuacji gwary litewskiej Apsu i sąsiednich okolic oraz faktów językowych zapisanych podczas wspomnianej ekspedycji i innych wyjazdów opublikowano już w różnych wydawnictwach (Grinaveckienė 1960; Lie- * Artykuł jest poświęcony pamięci litewskiego językoznawcy Juozasa Senkusa (1907 07 18–1970 10 29), jednego z badaczy gwary Apsu. 1 J. Lonskaitė (w czasie ekspedycji studentka Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego) pochodzi ze wsi Ražava w rejonie brasławskim. 91 dialekty języka litewskiego 1970; Jonaitytė, Sudnik 1973; Atlas języka litewskiego 1977, 1982, 1990). Opisując odmianę (deklinację) rzeczownika w gwarze Apsu, autor niniejszego artykułu opierał się głównie na danych, które on sam oraz J. Senkus zebrali w 1956 r. we wsiach Dvārčinės, Ignotiškės, Misi, Šalakan(d)žiai i innych sąsiednich miejscowościach. Rzeczowniki mają w liczbie pojedynczej i mnogiej następujące przypadki: mianownik (mian.), dopełniacz (dop.), celownik (cel.), biernik (bier.), narzędnik (narz.), wewnętrzny miejscownik statyczny, czyli inesyw (miejsc.), wewnętrzny miejscownik kierunkowy, czyli illatyw (ill.), oraz wołacz (woł.). Wewnętrzny miejscownik kierunkowy jest w gwarze Apsu, podobnie jak na rozległym obszarze innych wschodnich gwar litewskich, bardzo częsty. W okolicach Apsu nie odnotowano miejscowników zewnętrznych statycznego (adesywu) i kierunkowego (allatywu), których relikty zachowały inne gwary litewskie na wschodnich i południowo-wschodnich rubieżach (Gervėčiai, Lazūnai, Zietela). Usłyszano niewiele form wołacza i nie ze wszystkich tematów. Wołacz liczby mnogiej jest identyczny z mianownikiem liczby mnogiej. W funkcji wołacza bywają używane także formy mianownika liczby pojedynczej, np.: ku·mū·t′i.s m′eilu.t′i.s n′e:š′ (=nieś) mán′i; trūb′i·k trūb′i·k (słow. ‘graj na trąbce, dmij w trąbkę’), mā·nd·t′e·v′ē·l′i.s. Niektóre końcówki przypadków różnią się fonetycznie od odpowiednich końcówek litewskiego języka literackiego i są w mniejszym lub większym stopniu zmienione morfonologicznie (różnie skrócone). Pod względem fonetycznym od języka literackiego najbardziej różnią się nieakcentowane końcówki zawierające samogłoski ė, o, a ponadto akcentowane i nieakcentowane końcówki z samogłoskami ė, e po spółgłoskach regularnie (l) oraz sporadycznie (r, s, niekiedy także innych) ulegających stwardnieniu. Samogłoska ė nie zawsze jest wymawiana jednakowo przez wszystkich użytkowników: w akcentowanych końcówkach czasem niemal jak ė w języku literackim (po niektórych spółgłoskach nawet ′e, ie), czasem mniej napięcie i wężej niż ona (w pracach dialektologicznych oznaczana jako ẹ) albo niemal jak samogłoska e; po stwardniałych spółgłoskach — jako ė lub e cofnięte ku środkowemu szeregowi (oznaczane jako ẹ lub ə), czasem jako ą. W nieakcentowanych końcówkach ė jest najczęściej wymawiane jak e, rzadziej — ẹ (ė); po stwardniałych spółgłoskach — jak a, rzadziej ə (e). Akcentowana samogłoska o w końcówce jest czasem wymawiana niemal jak w języku literackim, czasem z mniejszym lub większym zabarwieniem samogłoską a (oznaczanym jako ɔ, ɑ), a nieakcentowana — jak a, czasem z zabarwieniem o² (å). W niniejszym artykule, upraszczając transkrypcję, wymienione samogłoski akcentowane oznacza się znakami ė (po stwardniałych spółgłoskach — ẹ), o, a nieakcentowane — e (po stwardniałych spółgłoskach — a), ą³. Ilościowa cecha nieakcentowanych samogłosek długich występujących w różnych pozycjach wyrazu także nie zawsze jest wyraźna — różni użytkownicy gwary, a często nawet ten sam użytkownik, wymawiają te samogłoski raz dłużej, tj. jako długie, raz krócej, jako półdługie. W artykule samogłoski te oznaczono jako długie (np. a· ~ o, e· ~ ė, i· ~ y, u· ~ ū, y), a wydłużone akcentowane samogłoski krótkie — jako półdługie (np. i· ~ i, ū· ~ ū). 2 Co do zróżnicowania wymowy ė, o w określonych pozycjach wyrazu w litewskich gwarach Apsu i sąsiednich okolic, por. Atlas języka litewskiego, 1982. S. 44–58 (mapy nr 27–40). 3 Wspomniane samogłoski najczęściej zapisywali J. Senkus i autor niniejszego artykułu, notując w 1956 r. dane gwarowe we wsiach Dvārčinių, Mišių, Šalakan(d)žių i pobliskich. 92 W systemie deklinacyjnym rzeczowników gwary zachowały się pewne relikty starszej fleksji, tj. końcówki nieużywane już we współczesnym litewskim języku literackim (por. deklinację rzeczowników o tematach spółgłoskowych). Występuje dość silna tendencja do mieszania się poszczególnych tematów (przechodzenia jednej paradygmy deklinacyjnej w inną). Poniżej podano końcówki przypadków wszystkich tematów oraz ich wymowę gwarową (t.), jeśli różni się ona od wymowy języka literackiego. Podano również transkrypcję fonetyczną przykładów zapisanych we wszystkich przypadkach (nie zawsze odnotowano formy wszystkich przypadków tego samego wyrazu, dlatego przy poszczególnych przypadkach przytoczono różne wyrazy o tym samym temacie). temat na -ō Liczba pojedyncza: mian. -as (lú.ngas ~ lángas, mʼī.škas, nʼū.kasmas ‘mowa, gwara’), dop. -o, miejsc. -a, t. (laũka), cel. -ui (gā.lui), bier. -ą, t. -u (dā.rbu; lú.ngu), narz. -u (vaikù, lú.ngu), miejsc. -e, t. -i, po zestaleniu spółgłoski l — -u (laũki, šō’n’i, galbī), il. -an (mʼīškān, šō’nan), woł. -e (par’še, vaik’e). Liczba mnoga: mian. -ai (s’n’iegai, v’īrai), dop. -ų (vaikų, v’īru), cel. -am (vaikám, vaik’el’ēnam ‘dzieciom’), bier. -us (ratùs, vā’karus), narz. -ais (mʼīškais, rā’tais), miejsc. -uos(e) -uosa, il. -uosna. Uwagi: 1. Obok formy miejscownika liczby pojedynczej galbī występuje także forma z przyimkiem galbīi, np. žīr uš’v’īda (= ujrzał) galbī d’īrvas labāi d’īd’el’ī žmō’gur. 2. Wołacz liczby pojedynczej może mieć także partykułę -ai, np. t’ē’vai. Wołacz liczby pojedynczej niektórych rzeczowników słyszano tylko z tą partykułą, np. kū’mai, p’ē’trai ‘Piotrze’. W przypadku rzeczowników wielosylabowych używane są również formy skrócone (bez końcówki), np. bral’ū.k, d’iedū.k obok kaim’īn’e. 3. W miejscowniku liczby mnogiej najczęściej zapisano formę skróconą z -uos (rzadsza jest forma z -uos’), np. daržùos (akcent niejasny), k’et ur’az’d’eš’imtuos m’ē’tuos, m’īškuōs, namuōs ‘w moich domach’, š’auduōs. Mniej odnotowano przypadków użycia dłuższych form tego przypadka z -uose lub -uosa, np. m’īškuos’e || m’īškuōs’e, muštū’nuos’e, kumpuōsa ‘w kątach’. Por. również formy z innych części mowy, które przeszły w przysłówki: d’v’īejes’e ‘we dwóch’, k’et ur’ūosa || k’et ur’ūos ‘we czworo’. 4. W narzędniku liczby mnogiej najczęściej używa się form z -uosna, np. m’īškuosna, namuosna, rā’tuosna, š’auduosna, šō’nuosna, vain’ū’nuosna ‘do Wainiunów’, zarasūosna ‘do Zarasów’. Rzadziej używana jest forma z -uosnan albo forma skrócona (zbieżna z miejscownikiem liczby mnogiej) z -uos, np. m’īškuōsna, p’el’ekūos (|| p’el’ekūosna) ‘do Peleki’. (i) temat iō Liczba pojedyncza: mian. -ias (k’ē’l’as, s’v’ē’čas ~ svēčias), -is, w. -i-s⁴ (b’r’ied’is, brō’l’is, k’īr’v’is, mō’l’is, pū.n’t’is ~ pantis), -ys (arkl’ī’s, gaid’ī’s, šul’n’ī’s ‘studnia’), dopełn. -io, w. -a (k’ē’l’a, dal’g’ā’ka’č’a ~ dalgiakōčio, gaidz’ā || gaid’ā), ⁴ W końcówce mianownika liczby pojedynczej -is wydłużenie samogłoski i nie zawsze jest równie wyraźne jak w innych północno-wschodnich gwarach litewskich — czasem wydłuża się ona nawet do długiego i (= iː~y), a czasem jest wymawiana jako niemal krótka. 93 cel. -iui (k’ė’l’ui, pū.n’c’ui, gaidz’ui, z przyimkiem mówi się także p’r’ie mó’l’i ‘przy glinie’, p’r’ie s’m’ė’l’i ‘przy piasku’), bier. -ią, w. -’u (k’ė’l’u), -i, w. -i (k’į:š’k’i, gaid’į), narz. -iu (k’ėl’ù, k’ir’v’ù, mó’l’u, gaidz’ù), miejsc. -y (k’ėl’į, mó’l’i; šul’n’į), il. -ian (k’ėl’an ‘w podróż’), -in (padus’in, šul’n’in), woł. -i (bról’i, braluž’ėl’i ‘braciszku’, gaid’ėl’i), -y (t’in’g’in’i). Liczba mnoga: mian. -iai (k’ėl’ai, pū.n’c’ai, gaidz’ai), dopełn. -ių (k’ėl’ù, ž’ō’dz’ù, ma’k’es c’ù), cel. -iam (s’v’ec’ám, bról’am, pū.n’c’am, gaidz’ám), bier. -ius (s’v’ec’ùs, b’r’iedz’ùs, gaidz’ùs, ā’rkl’ùs), narz. -iais (k’ėl’ais, ž’ō’dz’ais, gaidz’ais), miejsc. -iuos(e) (rug’uoš’e, šalakun’dz’uos ‘w Šalakandžiuose’), il. -iuosna(n) (s’v’ec’-iuosna, kū.p’įs’k’uosna ‘do Kupiškį’, a’buol’iuosna ~ obuoliuosna, puod’el’iuosnan ‘do kubeczków’). W sprawie miejscownika i ilatywu por. także uwagi przy temacie ō. tematy ā, iā Końcówki przypadków rzeczowników tych tematów są takie same, tyle że w wyrazach o temacie ā występują po spółgłoskach twardych, a w wyrazach o temacie iā — po spółgłoskach zmiękczonych. Liczba pojedyncza: mian. -a (l’intā ~ lentā, naudā ‘ziarno’, bó’ba; p’ir’k’ā, val’dz’ā ~ valdžia, kó’ja), dopełn. -os, w. -ō’s, -a’s (galvō’s, duona’s; p’ir’k’ō’s, kó’ja’s), cel. -ai (runkai ~ rankai, val’dz’ai), bier. -ą, w. -u (gálvu, val’dz’u), narz. -a, w. -u (lazdū, diōnu; val’dz’ù, kó’ju), miejsc. -oj, w. -ōj, -aj (l’intōj, runkāj; p’ir’k’ōj, sā’ujaj), il. -on, w. -ō’n, -a’n (galvō’n, kāktā’n; p’ir’k’ō’n, sā’ujan), woł. -a (k’ėl’tava ‘zwierzę’). Liczba mnoga: mian. -os, w. -a’s (d’ienā’s, val’dz’ā’s), dopełn. -ų, w. -u (av’ižū, mā’lku; val’dz’ù, kó’ju), cel. -om, w. -ó’m, -a’m (d’ienó’m, runka’m; val’dz’ó’m, sā’uja’m), bier. -ās (tru’šās ~ trąšās, ā’v’izās; val’dz’ās, kó’jas), narz. -om, w. -ōm, -a’m (barzdōm, maš’in.dm; val’dz’ōm, kó’jam), miejsc. -os(e), w. -o’s’e, -a’s’e, -o’s, -a’s (av’izo’s’e, runka’s’e, sā’mana’s’e obok av’izo’s, runka’s; p’ir’k’o’s’e, sā’uja’s’e obok p’ir’k’ō’s, sā’uja’s), il. -osna, w. -ó’sna, -a’sna (av’izó’sna, įena’sna ~ ienósna; p’ir’k’ó’sna || p’ir’k’a’sna). Jeden przykład tego ostatniego przypadka odnotowano z końcówką -osan (daubō’san). W sprawie miejscownika liczby mnogiej i ilatywu por. także uwagi przy temacie ō. temat ē W sprawie wymowy i transkrypcji samogłosek końcówek e, ē po stwardniałych spółgłoskach por. s. 92. Liczba pojedyncza: mian. -ė, t. -ē, ė̄, -e, -a (buož’ė, skrud’el’ė: ‘skruzdėlė’, vū.p’e ~ ūpė, skara’la, pumpu.ra, pū.sa), dopełn. -ės, t. -ē’s, -ē’s, -e’s, -a’s (kat’ė’s, skruđ’el’ės, ž’ė.m’e’s, skara’la’s), cel. -ei, t. -ei, -ai (vū.p’ei, ž’ō’lai), bier. -i, t. -i, -bl (kār’v’i, kum’ė-lbi, pū.sbi), narz. -e, t. -i, -bl, -i, -bl (dal’g’i, ras’ėlbi, pušbi, kār’v’i, ž’ōlbi ~ žolė), miejsc. -ėj, t. -ēj, -ēj, -ej, -aj (draug’ėj, ža’lēj, pō’gl’i n’ej ‘paeglynėje’, skara’laj, pakałna’i, k’ėpū.ra’j), ill. -ēn, t. -ē’n, -ē’n, -e’n, -a’n (paup’ēn, s’k’i’ēn, ž’ė.m’ēn, sā’ulan, k’ėpū.ran || k’ėpū.r’en), woł. -e, t. -e, -a (kāt’e, kurmūt’e, k’aula, s’esut’ėla ‘sesutėle’). Wołacz rzeczowników wielosylabowych bywa wymawiany także bez końcówki, np. bū’but (= bobute, hibr.). 94 Liczba mnoga: mian. -ės, t. -ės, -as (kár'v'es, rāgut'es ‘rogės’, k'aūla's), dopełn. -ių, t. -ų, -ų (raguc'ų; lāp'ų), cel. -ėm, t. -ėm, -ėm, -əm, -am (buož'ėm, varl'ėm, kár'v'ēm, av'ėl'am), bier. -es, t. -ès, -às, -es, -as (ž'em'ės, av'ėlàs, kár'v'es, skrū.d'ėlas), narz. -ėm, t. -ėm, -ėm, -em, -am (kat'ėm, stabulėm ‘stebulėmis’, v'ir'v'ēm, ak'ė'la'm), miejsc. -ės (e), t. -ės'ė, -ės'ė, -e's'e, -a's'e, -ė's, -ė's, -e's, -a's (draug'ė's'ė, stabulės'ė, kuok'in'e's'ė, skarā'la's'ė, duob'ės, s'k'īlės, rāgut'es), odnotowano raz formę z -ėsa (rāgut'esa), ill. -ėsna, t. ė'sna, -ė'sna, -e'sna, -a'sna (duob'ėsna, stabulė'sna, kuok'in'e'sna, skarā'la'sna). temat i Końcówki poszczególnych przypadków rzeczowników rodzaju męskiego o temacie i są często zastępowane końcówkami rzeczowników o temacie (i)ō, a rzeczowników rodzaju żeńskiego — końcówkami rzeczowników o temacie iā lub ē. Dopełniacz liczby pojedynczej i mianownik liczby mnogiej bywają wymawiane także z końcówką tematu spółgłoskowego (por. „Tematy spółgłoskowe”). Liczba pojedyncza: mian. -is, rodzaju męskiego oraz -ys z tematu ižō (duñ't'is ~ dañtis || dun't'is, d'ė'b'es'is || d'ėb'es'īs, vag'is; ak'is, aus'is, vū.n't'is ~ ántis || vū.n't'ė; žu's'is || žū's'is ~ žąsis, žuv'is); dopełn. ze starszą końcówką tematu i -ies odnotowano tylko w rzeczownikach rodzaju żeńskiego (vū.n't'ies, s'īr'd'ies, žuv'ies), natomiast rzeczowniki rodzaju męskiego mają końcówkę tematu (i)ō (duñta', d'ė'b'es'a', vā'g'a'); cel. występują tylko nowsze końcówki: rzeczowniki rodzaju męskiego mają końcówkę tematu iō (duñ'c'ui || dunčui, vā'g'ui, ž'v'ė'r'ui), a rodzaju żeńskiego — iā, czasem ē (aūsaī ~ aūsei, p'ir'-c'ī, vū.gn'ai ~ ugniai, žū's'ai ~ žāsiai || žū'sai ~ žāsei); bier. -į (vā'g'į, vū.gn'į); narz. -im (š'ir'd'im, v'i't'im, žuv'im), obok nowszej i, jak się zdaje, częstszej końcówki rzeczowników rodzaju żeńskiego -ia, t. -ų (š'ir'd'ž'ū || š'ir'd'ž'u, v'i't'ū, aus'ū, nakc'ū, puš'ū, vugn'ū, no's'ū, vū.n'c'ū, ak'ū || ak'į, gdzie -i ~ -e pochodzi z tematu ē w narzędniku lp.), a w rzeczownikach rodzaju męskiego — -iu (vag'ū); miejsc. -y (p'ir't'ī, š'ir'd'ī, krū's'n'ī ‘krūsn'yje’, no's'i), miejscami -yj, t. -ī'i, -ī'į (ak'ī'i, š'ir'd'ī'i, no's'ī'i); ill. -in (p'ir't'in, krū's'n'in, no's'in); form wołacza nie odnotowano. Liczba mnoga: mian. -ys, t. -is (duñ't'is, aū's'is, dù.r'is, n'īt'is, smā'g'en'is ‘smegenys’, šā'kn'is, vū.gn'is, vū.n't'is || vū.n't'es ~ ántes, žū.v'is), rzeczowniki rodzaju męskiego także z nowszą końcówką -iai (vag'ai); dopełn. -ių, w niektórych rzeczownikach -ų, tj. z twardą spółgłoską przed końcówką, na wzór form dopełniacza lm. tematów spółgłoskowych (duñ'c'ū || duntū, vag'ū, p'ir'c'ū, kár'c'ū, aus'ū || ausū, žuv'ū || žuvī; ale tylko dù.ru', šaknū, žu'sū); cel. -im (duñ't'īm, d'ė'b'es'īm, vag'īm || vag'ūm, krut'īm, dù.r'īm, vū.n't'īm); bier. -is (duñ't'is, vag'is, ak'is, dùr'is, žuv'is, kár't'is oraz žuršas ~ žąsės z -es z tematu ē); narz. -im (duñ't'īm, d'ėb'es'īm, ak'īm, aš'īm, aus'īm, žuv'īm, b'ī.t'īm, dù.r'īm, nó's'īm), rzeczowniki rodzaju męskiego również z -(i)ais z tematu (i)ō (duñ'c'ais || duntais, d'ėb'es'ais); miejsc. -ysu, -yse, -ysa (aš'm'en'i'su, p'ir't'i's'ė, u's'on'is'ė ‘Ūsionyse’, ak'is'ė, aus'is'ė, dù.r'is'ė); ill. -ysna (ak'isna, dùr'isna; z tą końcówką zapisano także formę illatywu lm. rzeczownika žmonės: žma'n'īsna). 95 (į)ų temat Formy liczby pojedynczej są używane bardziej konsekwentnie z końcówkami tematów na u i iu. Przypadki liczby mnogiej pozostają pod większym wpływem tematów na o i io. Zapisano niewiele przykładów poszczególnych przypadków liczby pojedynczej i mnogiej (prawie wszystkie są tu przytaczane). Liczba pojedyncza: mian. -us, -ius (alùs, dungùs ~ dangùs, l'ietùs, m'edùs, su'nus || sū'nus, v'idùs, v'iršùs, tūrgus, žmògus; jāujus 'jauja', p'ė'č'us, s'p'ieč'us || s'p'ieč'us 'spiečius', val's'č'us ~ valščius, ž'v'i'r'us); dopełn. -aus, -iaus (alaũs, dangaũs, l'ietaũs, tūrgaũs || turgaũs, žmogaũs; p'ė'č'aus, sō'dz'aus), rzadsze formy z końcówką tematu na ō (m'ė'da; sū'na); cel. -ui, -iui (sū'nui, žmō'gui; p'ė'č'ui); bier. -ų, -ių (sū'nų, žmō'gu; p'ė'č'u); narz. -um (sū'nūm || sū'num, v'iršūm, žmō'gum) oraz -iu z tematu na io (val's'č'iu); miejsc. -uj, -iuj (v'iduj ar v'idui, v'iršuj; jāujaj, sō'dz'uj); ill. -un, -iun (v'i-dūn, v'iršūn, tūrgun; p'ė'č'un); woł. -au (žmogaũ || žmō'gau). Liczba mnoga: mian. -ūs (p'ietūs), częstsze formy z końcówką tematu na (i)ō (p'ietai, sū'nai, turgai; s'p'ieč'ai || s'p'ieč'ai, val's'č'ai); dopełn. -ų, -ių (p'ietų, sū'nų; s'p'ieč'u, val's'č'u), w celowniku odnotowano formy wyłącznie z końcówką tematu na (i)ō (p'ietám, sū'nám; s'p'ieč'am); bier. -us, -ius (p'ietūs || p'ietus, sū'nus; s'p'ieč'us); narz. -um (sū'nūm) obok form z końcówką tematu na (i)ō (p'ietais, sū'nais; s'p'ieč'ais); form miejscownika i illatywu nie zapisano. Tematy spółgłoskowe Rzeczowniki o tematach spółgłoskowych zachowały jeszcze starsze końcówki niektórych przypadków. Szczególnie częste są formy dopełniacza liczby pojedynczej i mianownika liczby mnogiej z reliktem tematów spółgłoskowych — końcówką -es (po r, s czasami wymawianą jako -as). Jednak obok starszych form często używane są również nowsze, z końcówkami innych tematów. Część przypadków została już całkowicie upodobniona do innych tematów: rzeczowniki rodzaju męskiego mają najczęściej końcówki tematów na (i)ō lub i, a rodzaju żeńskiego — najczęściej i, niekiedy tematów na iā, ē. Poniżej podano wyrazy, które w większym lub mniejszym stopniu zachowały pozostałości odmiany tematów spółgłoskowych, a których paradygmaty odmiany (lub zapisane formy poszczególnych przypadków) ukazują bardziej charakterystyczne przypadki mieszania się tematów. Oprócz rzeczowników od dawna należących do tematów spółgłoskowych podano także wyrazy o innych tematach, których poszczególne przypadki wtórnie otrzymały końcówki odmiany spółgłoskowej. Nowe końcówki odmiany spółgłoskowej występują głównie w wyrazach o temacie na i. Liczba pojedyncza: mian. akmenō (rt. akm'en'i's), p'iemuō, rudūō, sūō || dž. šuva (rt. šun'is), t'ėšmuō, vanduō || (nj.?) vanduō, dukt'ė, s'esuō || dž. sasuō; dopełn. rud'en'ės (|| rū.d'en'es), dukt'erãs (|| dū.kt'er'as), sasar'ės || sasaràs oraz nowsze formy: ā'km'en'ā, p'iem'en'ā, sū.n'ā, v'ū.n'd'en'ā, ū.n'd'en'ā (|| van'dēns), t'ėš-m'en'aus; wśród rzeczowników o temacie spółgłoskowym z końcówką -es zapisano także rzeczowniki o temacie na i dun't'ės || dūṅ't'ės (b'ē v'iena dun't'ės), sāk'n'ės, s'ir'd'ės; cel. p'iem'en'ui, rū.d'en'ui (z przyimkiem — lig rū.d'en'ei), sū.n'ui, vū.n'd'en'ui, dū.kt'erai ~ dūkterel || dū.kt'er'ai ~ dūkteriai, sā'sarai || sā'sar'ai; bier. ā'km'en'i, rū.d'en'i, sū.n'i, 96 vū.n'd'en'iː; dù.kt'er'iː; sãːsar'iː; in. ãːkm'en'u, p'iem'en'u, šun'u, vū.n'd'en'u, dù.kt'er'u~dùkteria; miejsc. vūn'd'en'īː || vūn'd'en'ī'i, il. m'é·nas'in 'mėnesį', vūn'd'en'in; form wołacza nie odnotowano. Liczba mnoga: mian. ãːkm'en'es, ãːs'm'en'es, p'iem'en'es, šun'es, dù.kt'er'es || dù.kt'eras, sãːsar'es || sãːsaras oraz nowsze formy: ãːkm'en'iːs, akm'enai, ãːs'm'en'iːs, aš'm'enai, p'iem'enai, t'eš'm'enai, dù.kt'er'iːs; z końcówką tematów spółgłoskowych -es zapisano także: dūn'es, auš'es, dù.ras, pū.š'es, žūːs'es || žūːsas, žū.v'es; dopełn. akm'enū, vūn'd'enū, dùkt'erūː; cel. rud'en'i.m, šun'i.m, dùkt'er'i.m || duk-t'er'ēm, sasar'i.m; bier. p'iem'en'is, dù.kt'eras~dùkteres (-es z tematu ē); narz. akm'en'im, dùkt'er'im, sasar'im obok form rodzaju męskiego akm'enais, p'iem'enais; form miejscownika i illatywu nie zapisano (por. formy tych przypadków w tematach i, o i innych). Oprócz przypadków liczby pojedynczej i mnogiej rzeczowników czasami używany jest jeszcze mianownik-biernik liczby podwójnej. Zarejestrowano niewiele zdań lub fraz z formami mianownika-biernika liczby podwójnej i nie występują one przy rzeczownikach wszystkich tematów: jáːi dù dáːiktu dãːr'eː; jau š'iem'et bū.vaːm du kartù; m'étruː du š'imtù; paː du šim-tù grãːmuː; du ž'en'iːkù (dosł. ‘dwa młode osobniki, dwa zdolne do rozrodu’) tur'ū; paː du rub'l'ū; Znacznie częściej, również z liczebnikami du (dvi), abu (abi) i ich wariantami, używane są formy mianownika lub biernika liczby mnogiej, np. mãːnaː du sūːnuːs jįr dùkt'ė jiːrà; dū.jenaː (~dūjano) suːnaĩ bū.vaː; š'it'ie dù vaik'el'ėːnai g'erai n'ūːk'a (mówi) l'ietù.v'iškai; až až'er'ėːl'aː du v'ėrstai būs (za jeziorkiem będą dwa wiorsty); du š'imtaĩ bū.vaː; du š'imtùs gavau; ãːnas v'erktūːb'e (on by płakał) d'v'i diė-nas; dū.kt'eras (~dùkteres ‘córki’) d'v'i l'i.kaː; ab'i sãːsaras (~šė-seres ‘siostry’) g'i'v'ėːna. * * * Odmiana rzeczowników w gwarze Āpso zasadniczo niewiele różni się od odmiany rzeczowników w gwarach Dūkštas, Tverečius i innych sąsiednich okolic Litwy (Lietuvių kalbos atlasas 1990). Wskazuje to (podobnie jak niektóre zjawiska fonetyczne i inne zjawiska gramatyczne), że gwara Āpso jest kontynuacją wymienionych gwar litewskich. Na pojawianie się w paradygmatach deklinacyjnych niektórych tematów rzeczownikowych większej liczby form równoległych (por. także takie formy, co prawda rzadko wymawiane przez starszych przedstawicieli, jak žuːsaĩ ‘gęsi’) mogą, obok innych przyczyn, wpływać również słabnąca znajomość języka litewskiego. LITERATŪRA Grinaveckienė E. Kai kurios Apso tarmės būdingesnės ypatybės // Lietuvos TSR Mokslų Akademijos darbai. A serija. 1960. T. 2 (9). P. 173–191. Jonaitýtė A., Sudnik T. Apie vieną lietuvių–lenkų kalbų interferencijos atvejį // Baltistica. 1973. T. 9 (1). P. 75–77. Lietuvių kalbos atlasas T. 1: Leksika. V., 1977; T. 2: Fonetika. V., 1982; T. 3: Morfologija. V., 1990. Lietuvių kalbos tarmės. Chrestomatija. V., 1970. P. 392–394. 7. 678 97 ФЛЕКСИЯ ИМЕН СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ В ЛИТОВСКОМ ГОВОРЕ ОКРЕСТНОСТЕЙ ОПСЫ Резюме На основе диалектологических данных, собранных во время комплексной экспедиции сотрудников Института литовского языка и литературы АН ЛитССР в Браславском р-не (БССР) в 1956 г., описывается система склонения имен существительных литовского говора окрестностей Опсы (лит. Āpsas). Наиболее характерными особенностями склонения имен существительных данного говора являются следующие: 1. Наличие некоторых архаических форм, напр., родительный падеж единственного числа и именительный падеж множественного числа с окончанием -es имен существительных с основой на согласный (ср. род. п. ед. ч. rud'en'es ‘осени’, sasar'es || sasaras ‘сестры’, им. п. мн. ч. ak'men'es ‘камни’, sā'sar'es || sā'saras ‘сестры’); предложный (местный) падеж (инессь) множественного числа с формантом -su (правда, зафиксированный только в именах существительных с основой на -i: as'm'en'i'su ‘в лезвиях’ наряду с более часто употребляемыми формами p'ir't'i's'e ‘в банях’, ak'i'sa ‘в глазах’, а также сокращенными формами m'iškuos ‘в лесах’, rañka~rañkos ‘в руках’) и др. 2. В парадигмах имен существительных с основами на -i, -(i)и и на согласный часто употребляются параллельные формы, т. е. наряду с более древними формами — и различные новые, возникшие под влиянием других парадигм. 3. Кроме форм единственного и множественного числа, изредка употребляются формы двойственного числа (чаще всего формы именительного и винительного падежей с числительным du ‘два’, напр., bū.va'm du kartù ‘были два раза’). В сущности система склонения имен существительных данного говора мало отличается от склонения соседних литовских говоров на территории ЛитССР, т. е. говоров окрестностей Дукштаса (Dūkštas), Тверячюса (Tverečius) и др.