Apso lietuvių šnektõs daiktavardžių kaityba

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVIII (1989) KONTAKTY I ODDZIAŁYWANIA JĘZYKOWE KAZYS MORKŪNAS ODMIANA RZECZOWNIKÓW W GWAŻE APSKIEJ* Gwara litewska okolic Apsu w rejonie brasławskim Białoruskiej SRR, znajdująca się w otoczeniu języków (gwar) słowiańskich — białoruskiego, polskiego, rosyjskiego — interesuje badaczy pod różnymi względami: jej stosunek do innych gwar języka litewskiego, zachowanie się w niej starszych reliktów ważnych dla historii języka, rezultaty stałych kontaktów z otaczającymi językami, dalszy rozwój i los gwary itd. Dlatego litewscy językoznawcy, współpracując z filologami białoruskimi, w ostatnich dziesięcioleciach zorganizowali kilka ekspedycji naukowych i wyjazdów do rejonu brasławskiego oraz rejonów sąsiednich. Prawdopodobnie najlepsze wyniki osiągnęła kompleksowa ekspedycja Instytutu Języka Litewskiego i Literatury Litewskiej Akademii Nauk Litewskiej SRR, pracująca w tym rejonie w czerwcu 1956 r. Jej uczestnicy zapisali potrzebne dane miejscowej gwary litewskiej do „Atlasu języka litewskiego” we wsiach Bużiony, Juodelėny, Petkūniškė, Rażavė, Ūsioniū (badały Jadvyga Lonskaité! i Aloyzas Vidugiris), Dvarčiny, Ignotiškė, Misi, Šalakandžiai (Juozas Senkus i Kazys Morkūnas), Damėšiai, Rimašėny (Elena Grinaveckienė) i innych, zebrano także niemało nazw miejscowych, z których większość ma pochodzenie litewskie (bałtyckie). Zapisano również cenny materiał etnograficzny z tych miejsc (Angelė Vyšniauskaitė), folklor oraz melodie pieśni (Bronius Uginčius). Wielu spośród przepytywanych osób starszego wieku (70—90 lat), lepiej lub gorzej mówiących po litewsku, w swoich opowieściach (opierając się na własnych wspomnieniach oraz wspomnieniach rodziców i dziadków) przekazało przeżyte przez kilka pokoleń — od końca XIX w. do połowy lat pięćdziesiątych XX w. — różnorodne wydarzenia polityczne, gospodarcze i społeczne, zmiany administracyjne, które w taki czy inny sposób wpływały również na sytuację językową tego regionu i jej rozwój. Nawiasem mówiąc, w tym czasie używanie miejscowej gwary litewskiej słabło, a liczba osób mówiących nią zmniejszała się. Chociaż uczestnicy ekspedycji ustalili, że w tym czasie osób jeszcze mówiących po litewsku lub rozumiejących ten język było w ponad pięćdziesięciu wsiach rejonu brasławskiego, jednak aktywnie język ten był już używany tylko w nielicznych miejscach. Dlatego ważne jest, aby jak najwięcej danych dotyczących tej stopniowo zanikającej gwary litewskiej było znanych nauce o języku. Nieco informacji o sytuacji gwary litewskiej Apsasu i okolic, a także o faktach językowych zapisanych podczas wspomnianej ekspedycji i innych wyjazdów, zostało już opublikowanych w różnych wydawnictwach (Grinaveckienė 1960; Lie- * Artykuł poświęcony jest pamięci litewskiego językoznawcy, jednego z badaczy gwary Apsasu, Juozasa Senkusa (1907 07 18—1970 10 29). 1 J. Lonskaitė (w czasie ekspedycji — studentka Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego) pochodziła iš rejon brasławski. Ražavos k. 91 tuvių kalbos tarmės 1970; Jonaitytė, Sudnik 1973; Lietuvių kalbos atlasas 1977, 1982, 1990). Autor niniejszego artykułu, opisując odmianę rzeczownika (deklinację) w gwarze Apsasu, opierał się głównie na danych zarejestrowanych przez siebie i J. Senkusa w 1956 r. we wsiach Dvardiniy, Ignėtiškių, Misi, SalakafidZiy i innych sąsiednich miejscowościach. Liczba pojedyncza i mnoga rzeczowników mają następujące przypadki: mianownik (mian.), dopełniacz (dop.), celownik (cel.), biernik (bier.), narzędnik (narz.), wewnętrzny miejscownik teraźniejszy, czyli inessivus (miejsc.), wewnętrzny miejscownik kierunkowy, czyli illativus (il.), wołacz ir (woł.). Wewnętrzny miejscownik kierunkowy w gwarze Apsasu, podobnie jak na rozległym obszarze innych wschodnich gwar litewskich, występuje bardzo często. W okolicach Opsy nie odnotowano miejscowników przypadków adessywu i allatywu, których relikty zachowały inne litewskie gwary wschodnich i południowo-- wschodnich obrzeży (Gierwiszek, Lazunów, Zieteli). Form wołacza usłyszano niewiele i nie od wszystkich tematów. Wołacz liczby mnogiej pokrywa się z lm. mianownikiem. W znaczeniu wołacza czasami wypowiada się również formy mianownika liczby pojedynczej, np.: ku'mi.t'i.s m'eilū.t'i.s n'e"š' (=nieś) man'i; trieb'i'k trūb'i"k (sł. „zagraj, zadmij w trąbę”), mana t'ev'e-l'i.s. Niektóre końcówki przypadków różnią się fonetycznie od odpowiednich końcówek litewskiego języka literackiego, są mniej lub bardziej zmienione morfonologicznie ar (w różny sposób skrócone). Fonetycznie najbardziej od języka literackiego różnią się nieakcentowane końcówki zawierające samogłoski ė, o, be je, akcentowair ne i nieakcentosu wane końcówki samogłoskami ė, e po prawidło- (!) wo oraz sporadycznie (r, s, czasami ir innych) twardniejących spółgłosek. Samogłoė ska jest ne wymawiana zawsze ir ne przez wszystkich przedstawicieli jednakowo: w akcentowanych końcówkach czasami niemal jak w języku literackim ė (po niektórych spółgłoskach nawet 'e, ie), czasami mniej napięta, wąska (w už jį pracach dialektologicznych oznaczana ¢) ar niemal jak samogłoska e; po środkowy szereg — į stwardniałych spółgłosek przesunięty do tyłu ė ar e (oznacza- «€ ar 32), ne czasami a. Nieakcentowane ė końcówki najczęściej wymawiane e, jako rzadziej — e (ė); po stwardniałych spółgłosek — a, rzadziej > (£). Samogłoska końcówki akcentowano ej wymawiana jest czasami niemal jak w języku literackim, czasami z mniejszym su lub większym ar odcieniem samogłoski a (oznaczane 92, jako d), nieakcento- — wana jako ag, czasami z odcieniem? su o (d). W niniejszym artykule, upraszczając transkrypcję, wspomniane samogłoski akcentowane oznacza się znakami ė (po stwardniałych — ¢), o, spółgłoskach nieakcentowane — e (po stwardniałych — spółgłoskaa. ch a), Iloć nieakcentowanych samogłosek długich, występujących w różnych pozycjach wyrazu, ne jest również — zawsze wyraźna u różnych przedstawicieli gwary, często ir to u tego samego przedstawiciela samogłoski te wymawiane są czasem dłużej, t. y. długie, a czasem krócej, jako półdługie. W artykule samogłoski te oznaczano jako długie (np., a'~o, e*mė, i*~y,i, mūs y), ur wydłużone 0 akcentowane samogłoski — krótkie jako półdługie (np. i.~i, d. m ū). 2 Z powodu litewskiir ch gwar okolic sąsiadujących z Opsą ė, o w pewnych pozycjach wyrazu zróżnicowania wymowy, por. Atlas języka litewskiego. 1982. P. 44—58 (mapa nr. 27—40). * Tak wymienione samogłoski oznaczali głównie J. autorzy ir niniejszego artykułu Senkus, 1956 m. zapisując dane gwarowe w sąsiednich wsiach Dvarčinės, Misū, ir Salakafidziy. 92 W systemie odmiany rzeczowników w gwarze występują pewne relikty starszej fleksji, tj. końcówki nieużywane już we współczesnym litewskim języku literackim (por. odmianę rzeczowników o tematach spółgłoskowych). Dość silna tendencja do mieszania poszczególnych tematów (przechodzenia jednej paradygmatyki deklinacyjnej w inną). Poniżej podaje się końcówki przypadków wszystkich tematów oraz wskazuje ich wymowę gwarową (t.), jeżeli różni się ona od wymowy języka literackiego. Podaje się również przykłady zapisane w transkrypcji fonetycznej wszystkich przypadków (nie zawsze odnotowano formy wszystkich przypadków tego samego wyrazu, dlatego przy poszczególnych przypadkach podaje się różne wyrazy o tym samym temacie). temat d Liczba pojedyncza: mian. -as (It.ngas + langas, m'i.škas, n'ū'ksmas "mowa, $neka’), dopeł. -o, t. -a* (laūka"), mian. -ui (galui), dopełn. -ą, t. -u* (da“rbu", lū.ngu“), bier. -u (vaiki, li.ngu), miejsc. -e, t. -i, po stwardniałej spółgłosce /—-w (lauki, §6'n’i, galėi), narz. -an (m'iškan, šd'nan), wołacz. -e (par'š'e, vaik'e). Liczba mnoga: mian. -ai (s'n'iegai, v'i'rai), dopełniacz. -ų (vaikii, v'i‘'ru’), celownik. -am (vaika'm, vaik'el čnam ‘vaikeliams’), dopełniacz. -us (ratūs, va-karus), biernik. -ais (m'iškais, ra-tais), miejscownik. -uos(e) -uosa, il. -uosna. Uwagi: 1. Gerai, lm. końcówka formy miejscownika: występuje także forma ze zrostem przyimkowym galeii, np., įir us'v'i‘da (= ujrzał) galui d'ifva’s labai d'i.d'el'i" žmogu. 2. Lm. Wołacz może mieć również partykułę -ai, np., t'é vai. W odniesieniu do niektórych rzeczowników lm. Wołacz słyszano tylko z tą partykułą, np., kūmai, p'é trai „Petrai’. W rzeczownikach wielosylabowych używane są także formy skrócone (bez końcówki), np., bra'l'ū.k, d'iedi.k obok kaim'in'e. 3. Lm. miejscownik najczęściej zapisano w formie skróconej z -wos (rzadsza z -uos'), np. daržuos (intonacja niejasna), k'etur'az'- d'eš'imtuos, m'ė*tuos, m'iskuds, manuds namuos ‘w moich domach’, §'aududs. Mniej odnotowano przypadków, gdy używane są dłuższe formy tego przypadka z -uose lub -wosa, np., m iškuos'ė || m'iskuos'- e, muštū.vuos'e, kumpudsa "w kątach". Por. też formy z innych części mowy, które przeszły do kategorii przysłówków: d'v'iejes'e "we dwoje', k'etur'uosa || k'etur'uos "we czworo". 4. L. mn. Najczęściej używane są formy ilatywu z -uosna, np., m iškūosna, namuosna, ra-tuosna, š 'audūosna, šd'nuosna, vain' ūrnuosna ‘do Vainiūnusów', zarasiūosna 'do Zarasów'. Rzadziej mówi się z -uosnan lub w formie skróconej (zbieżnej z formą l. mn. miejscownika) z -wos, np., m'iškūosnan, p'el'ekūos (|| p'el'ekūosna) ‘do Peleka’. (i) jego temat Liczba pojedyncza: mian. -ias (k'el'as, s'v'é'c’as- ~siécias), -is, t. -i.s* (b'r'ied'i.s, brél'i.s, k'iš v'i.s, mo'l'i.s, pun't'i.s~ pdntis), -ys (arkl' is, gaid'i“s, šul'n'i*s *šulinys'), dopeł. -io, t. -'a* (k'¢l'a’, dal'g'@kac'a’ + dalgiūkočio, gaidz'a || gaid'a’), 4 Vns. końcówki mianownika -is długość samogłoski /i/ nie zawsze jest jednakowo wyraźna jak w innych gwarach północno- -wschodniej Litwy —czasami jest ona wydłużana nawet do długiego i (=i'—y), czasami wymawiana prawie jako krótka. 93 cel. -iui (k'ė:l'ui, pū.n'c'ui, gaidz'ui, su przyimek wymawia ir się p'r'ie mali ‘przy glinie’, p'r'ie s'm’&1'i "przy piasku"), dop. -ig, t.-'w (k'el'w), =i, -i* t. (kli.š ki“, gaid'i*), in. -iu (k'el' ū, k'ir'v'a, mél'u, gaidz' ū), miejsc. -y (k'el' i, mél'i*, šul'n' I"), il. -ian (k'el’ afi ‘kelionén’), -in (paaus'ifi, šul'n'in), wołacz. -i (brél'i, bracluz'el'i ‘broluzéli’, gaid'el'i), -y (t'in'g'in'i"). Liczba mnoga: mian. -iai (k'el'ai, pi.n'c'ai, gaidz' ai), dopełn. -iy (k'el' ir 26°dz"w, ma'k'es'c'#), używ. -iam (s'v'ec'a'm, brol'am, pū.n'c'am, gaidz'd'm), st. -ius (s'v'ec'ūs, b'r'iedz us, gaidz' us, drkl'us), narz. -iais (k'el'ais, #6°dz ais, gaidz' ais), miejsc. -iuos(e) (rug'uds'e, Salakui'dz'uos ‘SalakandZiuose’), il. -iuosna(n) (s"v'ec'uosna, ki.p'is'k'uosna ‘i Kupiškį“, a-buol’ tiosna ~ obuolitiosna, puod'el tiosnan "į puodelius’). Dél vietininko ir iliatyvo dar plg. pastabas prie d kamieno. a. ja kamienai Šių kamienų daiktavardžių linksnių galūnės yra tos pačios, tik aū-kamienių žodžių jos yra kietų priebalsių, ja-kamieniy suminkštėjusių priebalsių. Liczba pojedyncza: mian. po o — po -a (I'inta ~ lenta, nauda "grūdai", béba; p'ir'k'a, val'dz'a~ valdžia, kd'ja), dopełn. -os, -0*s, t. -a's (galvo“s, diona's; p'ir'k'é's, ko:ja's), cel. -ai (ruiikai =rafikai, val'dz'ai), gal. -ą, -u' t. (gdrlvu', val'dz'w), in. -a, t. -u (lazdū, dūonu; val'dz'ū, koju), viet. -oj, -0'j, t. -arj (Vinto:j, ruūka'j; p'ir'k' 6rj, sdruja'j)), il. -on, -6'n, t. -a'n (galvom, ka'ktan; p'ir'k'6'n, sd-ujan), wołacz. -a (k'é ltava ‘gyvuly’). Liczba mnoga: mian. -os, -a's t. (d'iéna's, val 'dz'ars), pochodz. -y, -u* t. (aV'iZir, malku: val'dz' ir, kéju), używ. -om, -6'm, t. -a'm (d'iené'm, ruiika'm; val'dz' 6"m, sd'uja'm), gal. -as (tru'šas = trąšas, @v'ias; val'dz as, ké'jas), in. -om, -6'm, t. -a'm (barzdé-m, mas’ i.na'm; val'dz' 6'm, kéja'm), viet. -os(e), t. -o's'e, -a's'e, -o0's, -a's (av'ižo's'ė, ruiika's’e, sūūmana's'e greta av'iZés, ruika's; p'ir'k'o's'ė, sdruja's'e greta p'ir'k' 6's, sdruja's), il. -osna, t. -6'sna, -a'sna (av'iZ6'sna, jiena sna~ ienosna; p'ir'k’ 6'sna || p'i¥'k’a'sna). Jeden przykład tego ostatniego przypadka odnotowano z -osan (daubé san). Odnośnie lm. w stosunku miejscownika i iliatywu por. ponadto uwagi do tematu 6. temat ė Odnośnie wymowy i transkrypcji samogłosek końcowych e, ė po stwardniałych spółgłoskach por. s. 92. Liczba pojedyncza: mian. -ė, t. -ė*, &, -e*, -a* (buož'ė“, skrud'elė: "skruzdėlė", vi.p' e" ~ ūpė, skarėū'la“, pumpū.ra", pū.sa"), dopełn. -ės, t. -ė*s, -&s, -e's, -a's (kat'ė*s, skrud'elė*s, ž'e*m' es, skarū'la's), cel. -ei, t. -ei, -ai (vū.p'ei, 26"lai), gal. -į, t. -i*, =o" (karr'v'i“, kum'é:ler, pil.ser), in. -e, t. -i, -bi, -i, -ox (dal’g’i, ras'elėi, pusėi, ka'r'v'i, žd*'lbr ~ žolė), viet. -ėj, t. -ė'j, -ė'j, -e'j, -a'j (draug'ė'j, ža'lė'j, porgl'i'n' ej ‘paeglynéje’, skarūi'laij, pakalna'j, k'epū.ra'j), il. -ėn, t. -&n, -ė'n, -e'n, -a'n (paup'é&n, s'k'i"lėn, ž'e*m' en, saula'n, k'epū.ran || k'epii.r'e'n), woł. -e, t. -e, -a (ka't'e, kumi.t'e, k'aiila, s'esut'ė"la "sesutėle'). Wołacz rzeczowników wielosylabowych wymawia się także bez końcówki, np. bū'but (= bobute, hibr.). 94 Liczba mnoga: mian. -ės, t. -es, -a's (kd'r'v'e's, ra'gut’e's ‘rogés’, k'aūla's), dopełniacz. -ių, t. =", "wu (raguc' ūr, la“p' u*), celownik. -ém, t. -é'm, ém, -e'm, -a*m (buoZ'ém, varl ém, karr'v' erm, av'é&lam), biernik. -es, t. -ės, -as, -es, -as (ž em ės, av'elas, ka'r'v'es, skri.d'elas), miejscownik. -ėm, t. -ė'm, -&'m, -e'm, -a'm (kat'é&m, stabulė'm ‘stebulémis’, v'iF'v'e'm, ak'ė"la'm), narzędnik. -és(e), t. -ė's'ė, -e's'é, -e’s’e, -a's’e, -&'s, -&'s, -e's, -a's (draug'é'- s’é, stabule's- 'é, kuok'i.n'e'- s'e, skara'las- ’e, duob'és, s'k'i’lé's, ra-gut’es- ), odnotowane raz z -ésa (ra'gut’e'- sa), wołacz. -ésna, t. & sna, sna, -e'sna, -a'sna (duob’é'sna, stabul é sna, kuok'i.n'e'- sna, skarala sna). temat i. Końcówki poszczególnych przypadków rzeczowników rodzaju męskiego o temacie i są często zastępowane końcówkami rzeczowników o temacie (i)d, a rzeczowników rodzaju żeńskiego — końcówkami rzeczowników o temacie ūar é. Dopełniacz liczby pojedynczej i mianownik liczby mnogiej czasami wymawia się również z końcówką tematów spółgłoskowych (por. „Tematy spółgłoskowe”). Liczba pojedyncza: mian. -is, rodzaju męskiego, oraz -ys z tematu iid (duni't'is ~ dantis || dun't’is, d'eb'es’is || d'eb'es'i"- s, vag'is; ak'is, aus'is, vū.n't'is ~ antis || vū.n t'e“, Zus'ls || žiūs is-e žąsis, žuv'is); dop. ze starszą końcówką tematu i -ies odnotowano tylko rzeczowniki rodzaju żeńskiego (vie.n't'ies, š'ir'd'iės, žuv'iės), natomiast rzeczowniki rodzaju męskiego z tematem (i)d (dudita’, d'ė“b'es'- a', varg'a"); cel. ma tylko nowsze końcówki: wyrazy rodzaju męskiego z tematu -10 (dufni'c'ui || duficui, va'g'ui, Z'v'ér'ui), rodzaju żeńskiego —ia, czasami tematu —ė (aūsai ~ ailsei, p'ir c'ai, vūgn'aimūgniai, žits'ai =žąsiai || žiūsai = žūsei); biern. -į (va-g'i, vūgn'ė'); in. -im (S'ir'd'im, vi't'im, žuv'im) obok nowszych i, jak się wydaje, częstszych końcówek wyrazów rodzaju żeńskiego -ia, tj. -'u (š'ir'dz'ū || š i.r'dz'u, v'i"t' ū, aus" ū, nakc' ū, pus’ ū, vugn'u, né's'u, vū.n'c'u, ak' ū || ak'i, gdzie -i ~-e z tematu na ė w liczbie pojedynczej narzędnika), a wyrazów rodzaju męskiego — -iu (vag'ū); miejsc. -y (p'ir't'i, Sir'd'ir, kriūtsi'n'- is ‘krasnyje’, nd's’iv), miejscami -yj, tj. «ii, -i*i (aki ri, $'ir'd'i*i, chociaż iri); bier. -in (p'ir't'in, krirs'n’in, né's'in); woł. Nie odnotowano form. Liczba mnoga: mian. -ys, t. -i*s (dun't'i"s, aiis’i's, di.r'i's, n'it'i“s, sma'g'en’i- 's ‘smegenys’, Sa-kn'i's, vi.gn'i's, vie.n't'i's || vū.n't e's~dntés, žū.v'i"s), rzeczowniki rodzaju męskiego oraz słowa z nowszą końcówką -iai (vag'ai); dopełniacz -iy, niektórych słów z -ų, tj. z twardą spółgłoską przed końcówką według liczby mnogiej rzeczowników o tematach spółgłoskowych formy dopełniacza (dun'c'ū || duntiic, vag'ir, p'ir'c'ūr, kdr'c'w, aus'ū || ausiv, žuv'ūt || žuvir, lecz tylko di.ru“, šakniūi, žursū“); zob. -im (dun't'i.m, d'eb'es'i.- m, vag'i.m || vag'd'm, krut'i.m, dū.r'im, vi.n't'im); gal. -is (dun't'is, vag'is, ak'is, dur'is, žuv'is, kdr't'is ir Zu'sas~ Zqsés su -es iš ė kamieno); in. -im (dun't'im, d'eb'es'im, ak'im, aš'im, aus'im, žuv'im, b'i.t'im, di.r'im, né's'im), vyriškosios giminės ir su -(i)ais iš (į)d kamieno (dun'c'ais || duntais, d'eb'es'ais); miejsc. -ysu, -yse, -ysa (aš'm'en'i- "sū, p'ir't'i's’e, ws'on'i's'é "Ūsionyse', ak'i"sa, aus'i"sa, di.r'isa); il. -ysna (ak'i"sna, dur'i"sna; z tym zakończeniem zapisany został również iliatyw liczby mnogiej rzeczownika žmonės: żmarn' i“sna). 95 (j)u temat Bardziej konsekwentnie su x ir ju końcówki tematów używane są w formach liczby pojedynczej. Formy przypadków liczby mnogiej są bardziej pod wpływem d ir įd tematów. Zapisano niewiele przykładów ir poszczególnych form przypadków liczby pojedynczej i mnogiej (prawie wszystkie z ir nich są podane). Liczba pojedyncza: mian. -us, -ius (alūs, dungūs ~ dangūs, lietūs, m'edūs, su*nūs || sinus, v'idūs, v'iršūs, turgus, Smo gus; jarujus "jauja', p'ė:č' us, s'p'ičc'us || §'p'ie¢ us *spiečius', val's'c'us = valsčius, ž'v' i"r'us); kilm. -aus, -iaus (alails, dungaiis, |'ietaūs, turgaus || turgaūs, žmargaiūs; p'é aus, dz’ aus), sé retesnės formos su d kamieno galūne (m'ė*da“, sirna); dat. -owi, -iu (jeleniowi, człowiekowi; piecu); gen. -ów, -iów (synów, ludzi; pieców); instr. -em (synem, || nad, człowiekiem) ir -em iš jo tematu (val's'c'ū); miej. -uj, -iuj (v'idūj lub v'idui, v'iršūj; jarujuj, sé°dz'uj); il. -un, -iun (v'idufi, viršun, turgun; p'ė“č un); woł. -au (žma'gaii || žmo“gau). Liczba mnoga: mian. -ūs (p'iétu's), częstsze formy z końcówką tematu (į)6ė (p'ietai, su'nai, turgai; s'p'iec’ai || §'p'ie¢ ai, val's'c'ai); dopełniacz -ų, -ių (p'ietir, swnii; s'p'iec’w, val's'c'w'), używ. odnotowane formy wyłącznie z końcówką tematu (7)d (p'ietd'm, suwnd'm; s'p'iec'am); bier. -us, -ius (p'ietūs || p'iėtus, sinus; s'p'iec'ūs); narz. -um (su'num) obok form z końcówką tematu (i)d (p'ietais, sunais; s'p'ičc'ais); form miejscownika i illatiwu nie zapisano. Tematy spółgłoskowe Rzeczowniki o tematach spółgłoskowych zachowały jeszcze starsze końcówki poszczególnych przypadków. Szczególnie często występują formy lp. dopełniacza i lm. mianownika z reliktem tematów spółgłoskowych — końcówką -es (po r, s czasami wymawianą jako -as). Jednak obok starszych form często używa się także nowszych, z końcówkami innych tematów. Część przypadków została już całkowicie dostosowana do innych tematów: rzeczowniki rodzaju męskiego mają najczęściej końcówki tematów (į)d lub i, a rodzaju żeńskiego — najczęściej i, czasami ja, ė. Poniżej podano wyrazy, które zachowały mniej lub więcej pozostałości odmiany tematów spółgłoskowych i których paradygmaty odmiany (lub zapisane formy poszczególnych przypadków) wskazują na bardziej charakterystyczne przypadki mieszania tematów. Oprócz rzeczowników należących od dawna do tematów spółgłoskowych podaje się również wyrazy o innych tematach, których poszczególne przypadki otrzymały końcówki odmiany spółgłoskowej dopiero później. Z nowymi końcówkami odmiany spółgłoskowej najczęściej występują wyrazy o temacie na i. Liczba pojedyncza: mian. akmué (rt. akm'en'i“- s), p'iemué, ruduo, šuo | dž. Suva (rt. šun'is), t'ešmuo, vundué || (nj.?) vanduo, dukt'é, s'esuo || dž. sasud; dopełn. rud'en'ės (|| rū.d'en'es- ), dukt'eras (|| dū.kt'eras), sasar'ės || sasaras oraz nowsze formy: a*km'en'a', p'iem'en'a', Si.n'a’, v'ū.n'd'en'- a', ū.n'd'en'a' (|| van'defis), t'e7š'm'en' aus; z końcówką tematów spółgłoskowych -es zapisane są jeszcze rzeczowniki i-tematowe dun't'ės || duii't’es (b'e v'iena" duii't'es), šakn'ės, š'ir'd'ės; dat. p'iem'en'ui, rū.d'en'ui (z przyimkiem —lig riū.d'en'ei), šiū.n'ui, viū.n'd'en'- ui, dū.kt'erai = dūkterei || di.kt'er' ai ~ dūkteriai, sū'sarai || sū'sar'ai; acc. črkm'en'i", rū.d'en'i", šū.n'i, vū.n'd'en'i:, dū.kt'er'i, sa-sar'i; instr. 96 akm'en’u, p'iem'en'u, šun'ū, vū.n'd'en'u, dū.kt'er'u--- dūkteria; loc. vun'd'en'i" || vun'd'en'irį, il. m'énas'in ‘ménesin’, vun'd'en'iū; woł. form nie odnotowano. Liczba mnoga: mian. akm'en'es, arš'm'en'es, p'iem'en'es, šū.n'es, dū.kt'er'es || dū.kt'eras, sū'sar'es || sa'saras ir nowsze formy: akm'en'i's, akm'enai, ū'š'm'en'i's, m'enai, aš p'iem'enai, t'eš'm'enai, dū.kt'er'i's; końcówka su tematów spółgłoskowych -es zapisana również: dufi t'es, aūs'es, di.ras, pū.š'es, žū's'es žū'sas, || #i.v'es: dopełn. akm’enit, vun'd'enūr, dukt'erii-; naud. rud'en'i.m, šun'i.m, dukt'er'i.m || dukt'er'ė'- m, sasar'i.m; gal. p'iem'en'is, di.kt'eras~ dūkteres (-es iš é kamieno); in. akm'en'im, dukt'er'im, sasar'im obok form rodzaju męskiego akm'enais, p'iem'enais; miejsc. ir il. form nie zapisano (por. i, d ir formy tych przypadków innych tematów). Be rzeczowników liczby pojedynczej i mnogiej ir przypadków, czasami używany jest jeszcze mianownik–biernik liczby podwójnej. Odnotowano ar niewiele zdań i su fraz w formach mianownika–biernika liczby podwójnej ir ne su rzeczownikami wszystkich tematów: jd'i daiktu dar'e; jaii du š'iėm'et bū.varm kartū; m'ėtru* š'imtū; pa: šimgrūmu; ż'en'i"kū(sl. du du du ti du ‘dwóch młodzieńdu ców, mogących zawrzeć małżeństwo') tur’ du it; par rubl’ i. O wiele częściej ir su liczebnikami du (dwie), obaj (obie) oraz wariantami ju używane są formy liczby mnogiej mianownika i ar biernika, np. mana: sinus jir dukt'é jira; di.jena du (~dijano) su‘nai bū.var; §'it'ie di vaik'el é*nai g'erai n'iik'a (język) I'ieti.v'iskai; až aZ'er'el'a: du v'eFstai būs (už eZerélio du varstai bus): du š'imtai bū.var; du š'imtūs gavaii; anas v'erktii-b'e (jis verkty) d'v'i diénas; di.kt'eras (~dikteres ‘dukterys’) d'v'i I'i.ka*; ab'i saras sa (~séseres ‘seserys’) g'iv'éna. * *x % Odmiana rzeczownika w gwarze Apsów iš niewiele różni się w istocie od odmiany rzeczowniir ka w gwarach Dūkšt i Tverėčius oraz innych sąsiednich litewskich okolic (Atlas języka litewskiego 1990). To pokazuje (podobnie ir jak pewne zjawiska fonetyczne i inne gramatyczne), że Gwara apska jest kontynuacją wspomnianych gwar litewskich. W paradygmatach odmiany tematów niektórych rzeczowników na większą liczbę równoległych form (por. do takich, wprawdzie rzadko wypowiadanych przez przedstawicieli starszego pokolenia form, jak Zu'sai ‘Zasys’) mogą wpływać be także inne przyczyny, w tym słabnąca znajomość języka ir litewskiego. LITERATURA Grinaveckienė E. Niektóre Charakterystyczne cechy dialektu apsońskiego // Litewskiej SRR Akademii Nauk. A seria. 1960. T. 2 (9). P. 173—191. Jonaitytė A., Sudnik T. O jednym przypadku interferencji — języka litewskiego i polskiego // Baltistica. 1973, T. 9(1). P. 75—77. Atlas języka litewskiego T. 1: Leksyka. Wilno, 1977; T. 2: Fonetyka. Wilno, 1982: T. 3: Morfologia. V., 1990. Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia. V., 1970. P. 392—394, 7. 678 97 OJIEKCHS HMEH CYHNIECTBUTEJIBHBIX B JIATOBCKOM I'OBOPE OKPECTHOCTEM OIICbI Pe3iome Ha OCHOBe JMAJIEKTOJIOTHUECKHX NAHHBIX, COOpaHHbIX BO BpeMs KOMIUIEKCHOH 3KCITEJIM LM M coTpy; HHKOB HHcTHTYTA JIHTOBCKOTO S3bIKA H JIHTepaTypbI AH JIntCCP B Враславском р-не (БССР) B 1956 г., ОКИСЛЯЕТСЯ СИСТЕМА СКЛОНЕНИЯ ИМЕН СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ ЛИТОВСКОГО ГОВОРА ОКРЕСТНОСТЕЙ Oncbi (JiHT. Apsas). Haubonee xapakTepHbIMH OocoGeHHOCTAMH CK/IOHEHHSA HMEH CYIIECTBHTE/IBHBIX JAAHHOTO TOBOpa SBJISIOTCA CJICAYIOUIHE: 1. Harnnune HEKOTOpHIX apxaH4ecKHX (opm, Hamp. POIMTEIbHBIH MaAekK CAMHCTBEYHOrO UKCJIA H HMEHHTEJILHBIŪ Mae MHOXECTBEHHOTO YHC/Ia C OKOHYAHMEM -€5 WMEH CYLICCTBHTCIbHBIX ¢ OCHOBH Ha cOrnacHsii (cp. poz. I. eg. 4. rud’en’és ‘ocenn’, sasar'ės || sasards ‘cecTpsl’, HM. II. MH. 4. @'km'en’es “xaMun’, sa'sar’es || sū"saras ‘cecTpsbl’); MPELIOKHBIH (mecTHBINH) manex (MHECCHB) MHOx€ecTBeHHOro 4KCJIa ¢ popMaHTOM -su (Npanjia, 3adOHKCHpOBAHHbIH TOJIbKO B MMeEHaX CYLIECTBHTEIbHBIX € OCHOBOM Ha -i: aš m'en'i'sū "B ne3pusx’ Hapsay € OoJIee €acTo YrIiOTpe6nseMbiME dopMaMa p'ir't’i's’é "B Gansx', ak’i'sa "B raasax’, a TaKXe COKpalLICHHbIMH dbopmamu m'iskuds necax’, "B ruiika's~raikos pykax') "B u Ap. 2. B mapagurMax HMeH CyIIECTBHTEIBHBIX C OCHOBAMH Ha i, =(i)u ¥ Ha COTJIACHBIH 4acTO yNnoTDEOIISIOTCA MapasuieTbHble (DOpMEBI, T. €. Hapsdy ¢ Gosee ApeBHAMH dopMaMH — H pa3jIH4KLIC HOBbIE, BO3HHKINIHE IIOjį BIMAHHEM JIDYTHX Napagurm. 3. Kpome dOopM ejiuHcTBEHHOTO H MHOKECTBEHHOrO YHC/a, H3pėejika YnOTpeOIISIOTCA OOpMEI NmoicrBeHHOro UHcJIa (HauIe Beero GOPMBI HMEHHTENBHOTO H BHHHTeJIbHOTO MajjexeH C 4KHCJIKTenbHBIM du ‘asa’, manp., bi.va'm du karti ‘Geinmm miBa pasa’). B CyIIHOCTH CHCTEMA CKJIOHEHHA HMEH CyIIECTBHTE/IbHBIX JAHHOIO roBOpa Majo OT/IHM4AeTCA OT CKJIOHEHHA, COCEJIHHX JIATOBCKHX roBopoB Ha TeppHTOpHH JInTCCP, T. e. rOBOPOB OKpecTHOCTeit Įlykmraca (Diikstas), TBepauroca (Tverėčius) m Ap.