I. Druviete. „Karlis Mīlenbachs“

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXX (1993) PERYFERYJNE LITEWSKIEGO JĘZYKA DIALEKTY [Rec.]: Druviete I. Karlis Milenbachs. Ryga: Zinitne, 1990, 283 s. Ši piękna monografia o Karlisie Miulenbachu wyrosła iš 1985 rozprawy kandydackiej obronionej w roku. Autorka już wcześniej opublikowała kilka interesujących artykułów o wybitnym łotewskim językoznawcy, w których szczególną uwagę zwracano na jego poglądy lingwistyczne i zasługi dla normalizacji łotewskiego języka literackiego1. W historii językoznawstwa łotewskiego i języka literackiego K. Mühlenbachowi przypada zaszczytne miejsce obok jego przyjaciela Jānisa Endzelīnsa i trzeba się tylko dziwić, że w łotewskiej literaturze lingwistycznej po opublikowanym w 1927 roku obszerniejszym artykule L. Adamovicia o K. Mühlenbachu? i opublikowanej w 1933 roku przez A. Augstkalnisa bibliografii jego prac? do tej pory nie było poważniejszych publikacji. Autorka monografii w bardzo przystępnej formie opowiada o życiu językoznawcy, przedstawiając interesujące, często dotąd nieznane szczegóły, na przykład dotyczące liwskiego pochodzenia rodu Mühlenbachów. Oczywiście najwięcej miejsca poświęca działalności lingwistycznej K. Mühlenbacha, tworzeniu przez niego terminów lingwistycznych, walce o reformę łotewskiej ortografii, badaniom składni, podręcznikom języka łotewskiego, najważniejszemu dziełu życia K. Mühlenbacha — wielkiemu słownikowi języka łotewskiego, którego po śmierci autora dane było dokończyć Jānisowi Endzelīnsowi. W krótkiej adnotacji nie sposób dokładniej przedstawić treści monografii, postaramy się wskazać tylko jeden czy drugi fakt, który może być ciekawszy i bardziej aktualny dla historyków języka litewskiego, a także ogólnie dla litewskich czytelników. Jak wiemy, Łotysze, w przeciwieństwie do Litwinów, obecnie używają międzynarodowych nazw przypadków. Jednak K. Mühlenbach, podążając tą samą drogą co nasz A. Baranauskas, K. Jaunius i J. Jablonskis, utworzył tu łotewskie nazwy: sakulis, attieculis, virzulis, papildulis, vietulis, saukulis. Na takie użycie nazw przypadków zgadzał się znany pisarz Jekabs Janševskis (1865-1931), lecz większość innych działaczy kultury łotewskiej ostro krytykowała tę nowość K. Mūlenbacha. Dla lituanisty bardzo interesujący powinien być rozdział książki I. Druvietės „Valoda un varda maksla” (Język i sztuka słowa), w którym autorka bardzo ostrożnie, z | Druviete I. Daži K. Milenbaha atzinumi par latviešu valodas normalizžciju //Latviešu valodas kultūras jautūjumi. 1982. Tamże. 17. Zeszyt. 38-49; Valodas normalizicijas teor@tiskais pamatojums Karla Milenbaha darbos If LPSR Zinštnu Akad@mijas V&stis, 1984. Nr 5. S. 51-61 i in. ji 2 Adamovičs L. Karla Mūlenbacha dzive un darbi /Filologu biedribas raksti. 1927. S. 7. S. 743A ugstkalns A. Pisma Karla Mūlenbacha //Filologijas materiali. 1933. S. 19-23. 216 z dużym taktem i szacunkiem dla łotewskiej kultury narodowej analizuje dyskusję między K. Miūlenbachem a Janisem Rainisem na temat języka przekładu „Fausta” J. W. Goethego. W „Akademickiej historii literatury łotewskiej” i w niektórych pracach literackich o J. Rainisie rola językoznawcy K. Miūlenbacha została bezpodstawnie przedstawiona bardzo negatywnie. Między innymi dyskusja ta bardzo przypomina dyskusję litewskich językoznawców i pisarzy, rozpoczętą w związku z przekładem przez Faustasa Kiršę „Witoldowego płaczu” J. S. Kraszewskiego. W tej dyskusji V. Krėvė-Mickevičius nazwał językoznawców „pchlarzami” (J. Rainis porównał ich do inkwizytorów). Kiedy zakończono wydawanie słownika K. Miūlenbacha, którym do dziś zachwycają się wszyscy badacze języków bałtyckich, w jednej z łotewskich gazet opublikowano artykuł, w którym wskazano, że słownikowi temu brakuje „wyczucia i intuicji języka łotewskiego- ”. Czy powinniśmy się zbytnio dziwić niektórym recenzjom słownika K. Būgi? K. Mülenbach był dobrze zaznajomiony z Jonasem Jablonskisem: obaj pracowali w tym samym gimnazjum w Mitawie (Jełgawie). Oto, co I. Druvietė pisze o relacjach tych językoznawców: "Prawdziwe poświęcenie naukowej lingwistyce rozpoczęło się jednak dopiero około 1889 roku, kiedy Karlis Mülenbach zostaje starszym nauczycielem gimnazjum w Jełgawie. Wyjątkowe miejsce w jego życiu zajmuje Jonas Jablonskis —pionier litewskiego języka literackiego, który w latach 1889-1897 naucza języków klasycznych w gimnazjum w Jełgawie. Młodszy od Karlisa Mülenbacha o siedem lat litewski językoznawca i działacz odrodzenia narodowego zdążył już opublikować kilka artykułów poświęconych językoznawstwu. Poświęcenie nauczycieli gimnazjum badaniom naukowym było w tamtych czasach wielką rzadkością; kto wie, być może Jono Jablonskisa przykład skłania ir K. Miułenbachowi mocniej zabierać głos w językoznawstwie. J. Jablonskis zaopatruje K. Miułenbacha w książki, przekazuje mu wiedzę o dialektach języka litewskiego i jest dla niego „źródłem litewskiego życia” (s. 35). Opisując relacje między tymi językoznawcami, Druvietė opiera się głównie na I. K. Liście Miułenbacha do wybitnego czeskiego bałtysty Josefa Zubata. Można tu dodać, że iš K. z listów Miułenbacha czeski językoznawca dowiedział się, że litewski językoznawca Obelaitis ir Jonas Jablonskis to ta sama osoba. Su podstawami języka litewskiego K. z Miūlenbachem zapoznał ne się tylko J. Jablonskis; łotewski językoznawca uczył się języka litewskiego, ir mieszkając u swojego szwagra w Taurogach. Ciesząc się z tej znakomitej monografii, chcielibyśmy mieć nadzieję, że ne už nadejdzie czas, gdy podobną książkę będziemy mogli czytać o wielkim ir Karlisie towarzyszu broni Mühlenbacha Jānisie Endzelīnie. Algirdas Sabaliauskas 4 Latviešu literaturas vėsture. Ryga, 1957. S. IV. Str. 477-480. 217