I. Druviete. „Karlis Mīlenbachs“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXX (1993) PERIFERINĖS LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS [Rec.]: Druviete I. Kārlis Mīlenbachs. Rīga: Zinātne, 1990, 283 lpp. Ta piękna monografia o Karlisie Mīlenbachsie wyrosła z rozprawy kandydackiej obronionej w 1985 roku. Autorka opublikowała już wcześniej kilka interesujących artykułów o wybitnym łotewskim językoznawcy, w których szczególną uwagę poświęcała jego poglądom lingwistycznym i zasługom dla normalizacji łotewskiego języka literackiego1. W historii łotewskiego językoznawstwa i języka literackiego K. Mīlenbachs zajmuje zaszczytne miejsce u boku swego przyjaciela Janisa Endzelyna i trzeba się wręcz dziwić, że w łotewskiej literaturze lingwistycznej po opublikowaniu w 1927 roku obszerniejszego artykułu L. Adamovicia o K. Mīlenbachsie2 oraz bibliografii jego prac, opublikowanej w 1933 roku przez A. Augstkalnsa3, do dziś nie ukazały się poważniejsze publikacje. Autorka monografii w bardzo przystępny sposób opowiada o życiu językoznawcy, przedstawiając ciekawe, często nieznane dotąd szczegóły, na przykład o liwskim pochodzeniu rodu Mīlenbachsów. Oczywiście najwięcej miejsca poświęca działalności lingwistycznej K. Mīlenbachsa, tworzeniu przez niego terminów lingwistycznych, walce o reformę łotewskiej ortografii, badaniom składni, podręcznikom języka łotewskiego oraz najważniejszemu dziełu jego życia — wielkiemu słownikowi języka łotewskiego, którego ukończenie po śmierci autora przypadło w udziale Janisowi Endzelynowi. W krótkiej notce nie sposób szerzej przedstawić treści monografii; postaramy się wskazać tylko kilka faktów, które mogą być szczególnie interesujące i aktualne dla historyków języka litewskiego, a także dla litewskich czytelników w ogóle. Jak wiemy, Łotysze, w przeciwieństwie do Litwinów, używają obecnie międzynarodowych nazw przypadków. K. Mīlenbachs, idąc tą samą drogą co nasi A. Baranauskas, K. Jaunius i J. Jablonskis, utworzył jednak łotewskie nazwy: sakulis, attiecūlis, virzulis, papildulis, vietulis, saukulis. Za takim użyciem nazw przypadków opowiedział się znany pisarz Jekabs Janševskis (1865–1931), lecz większość pozostałych łotewskich działaczy kultury ostro krytykowała tę nowość K. Mīlenbachsa. Dla lituanisty szczególnie interesujący powinien być rozdział książki I. Druviete zatytułowany "Valoda un vārda māksla" (Język i sztuka słowa), w którym autorka bardzo ostrożnie, z 1 Druviete I. Daži K. Mīlenbaha atzinumi par latviešu valodas normalizāciju // Latviešu valodas kultūras jautājumi. 1982. Ld. 17. Lpp. 38-49; Valodas normalizācijas teorētiskais pamatojums Kārļa Mīlenbaha darbos // LPSR Zinātņu Akadēmijas Vēstis, 1984. Nr. 5. Lpp. 51-61 i in. 2 Adamovičs L. Kārļa Mīlenbacha dzīve un darbi // Filologu biedrības raksti. 1927. S. 7. Lpp. 74-97. 3 Augstkalns A. Kārļa Mīlenbacha raksti // Filoloģijas materiāli. 1933. Lpp. 19-23. 216 z wielkim taktem i szacunkiem dla łotewskiej kultury narodowej omawia dyskusję między K. Mīlenbachsem a Janisem Rainisem na temat języka przekładu "Fausta" J. W. Goethego. W akademickiej historii literatury łotewskiej4 oraz w niektórych pracach literaturoznawczych poświęconych J. Rainisowi rola językoznawcy K. Mīlenbachsa była przedstawiana niepotrzebnie w bardzo negatywnym świetle. Między innymi dyskusja ta bardzo przypomina debatę litewskich językoznawców i pisarzy, która rozpoczęła się w związku z przekładem przez Faustasa Kiršę "Skargi Witola" J. S. Kraszewskiego. W tej debacie V. Krėvė-Mickevičius nazwał językoznawców „łowcami pcheł” (J. Rainis porównał ich do inkwizytorów). Gdy zakończono publikację słownika K. Mīlenbachsa, który do dziś budzi podziw wszystkich badaczy języków bałtyckich, w jednej z łotewskich gazet ukazał się artykuł, w którym stwierdzono, że słownikowi temu brakuje „wyczucia i intuicji języka łotewskiego”. Czy powinniśmy się zbytnio dziwić niektórym recenzjom słownika K. Būgi? K. Mīlenbachs dobrze znał Jonasa Jablonskisa: obaj pracowali w tym samym gimnazjum w Mintauji (Jelgawie). Oto, co I. Druviete pisze o relacjach tych językoznawców: "Prawdziwe oddanie naukowemu językoznawstwu zaczęło się jednak dopiero około 1889 roku, gdy Karlis Mīlenbachs został starszym nauczycielem w gimnazjum w Jelgawie. Szczególne miejsce w jego życiu zajmuje Jonas Jablonskis — twórca litewskiego języka literackiego, który w latach 1889–1897 uczył języków klasycznych w gimnazjum w Jelgawie. Litewski językoznawca i działacz odrodzenia narodowego, młodszy od Karlisa Mīlenbachsa o siedem lat, opublikował już kilka artykułów poświęconych językoznawstwu. W tamtych czasach poświęcenie się badaniom naukowym przez nauczycieli gimnazjalnych było wielką rzadkością; kto wie, może przykład Jonasa Jablonskisa skłonił również K. Mīlenbachsa do odważniejszego zabrania głosu w językoznawstwie. J. Jablonskis zaopatrywał K. Mīlenbachsa w książki, przekazywał mu wiedzę o litewskich dialektach i był dla niego „źródłem litewskiego życia” (s. 35). Opisując relacje tych językoznawców, I. Druviete opiera się głównie na liście K. Mīlenbachsa do wybitnego czeskiego bałtysty Josefa Zubaty. Można dodać, że z listów K. Mīlenbachsa czeski językoznawca dowiedział się, iż litewski językoznawca Obelaitis i Jonas Jablonskis to ta sama osoba. W poznaniu podstaw języka litewskiego K. Mīlenbachsowi pomagał nie tylko J. Jablonskis; łotewski językoznawca uczył się litewskiego również podczas pobytu u swego szwagra w Taurogach. Ciesząc się z tej znakomitej monografii, chcielibyśmy mieć nadzieję, że już niedługo nadejdzie czas, gdy będziemy mogli przeczytać podobną książkę także o wielkim współpracowniku Karlisa Mīlenbachsa, Janisie Endzelynie. Algirdas Sabaliauskas 4 Latviešu literatūras vēsture. Rīga, 1957. S. IV. Lpp. 477-480. 217