Slavizmai Lizijaus ir Engelio katekizmuose: gretinamoji analizė

KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ, XXX (1993) PERYFERYJNE DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO Pietro U. DINI SLAAWIZMY W KATECHIZMACH LIZJUSA I ENGELA: ANALIZA PORÓWNAWCZA 0. Niniejszy referat jest kolejną próbą podkreślenia znaczenia i aktualności badań nad dawnymi piśmiennictwami dla lituanistyki. Jednocześnie mogłoby to być równie ważne i aktualne dla tematyki tej konferencji. Teksty analizowane tutaj pod kątem zapożyczeń słowiańskich pochodzą z początku XVIII wieku z Prus Książęcych, kiedy nadal trwała walka z germanizacją tego regionu. Są to znane specjalistom i bibliografom katechizmy Lizjusa i Engela — oba przetłumaczone z języka niemieckiego. Wiadomo, że Henrik Johann Lysius (H. J. Lysius, 1670–1731), inspektor szkół w Prusach Wschodnich w drugim dziesięcioleciu XVIII wieku (w latach 1718–1719) oraz twórca projektu przyspieszonej germanizacji na obszarach zamieszkanych przez Litwinów, przygotował rękopiśmienny, 1719 m. t. y. „Kleiner Katechismus”, wariant litewski. Wiadomo również, że szczególnie wrogo wobec jo ir jo tych zamiarów był nastawiony Gabrielius Engelis (G. Engel, 1685-1761). Jis 1721 m. został nowym inspektorem, ir 1722 m. oddał do druku Mały Katechizm doktora Mertina Lutra po litewsku i ir po niemiecku (...) iš nowy w Tylży na nowo 1722 przejrzany. Cechy językowe tych dzieł, podobnie ir jak ich rzeczywiste relacje, nie były dotąd badane. Zwłaszcza w kwestii relacji między tekstami można spotkać różne opinie, jednak zawsze przedstawiane są one bez odpowiednich dowodów o charakterze be porównawczym: V. Biržiška w drugim tomie "Aleksandrynu" (1963, 7) pisał, że Engel "znacznie poprawił", w o "Małej litewskiej encyklopedii radzieckiej"(2, twierdzi się, że 467) Engel wydał Katechizm, „nieznacznie go zmieniwszy”. Ir niezwykle zaskakuje, że można było tak stwierdzić, ponieważ rękopis Lizyjusza po zaginął podczas drugiej wojny ir światowej, dopiero przed dwoma laty autor tych słów jį miał szczęście go odnaleźć w bibliotece Uniwersytetu Krakowskiego”. Szerzej wiele aspektów tej kwestii rozważę być może innym razem. W niniejszym referacie ograniczę się do kilku uwag o charakterze tekstologicznym, które mogłyby mieć znaczenie dla ogólnego scharakteryzowania pokrewieństwa tych dzieł. Chociaż przedstawię tu tylko kilka dowodów, sądzę jednak, że wystarczą one, aby dowieść, iż jedna czy druga z wcześniej ir wspomniair nych opinii nie odpowiada materiałowi tekstowemu. | Zob. Aut. O O berlińskim rękopisie „Małego Katechizmu” Lizija // Baltistica, 1989. T. 25. 33 1. Engela Katechizm jest znacznie większy niż Lizijus. W pierwszym — 72 strony wydrukowane w kolumnach ir w języku niemieckim i ir litewskim, 15 ponadto strony zawierające wyłącznie tekst litewski; tymczasem W rękopiśmiennym tekście Lizijusa są 55 tylko karty. | Be aby to wykazać, wystarczyłaby nawet powierzchowna analiza porównawcza tekstów, że Katechizmy bardzo się różnią. Mówiąc dokładniej, katechizm Engela składa się iš z tekstu Katechizmu ir Lizijusa oraz nowych, przygotowanych przez Engela części tekstu; te nowe części są miejscami wstawione į Tekst Katechizmu 0 Lizijausa, w niektórych miejscach podany oddzielnie, przed ir po właściwym tekstem Katechizmu Lizijausa. 2. Rozpatrując slawizmy we wspomnianych Katechizmach, najciekawiej byłoby tym razem porównać oryginał Lizijausa z powtórzeniem su to samego tekstu w tekście „przejrzanym” przez Engela. Lizijausa ir Oba katechizmy, Lizijausa i Engela, są bogate w slawizmy. jų W dziele Lizijausa jest około 160, o Engela — ne maziauZ. Dalej, na podstawie analizy porównawczej tekstów, przedstawiono ir kilka rozpatrywanych przypadków, gdy Podejście redaktorów katechizmów do į slawizmów różni się. Redagując na nowo rękopis Lizyjusza, Engel jedynie wstawił nowe części ne tekstu, lecz starał się ujednolicić pisownię, miejscami poprawić ir poszczególne formy. Mówiąc o slawizmach, należy zauważyć, że w Katechizmie Engela występuje dość konsekwentna pisownia form czasownika pochodzenia słowiańskiego šlūžyti z /š/ na początku formy (22, 3 Blugiti, 22, 24 Blujiciau, 49, 1 užBlujijes etc.) zamiast /s/, jak wszędzie w rękopisie Lizyjusza: 13 Slugiti, 16, 8 Služičiau, 31 3 uj/luzijęs; wyjątek stanowi tu forma 36, 19 Bfuzma). Przykładem poprawki może być forma pastninkauti (39, 14 Pastnjkaut’), którą Engel zastępuje wariant rękopiśmiennego tekstu Lizyjusza pasninkauti (29, 2 Pi/njkdut’). Jednakże dla Engela charakterystyczny jest sposób przeredagowywania — substytucja. I substytucja jest operowana w sposób bezpośredni lub pośredni, innymi słowy, pożyczkę zastępuje inne odrębne słowo lub parafraza. Najpierw omówmy te przypadki, w których pożyczka w bezpośredniej substytucji zostałaby po prostu zastąpiona odrębnym słowem litewskim. Na przykład tam, gdzie Lizyjusz używa rzadkiej pożyczki valė o spornej słowiańskiej proweniencji (38, 15), w odpowiednim miejscu wydania Engela podana jest litewska forma valdžia (60, 8). Interesujące, że chociaż pod względem semantycznym słowa te się różnią, zmieniają się w tym samym kontekście. Tak więc Lizyjusz mówi: Kojna DuBia tur but padūta Wyraulybei Wale ant jos turrincjei. Tymczasem Engel podaje następujący wariant: Kojna DuBia tur buti padiita WyrauJybei Wald3ia ant jos turrinc; ei. 2 O tym zob. Aut. O slavizmach u Lysiusa (BJ, Ms. Slav. Quart. 4) II Sprawozdania z posiedzefi komisji naukowych Oddziatu PAN w Krakowie ir Aut. Leksykalne slawizmy i germanizmy w litewskim katechizmie Lysius z 1719 roku /Annali della facolta’ di lettere dell’universita’ della Basilicata, 1989. 34 Następnie przyjrzyjmy się parafrazie — środkowi substytucji pośredniej — kiedy Engelis pośrednio zastępuje zapożyczenie parafrazą objaśniającą. Oto przykład, gdy Lizijus, przy szerokim rozpowszechnieniu stylu kościelnego, w tytule rozdziału Katechizmu używa słowa koznadėją, które przeszło z języka polskiego do litewskiego (od polskiego słowa kaznodzieja). Konteksty — te same; Lizijus mówi: Wy/kupams, Klebbonams ir Kojnadéjams (37, 1), natomiast w odpowiednim miejscu wydania Engeliego znajduje się parafraza: Wy/kupams Klebonams ir Bažnyc3ds Kunjgams (58, 2). Ciekawe, że chcąc uniknąć słowa pochodzenia słowiańskiego, Engelis jakby nieświadomie używa innego slawizmu (tj. litewskiego bažnyčia od st.rus. słowa božnica)! 3. W tym miejscu warto zatrzymać się przy kontrowersyjnym zapożyczeniu (występującym także w Katechizmie Lizijusa) — bardzo rzadkiej w języku litewskim formie liczby mnogiej parendininkai, spotykanej wyłącznie w tekstach pisanych w Małej Litwie“, To — nomen agentis, utworzony od czasownika parefidyti "beichten; wyznać" z przyrostkiem *-iniko-, związany z formą parefidas (rodz. męski) /parefida (rodz. żeński) "komunia". Obok występują także formy parédyti "zubereiten; paruošti”, parédnas, parédningas „ordentlich, tüchtig; tvarkingas- ”, parėdkas, parėtkas „Ordnung; tvarka”. O tym, że są one pochodzenia białoruskiego, świadczy odpowiadające litewskiemu -ė białoruskie -ja-, por. czasownik rjadit’-sja- %. Chcąc wyjaśnić relacje między formami nosowymi i nienosowymi, można przyjąć, że forma białoruska pod względem fonetycznym została częściowo spolszczona i zyskała nowe znaczenie semantyczne. Coś podobnego występuje, jak zauważył Otrebski®, w nosowej formie dialektu twereckiego *pa-refiji¢ (będącej podstawą formy rašipareūijija „roz-porządzit sie”), którą semantycznie można powiązać z nienosowym czasownikiem parėdyti „zubereiten, zuberichten; paruošti”. Tu najprawdopodobniej należy mieć na myśli „przygotowanie serca wierzącego człowieka” przed komunią; w ten sposób mamy znaczenie "beichten; . wyznać". Ale wróćmy do Lyzjusza. W jego katechizmie występuje takie zdanie: Apie Graudinnimą Parendininkū (57, 13), a u Engela to samo zdanie brzmi tak: Graudinimas prie Diewo Stalo /einančiump' (86, 1). A więc litewska forma liczby mnogiej parendininkai zostaje zastąpiona parafrazą —przy Stole Bożym idący [Zmonés] —najprawdopodobniej dlatego, że uważa się ją za niezrozumiałą dla wszystkich. 4. Warto ponadto zauważyć, że traktując slawizmy, Engel miejscami postępuje dwojako. Tu zachowuje formę zastosowaną przez Lyzjusza, tu ją zmienia. Dobrym przykładem jest oto to zdanie Lyzjusza: Kagi tu uj/luijes effi Griekais 3 LKŽ IX 417; P. Skardžius o nim nie wspomina, zob. : Skardžius P. Die slawischen Lehnwėrter im Altlitauischen //Tauta ir žodis, 1931. T. 7. P. 1-252. 47: Būga K. Die litauisch- -weiBrussischen Beziehungen und ihr Alter /Zeit. f. sl. Phil. 1, 1925=RR T. 3. V., 1963. P. 749-778. S Zob. Otrębski J. Narzecze wschodniolitewskie twereckie. Część III. Zapożyczenia słowiańskie, Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności. Kraków, 1932. 35 Jawo? (31, 3), który Engelis w jednym miejscu swojego wydania podaje bez zmian (49, 1), a w innym zmienia w następujący sposób: Ką pelnęs eli Jawo Griekais nū Diewo? (42, 25). Czasownik compositum pochodzenia słowiańskiego užslūžyti (por. stpol. len. zastuzyč) Engelis oddaje litewskim połączeniem predykatywnym "būti pelnęs' . Nie brakuje również przypadków przeciwnych, choć jest ich mniej. Na przykład podaną przez Lizyjusza litewską formę (ne-)tikėti Engel zastępuje czasownikiem pochodzenia słowiańskiego (ne-) vieryti w tym samym kontekście. Oto na przykład Lizyjus mówi: O kur’s Bittiems jodjems netik“, arba abbejoj', tas newertingas (39, 26), o Engel: O kuris Bitiems jod jiems newierij' arba abejoj’ tas newertingas (39, 26). 5. A zatem, jaki jest stosunek tłumaczy-redaktorów do używania į slawizmów? Albo dokładniej: ar czy można mówić o świadomym traktowaniu zapożyczeń? Należałoby zwrócić uwagę przynajmniej į du rzeczy. Obfitość slawizmów należących do sfery kościelnej w dawnej piśmienności litewskiej wynikała ze znaczącego wpływu ir języków białoruskiego i polskiego na rozwijającą się chrześcijańską terminologię języka litewskiego. Z drugiej strony, na początku XVIII wieku w Małej Litwie toczyła się polemika dotycząca tego, w jakim języku należałoby mówić do ludu su (loguendum cum vulgo), a więc korektorom Lizjusza zapewne najbardziej zależało na uniknięciu jak największej liczby zapożyczeń z iš języka niemieckiego; o slawizmy pod jų tym względem nie wyróżniały się szczególną lub żadną obcością, ponieważ już od dawna zadomowiły się w języku litewskim. Jednak interesujące jest zauważenie, że w nowo przygotowanych przez Engela częściach tekstu jest mniej slawizmów niż w samym powtórzeniu katechizmu Lizjusza, choć nie ir brakuje tam przeciwieństw. Ogólnie W dziele Engela miejscami zaznacza się tendencja do mniejszego używania form obcych. Stąd nasuwa się ar pytanie: czy nie należałoby postrzegać į Engela jako į dość zdecydowanego obrońcę języka? Ogólnie ar rzecz biorąc, tym razem nie ma wystarczających danych, by mocno uzasadnić takie przypuszczenie, ponieważ, jak pokazują przedstawione przykłady, często niezwykle trudno albo wręcz niemożliwe jest ustalenie, gdzie 0 kończy się żywiołowa selekcja stylistyczna, a gdzie zaczyna się świadoma działalność „polityki językowej”. SLAVISCHE LEHNWORTER IN KATECHISMEN VON LYSIUS I Z ENGEL : PORÓWNAWCZA ANALIZA Streszczenie Po Porównanie rękopisu Katechizmu H. J. Lysiusa, datowan1719, ego z im wydrukowa1722 nym w roku Katechizmem G. Engla stwierdzono, es że Katechizm Engel viel groger ist: betragt er den Text des Katechismus von Lysius und die von Engel geschriebenen Teile. Engel korrigierte auch den Text von Lysius. Die von Lisius używanych słowiańskich zapożyczeń nierzadko er poprawiał autentycznzu ie litewskie Słowami, z. np.: užslūžyti: zarobić "zarobić, wygrać". Jednak występują również pewne Ulepszenia przeciwnego rodzaju (np. B. nieoczekiwane: nie wierzyć ‘unglauben”). AuBerdem gibt es in den von Engel geschriebenen Teilen weniger Slavischer Lehnworter als dem vom in Lysius nachgedrucktem Tekst. 36