Lietuvių nutautinimas per mokyklas iki „Aušros“

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXX (1993) PERYFERYJNE GWARY JĘZYKA LITEWSKIEGO Zigmas ZINKEVIČIUS WYNARODOWIENIE LITWINÓW PRZEZ SZKOŁY DO CZASÓW „AUŠRY” Pe] - Pisząc „Historię języka litewskiego”, zgromadziłem na ten temat bardzo wiele danych. Przedstawienie ich wszystkich tutaj jest niemożliwe. Przecież na Litwie szkoły istniały od samego wprowadzenia chrześcijaństwa. Omówienie historii szkoły w interesującym nas aspekcie do końca XIX wieku — okresu obejmującego niemal pół tysiąca lat — w krótkim artykule jest trudnym do wykonania zadaniem. Dlatego ograniczymy się jedynie do przedstawienia głównych wniosków, bardzo krótkich tez. Przede wszystkim należy stwierdzić, że o wynarodowieniu przez szkoły można mówić dopiero mniej więcej od końca XVII wieku. Do tego czasu szkoła na Litwie była łacińska. Uczyła się w niej niemal wyłącznie szlachta. Wówczas szkołami zajmowali się głównie jezuici. Nie można ich oskarżać o dążenie do wynarodowienia Litwinów, choć nie wyróżniali się troską o litewskość. Stosunek do języka litewskiego ukazuje choćby ostatni spis majątku Akademii Wileńskiej z 1773 r.: spośród jedenastu tysięcy znalezionych książek zaledwie siedem było litewskich. Co najwyżej można stwierdzić, że do XVIII w. stworzono Litwinom warunki do wynarodowienia, ale nie podejmowano świadomych działań na rzecz wynarodowienia za pośrednictwem szkoły. Takich działań wówczas jeszcze nie było. W XVIII w. litewska magnateria była już silnie spolonizowana. Jednakże ugięła ją nie szkoła, lecz dwór wielkich książąt, którzy stali się królami Polski, polski Kościół (własnej prowincji kościelnej na Litwie nie było), a przede wszystkim całe życie państwowe i administracyjne. Przecież bez języka polskiego nie można było zrobić żadnej kariery urzędniczej. Dlatego ludzie wyższego stanu uczyli się tego języka. W XVIII w. nie tylko magnaci, lecz także zamożniejsza szlachta używała już języka polskiego, a dokładniej jego wariantu "polszczyzna litewska". Magnaci byli nim całkowicie przesiąknięci, a wielu szlachciców, zwłaszcza na Żmudzi, nadal było dwujęzycznych. Jednak wszyscy członkowie wyższych warstw uważali się za Litwinów. A zatem nastąpiło jedynie wynarodowienie językowe, a nie polityczno-- narodowe. Szkoła w istocie nadal była łacińska. Nauczyciele — w większości wywodzili się ze spolonizowanej szlachty. Język litewski w tej szkole był zaledwie rzadkim gościem. Używano go jedynie jako środka pomocniczego do nauczania łaciny, i to do czasu, aż uczniowie nauczyli się po polsku. Wyjątek stanowiły szkoły reformowane w Kiejdanach i Pandėlyje, gdzie język litewski był używany znacznie szerzej. W szkołach XVIII wieku, przynajmniej w pierwszej jego połowie, nie są znane fakty prześladowania języka litewskiego ani zakazy jego używania. Najprawdopodobniej jų ir nie było. 28 Przez szkoły polonizacja Litwinów bardzo się nasiliła w czasach Komisji Edukacji od 1773 roku. Wówczas zwiększyła się liczba samych szkół, zwłaszcza parafialnych. Postawiono przed nimi zadanie stopienia narodów wspólnej Rzeczypospolitej w jeden naród, który miał być polski. Białorusinów i Ukraińców, jako Słowian, z natury uważano za Polaków, Litwinów zaś należało jeszcze spolonizować. Takie zadanie określiło charakter szkoły. Język polski uczyniono w niej językiem wykładowym zamiast łaciny. Na prowincji odbywało się to niełatwo. Dzieci drobnej szlachty, tym bardziej chłopów, w wielu miejscach nie znały języka polskiego. Najpierw należało ich go nauczyć, a dopiero potem używać go jako języka wykładowego. W zachowanych sprawozdaniach wizytatorów szkół znajdujemy liczne skargi nauczycieli, że uczniowie z trudem uczą się języka polskiego. Wymagano nawet zakazania uczniom rozmawiania między sobą po litewsku, niedopuszczania do słuchania w kościele litewskich kazań, wprowadzenia dla uczniów specjalnych polskich kazań itp. Trudno ustalić, jak takie propozycje były wówczas realizowane. Z pojedynczych uwag w sprawozdaniach można wnioskować, że w niektórych szkołach były one realizowane. Tak więc pod koniec XVIII w. w pewnych przypadkach istniała już przymusowa polonizacja, która, jak się wydaje, nie była jeszcze częsta. W XVIII w. pojawiło się jeszcze jedno nowe zjawisko: obok oficjalnych polskich szkół powstały nieoficjalne szkoły litewskie. Były to tak zwane bakalorie (nazwa pochodzi od zniekształconego słowa obcego pochodzenia bakalauras „pewien niższy stopień naukowy”), prymitywne szkółki, mające zaledwie kilka–kilkanapo ście uczniów, ar w których uczyli samoucy nauczyciele, wędrujący od chaty do chaty. iš į Władza tų nie wspierała ani nie otaczała opieką bakalorii. Była to samokształcenie stworzone przez sam lud. Jednakże tkwi w niej zalążek naszej szkoły narodowej. ; Iš Z tego wszystkiego, co powiedziano, wynika, że pomimo pojedynczych przypadków przymusowej polonizacji w XVIII wieku znacznie bardziej niż szkoła polonizowały Litwinów dwór, kościół i samo życie społeczne. Szkoła stała się prawdziwym narzędziem polonizacji dopiero później, już po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wówczas dążono do odtworzenia dawnego państwa. Czyniono do tego wiele przygotowań. Każdy obywatel — nie ne tylko członek uprzywilejowanego stanu, lecz także zwykły ir człowiek — musiał nauczyć się języka przyszłego państwa. Nikt nie uznawał Litwinów za naród. Oficjalnie Litwinów uważano za Polaków mówiących inaczej. Dążono do tego, aby oni również mówili po polsku. Polonizacja za pośrednictwem szkół znacznie się nasiliła. Zarządzał nimi polski Uniwersytet Wileński, którego zasługi dla litewskiego narodu i kultury były ir jedynie pośrednie: działalność postępowych profesorów uniwersytetu pobudzała zainteresowanie przeszłością narodu i językiem ir ojczystym, jednak uniwersytet nie zamierzał aktywnie działać na rzecz podtrzymywania nė litewskości. Jo pogląd na į litewskość zobaczyć, że ir iš faktu, iż na uniwersytecie nauczano starożytnych języków łacińskiego, greckiego, hebrajskiego, od XIX a. pierwszej dekady ir nowożytnych języków niemieckiego, francuskiego, włoskiego, angielskiego, nawet języków wschodnich, — arabskiego i ir perskiego, — lecz nie języka ne litewskiego, dla którego nie znalazło się miejsca na uniwersytecie. W szkołach nadzorowanych przez uniwersytet całe wychowanie było ukierunkowane w duchu patriotycznej polskości... Wizytatorzy poświęcali największą uwagę językowi polskiemu i doskonaleniu jego nauczania. Ji była 29 traktowana jako najważniejszy środek wychowania patriotycznego, oznaka kulturalności człowieka. Nauczyciele mieli bardzo wiele trudności z uczniami su rozpoczynającymi naukę w szkole, którzy przychodzili bez znajomości języka polskiego. W sprawozdaniach wizytatorów wyznaczonych przez uniwersytet często zalecano nauczycielom podejmowanie surowych środków przeciwko językowi litewskiemu. Lecz akty przemoir cy były wówczas rzadkie. Po 1831 m. powstania Uniwersytet Wileński został zamknięty. Rozpoczął się nowy okres. Władza carska zaczęła rusyfikować oficjalne polskie szkoły na Litwie, jednak bezskutecznie. W istocie ir nadal iš pozostawały one polskie, a niektóre stały się nawet jeszcze bardziej polskie. Polonizacja uczniów litewskich w nich znacznie się nasiliła i nabrała przymusoweir go charakteru. Faktów przemocy przybywało, zwłaszcza wileńskiej ir kowieńskiej guberniach. Uczniom było. całkowicie zabroniono mówić po litewsku, nawet między sobą. Przyłapanemu uczniowi mówiącemu po litewsku zawieszano na szyi specjalną tabliczkę, zwaną metelingą (zniekształcone łacińskie nota linguae „znak języka”). Šį Uczeń musiał nosić ten znak hańby tak długo, aż przyłapano innego mówiącego po litewsku. ~ Nieco inaczej sprawy układały się w Użnemunii (obecnie Suwałkija). Po po ostatnim rozbiorze Rzeczyposją politej przyłączono do Prus. Prawa języka litewskiego zostały tu zrównane z prawami, su jakimi cieszył się w tym państwie. O Tam język litewski był językiem wykładowym w szkołach, używanym w kościołach protestanckich, szeroko rozbrzmiewał w życiu publicznym. Germanizacji jeszcze wtedy nie było. Niestety, w Suwalszczyźnie nie to zdołano zrobić wszystkiego. Kraj szybko przyłączono do tworzonego przez Napoleona Księstwa Warszawskiego. Przywrócono polską administrację. Polonizacja bardzo się nasiliła. Uczniom zabroniono rozmawiać po litewsku nawet podczas przerw, a także z rodzicami przychodzącymi ich su odwiedzić. Znane są fakty przemocy. Na ir przykład tutaj uczniów karano za mówienie po litewsku i wieszano im na szyi tabliczkę z polskim napisem "osiot" (osioł) itp. ir Sytuację ówczesnego dziecka litewskiego chłopa, które trafiło do szkoły, ukazuje np. wstęp do rękopiśmiennej gramatyki J. Čiuldasa z 1854 r., w którym napisano (podany jest przekład z języka polskiego): "Mały iš chłopiec, oddany do szkoły parafialnej, jest į zmuszany, pod groźbą kary, wyrzec się języka rodziców; pobierając całą naukę i wykształcenie w obcym, dotąd nieznanym języku, z czasem staje się (...) obojętny, (...) zaczyna otwarcie brzydzić się tym językiem, którego czuła matka, pobożna Litwinka (Żmudzinka), uczyła go pierwszych słów (...). Tak zaczyna wstydzić się swoich rodziców i rodziny, wstydzić się swojego stanu i ojczyzny. Nie chce przyznać (...), że jest Litwinem (Żmudzinem), lecz przypisuje się do obcego narodu, kłamliwie nazywając się od dawna prawdziwym Polakiem". Po powstaniu 1863 r. sytuacja znów się zmieniła. Władza carska postanowiła powstrzymać polonizację Litwy. Nie czyniła tego powodowana dobrymi intencjami, lecz dążąc do rusyfikacji. Podjęła dziwne i sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem środki. Zakazała Litwinom prasy drukowanej zwykłymi łacińskimi (uważała je za polskie) literami. W ten sposób walczyła z polonizacją. Nakazano drukować litewskie książki wyłącznie cyrylicą, jednak wskutek bojkotu Litwinów zamysł ten poniósł klęskę. Książki wydawano w Prusach i potajemnie rozpowszechniano na Litwie. Rozpoczęła się epoka kolporterów książek —unikalne zjawisko w dziejach kultury europejskiej. Rusyfikacja szkół wiązała się z nawracaniem Litwinów na prawosławie. Założono wiele rosyjskich szkół parafialnych. Za 30 pośrednictwem szkoły rozpoczęło się podwójne wynaradawianie Litwinów: obok tradycyjnej polonizacji pojawiła się jeszcze urzędowa rusyfikacja. Ta ostatnia była mniej niebezpieczna. Litwini prawie się nie rusyfikowali. Ale nadal się polonizowali. Widocznie w znacznej mierze można to wyjaśnić wspólnotą wyznania (prześladowanego przez władze rosyjskie) z Polakami. Język litewski był w szkołach prześladowany jeszcze bardziej surowo. Fakty przemocy bardzo się nasiliły. W drugiej połowie XIX w. pojawił się nowy, bardzo ważny czynnik: rozpoczęło się litewskie odrodzenie narodowe, zbiegające się z ukazaniem się pierwszych numerów „Aušry”. Bardzo skomplikowało to sytuację językową we wszystkich dziedzinach: zarówno w kościele, jak i w szkole oraz w życiu społecznym. Rozpoczęła się zacięta walka o uznanie praw języka litewskiego. Dotyczyło to także szkoły. Ale wszystko to wykracza już poza ramy chronologiczne tego tematu. POJIb IIIKOJIbiI B TIOJIOHH3AILIMKH KM PYCHOHKAIINY JIMTOBLEB JO IMOXU "AYLUPH" — Pesiome Havaną jako narzędzie modernizacji Litwinów zaczęto uważać pod koniec XVIII w. Jej znaczenie w tym zakresie wzrasta w okresie działalności Komisji Edukacji Narodowej (powołanej w 1773 r.), kiedy przed szkołami postawiono zadanie aktywnego przyczyniania się do zjednoczenia narodów Rzeczypospolitej w jeden naród polski. OAHAKO NOMAIMHHHM Ho AeACTBEHHHM OpYyAMeM IOJIOHH32UKHH LUKOJIA CTAHOBHTCA TOJIbKO B XIX B., KOra JMTOBCKMA A3HK CTaHOBUTCA OOLEKTOM ee NpeciejoBaina. Y9eHHK, OSKARŻONY O ZAWARCIE UMOWY W LUKOJLE INO—/INTOBSKI, NAZYWANO: on zmuszał do noszenia specjalnego znaku hańby (tak zwanej metempsychozy) do czasu, aż inny uczeń nie zostanie uniewinniony w takim samym „przestępstwie”. [w roku 1863 władze carskie rozpoczęły proces rusyfikacji Litwy. Oro Ono caenano He u3 A0OpHx NOY AACHAA 110 OTHOIECHKIO K JIMTOBUAM, a C UEJIbIO HAYaTh MX pycudukaumio. [ia AOCTAACHNA EE HAYAAM OCYWECTBIATLCA MEPONPUATHA, NPOTHBOPEYAlHE NpOCTO 3APABOMY CMUCIY, B TOM 4MCJIE —HM 3alpeT NevyaTaluf KUMI Ha JIATOBCKOM A3HIKE aarunckum wipudrom (koropun npusnaam “noasckum”). [pouecc nosoumzaumu ne Gun ZATRZYMANIE. Ich etniczne i innymi braćmi, ale jednak staja acompañować się drugą... rycupukaumen. Oba te procesy zostały zatrzymane w wyniku narodowowyzwoleńczego odrodzenia, zbiegającego się w czasie z wyjściem na świat pierwszych numerów gazety „Aušra” w 1883 r. ŚWIATŁO pierwszych numerów gazety „Aušra” w 1883 r. 31 NATIONALISIERUNG DER LITAUER DURCH DIE SCHULEN BIS "AUŠRA" Zusammenfassung Die Polonisierung der Litauer durch die Schulen begann am Ende des 18. Jhs. Szczególnie umocniła się w okresie działalności Komisji Edukacji (od 1773 roku). Jednak prawdziwym obiektem prześladowań w szkole stał się język litewski w XIX wieku. J. Po powstaniu w 1863 roku rząd cara zahamował polonizację i rozpoczął rusyfikację, zakazując druku litewskiego alfabetem łacińskim. Oba procesy — polonizacja i rusyfikacja Litwinów — jedynie hamowały narodowy ruch wyzwoleńczy, którego początek zbiegł się z ukazaniem się pierwszych numerów „Aušry” w roku 1883.