Keletas minčių dėl informatikos žodynėlio

KILKA UWAG O SŁOWNICZKU INFORMATYCZNYM Informatyka i sprzęt komputerowy: Objaśniający słowniczek terminów angielsko-litewskich / Oprac. V. Dagys, A. Klupsaitė, A. Žandaris. Wilno: [Baltic Amadeus], 1993. 72 s. Ta książeczka, pięknie wydana przez firmę Baltic Amadeus jako prezent dla członków Związku Informatyków Litwy, którzy uczestniczyli w szóstej konferencji „Dni Informatyków”, niespodziewanie1 dała okazję, by krótko wypowiedzieć się o słowniczku, a ogólnie — o terminach z tej dziedziny. Zainteresowanie omawianą dziedziną na Litwie pojawiło się dość dawno. Ćwierć wieku temu, w 1969 r., Republikański Instytut Naukowej Informacji Technicznej i Propagandy wydał „Słownik terminów informatycznych” A. Trečiokaitė. Dwa lata później, w 1971 r., wydawnictwo „Mintis” opublikowało obszerny „Słownik terminów techniki obliczeniowej rosyjsko-litewsko-angielski” inżynierów Wileńskiej Fabryki Maszyn Obliczeniowych i Specjalnego Biura Konstrukcyjnego Maszyn Obliczeniowych: V. Kairysa, A. Kaminskasa, Ž. Kudirkasa, R. Kundrotienė, M. Lipšicisa, A. Mačernisa, J. Norkusa, J. Riaubūnasa, J. Stanačisa, B. Stulpinasa i A. Šliavasa. Jest to słownik normatywny, który miał „pomóc w kształtowaniu i ujednolicaniu” litewskich terminów technicznych (s. 3). Kilkanaście lat później Główna Redakcja Encyklopedii wydała normatywny słownik objaśniający i przekładowy „Słownik terminów informacji naukowej i technicznej”, opracowany przez A. Trečiokaitė w Instytucie Naukowej Informacji Technicznej i Techniczno-Ekonomicznej Analizy Litwy (Wilno, 1983). Wreszcie w 1993 r. Litewski Instytut Informacji wydał kontynuację tego słownika — „Słownik terminów informacji” (oprac. A. Trečiokaitė). Zatem objaśniający słowniczek angielsko-litewskich terminów informatycznych i dotyczących sprzętu komputerowego, nie wspominając już o różnych litewskich publikacjach z tej dziedziny ani o terminach objaśnianych w litewskich encyklopediach, a także włączanych do ogólnych słowników objaśniających i przekładowych, nie powstał w próżni. W ciągu ostatnich dziesięcioleci ukształtowała się tradycja tworzenia i porządkowania tych terminów, a także ich używania. Należy pamiętać, że od samego początku tradycja ta wiąże się z normowaniem języka — wymienione słowniki były konsultowane przez językoznawców, zwłaszcza K. Gaivenisa; zaproponowali oni i dopracowali niejeden termin zamieszczony w tych słownikach. Jednak praktycy rzadko korzystają z tych słowników i tworzą swój żargon na podstawie języków obcych. Dlatego gdy czasem jakiś informatyk, który przyzwoicie nie zna ani angielskiego, ani rosyjskiego, ani wreszcie nawet samego litewskiego (a takich dziś nie brakuje!), zaczyna głosić, że nie ma litew- 1 Artykuł napisano po korekcie pierwszych arkuszy tego tomu. 203 skich terminów, że istniejące terminy są nieudane, nieodpowiednie, błędne itp., można tylko żałować, że nawet niezbyt wykształceni ludzie zaczęli porozumiewać się z tymi „inteligentnymi maszynami”. Zastępowanie terminów podejrzewanych o rusycyzmy anglicyzmami nie jest ani prawdziwą, ani poważną pracą terminologiczną. O tym, na czym warto dalej opierać się przy tworzeniu i porządkowaniu własnych terminów, powinny decydować nie polityka ani językowy puryzm, lecz uporządkowanie i wzorcowość terminologii. Nie należy też ślepo naśladować żadnego języka. Szczególnie niewłaściwe jest naśladowanie formy terminów z innych języków. Terminologia litewska każdej dziedziny powinna mieć litewskie korzenie. Kilka uwag o stosunku własnych terminów do terminów innych języków nie odnosi się do omawianego słowniczka ani do jego opracowujących. Mogą się one przydać zarówno licznym użytkownikom terminów, jak i tłumaczom literatury technicznej, a także autorom wszelkiego rodzaju słowników, którzy najczęściej sami, bez językoznawców, nie są w stanie tego zrobić. Pracę terminologiczną (a jest to przede wszystkim praca nad językiem) oraz opracowywanie słowników trzeba umieć wykonywać tak samo jak każdą inną pracę. Słowniczek opracowany przez V. Dagysa, A. Klupšaitė i A. Žandarica pokazuje, że użytkownicy terminów z tej dziedziny znaleźli się na rozdrożu. Rzut oka na to, w jakim stopniu słowniczek zachowuje wcześniej proponowane terminy (porównano terminy z pierwszych 9 stron), wykazał, że różnic jest sporo i są one dość duże. Nie wszystkie zmiany świadczą o udoskonaleniu systemu terminologicznego. Na przykład jako odpowiednik angielskiego przymiotnika alphanumeric podano słowo tekstinis (dotychczas zwyczajowym odpowiednikiem jest raidinis-skaitmeninis; co ciekawe, w nowym słowniku A. Trečiokaitė za lepsze uznano słowo simbolinis), choć jego treść jest zupełnie inna. Trudno zrozumieć, dlaczego za jedyny odpowiednik character uważa się simbolis — jeśli podaje się tylko jeden odpowiednik tego wieloznacznego angielskiego słowa, to, jak wynika z objaśnienia („odrębny element alfabetu komputerowego lub językowego”), znacznie lepiej pasuje ženklas, podawany we wcześniejszych słownikach. Słowniczek jest przeznaczony przede wszystkim dla Litwinów czytających literaturę angielską — zawiera angielskie terminy (ponad 450) wraz z litewskimi odpowiednikami i objaśnieniami. Opracowujący deklarują, że szczególnie zależy im na pozbyciu się wielu anglicyzmów szpecących język litewski, bezmyślnie używanych przez informatyków (s. 4). A zatem celem było oczyszczenie i zlituanizowanie litewskich terminów informatycznych. Takie działania zasługują na poparcie i pochwałę. Przede wszystkim jednak należałoby zachęcać użytkowników terminów do korzystania z wydanych już litewskich słowników. Wymyślanie tego, co już wymyślono, lub zmienianie tego, co zostało zatwierdzone, może utrudniać porozumiewanie się, a także zwiększać niepożądane synonimiczne zróżnicowanie terminów lub ich wariantywność. Tym bardziej że do słowniczka włączono również nieco nowych terminów synonimicznych, np.: intervãlas i atkarpa „range”, kreipinys i iškvieta „call”, nutylėtas i standartinis „default”, paskyra i prieskyra „account”, visas vardas i pilnas vardas „absolute pathname”, visuotinis kintamasis i globalus kintamasis „global variable” itd. Nie wiadomo, po co podaje się takie synonimy. Ale na przykład zwyczajowy i od dawna używany termin elektroninė skaičiavimo mašina mógł pozostać przynajmniej jako synonim kompiuterio. Do słowniczka, zgodnie z zapowiedzią, włączono kilka nowych litewskich terminów (nie wszystkie są neologizmami i nie wszystkie zastępują używane zapożyczenia). Część z nich, jak wynika z przedmowy, mieli zaproponować terminolodzy A. Kaulakienė i K. Gaivenis, którzy, o ile wiadomo, widzieli 204 tylko same terminy słowniczka, bez objaśnień; część z nich zapewne zaczerpnięto z innych słowników przygotowywanych do druku. Pod względem językowym większości z nich nie można nic zarzucić, np.: keitiklis „converter”, kreiptis „access”, lūstas „chip”, rinkmena „file”, sąsaja „interface”, skaitlys „scanner”, spruklys „sprite”, teiktis „message”, tvarkyklė „driver”, valdiklis „controller”, vartiklis „modem”, žymeklis „cursor” itd. Należałoby jednak usunąć z litewskiej terminologii jeszcze wiele pozostawionych zapożyczeń, zwłaszcza że część z nich tylko sprawia wrażenie tak zwanych terminów międzynarodowych, a w rzeczywistości nimi nie jest. Trzeba uzgodnić litewskie odpowiedniki takich zapożyczeń, jak adaptėris „adapter”, argumentas „argument”, centrinis procesorius „central processing unit”, displėjus „display”, duomenų korektiškumas „data integrity”, emuliavimo režimas „compatibility mode”, inverteris „inverter”, komentāras „comment”, kompiuterinė intelektika „artificial intelligence”, korektiškumas „consistency”, magistralė „bus”, masyvas „array”, meniu „menu”, pakėtinis „batch-oriented”, piktograma „icon”, struktūrinis tipas „aggregate type”, šriftas „font” itd. Ponadto w słowniczku znalazły się słowa uznawane w innych dziedzinach terminologii za barbaryzmy (apatinis kolontitulas „footer”, viršutinis kolontitulas „header”), makaronizmy (for ciklas „for statement”, while ciklas „while statement”); zdarzają się też słowa o wątpliwej budowie (spausdinys „listing”, ženklė „marker” itd.). Wreszcie nawet w samym tytule słowniczka użyty termin kompiuterinė įranga jest z punktu widzenia językowego niepoprawny — powinno być kompiuterių įranga (por. laivo, lėktuvo, traktoriaus įranga, a nie laivinė, lėktuvinė, traktorinė). Objaśnienia wielu terminów ze słowniczka są niejasne lub nieprecyzyjne. Czy autorzy nie potrafili jasno, dokładnie, w zwykłym porządku i zrozumiale zdefiniować oraz objaśnić znaczeń terminów, czy też korzystali z jakichś źródeł, być może napisanych w innych językach (teksty tłumaczone przez niedoświadczonych tłumaczy często trudno zrozumieć)? Ponadto część terminów, jak wynika z objaśnień, wydaje się w języku litewskim niemotywowana i nieuzasadniona znaczeniowo; na przykład z objaśnienia „sygnał sterujący lub komunikat przekazywany po otrzymaniu komunikatu” nie wynika, dlaczego nazwano to słowem pažyma „acknowledgement”. Nieprzejrzystość znaczeń terminów, niejasność wewnętrznych powiązań znaczeniowych z oznaczanym pojęciem sprawiają wrażenie, że są to jakieś sztuczne terminy, nieoparte na znaczeniach właściwych danemu językowi. Ogólnie rzecz biorąc, objaśnienia terminów mają różne wady, a językowa forma części z nich jest dość zawiła; zdarzają się błędy językowe, np.: daugiaprograminė (=daugiaprogramė) sistema 82, daugiamodulinės (=daugiamodulės) programos 17, kompiuterinė (=kompiuterių) technika 29, „nevisai (=ne visai) teisingas” 28, reikšmės pernešimas (=perkėlimas) 24, teksto ruošimas spausdinimui (=rengimas spausdinti) 59 itd. Omawiany słowniczek pokazuje, że w tej terminologii jest wiele kwestii wymagających namysłu. St. Keinys