Keletas minčių dėl informatikos žodynėlio

KILKA UWAG NA TEMAT SŁOWNICZKA INFORMATYCZNEGO Informatyka i sprzęt komputerowy: Objaśniający słownik terminów angielsko-litewskich /Red. V. Dagys, A. Klupšaitė, A. Žandaris. Wilno: [Baltic Amadeus], 1993. T72>* pi Ta niewielka książka, pięknie wydana przez firmę Baltic Amadeus jako prezent dla członków Litewskiego Związku Informatyków uczestniczących w szóstej konferencji „Dni Informatyków”, niespodziewanie! stworzyła okazję do krótkiego wypowiedzenia się na temat słowniczka i w ogóle terminów z tej dziedziny. Wspomnianą tematyką na Litwie zainteresowano się dość dawno. Przed ćwierćwieczem, w 1969 r., Republikański Instytut Naukowej Informacji Technicznej i Propagandy wydał „Słownik terminów informatycznych” A. Trečiokaitė. Dwa lata później, w 1971 r., wydawnictwo „Mintis” wydało obszerny „Słownik terminów techniki obliczeniowej rosyjsko-litewsko-angielski” inżynierów Wileńskiej Fabryki Maszyn Obliczeniowych i Specjalnego Biura Konstrukcyjnego Maszyn Obliczeniowych: V. Kairysa, A. Kaminskasa, Z. Kudirkasa, R. Kundrotienė, M. Lipšicisa, A. Mačernisa, J. Norkusa, J. Riaubūnasa, J. Stanaitisa, B. Stulpinasa i A. Sliavasa. Jest to słownik normatywny, który miał „pomóc kształtować i ujednolicać” litewskie terminy techniczne (s. 3). Po kilkunastu latach Główna Redakcja Encyklopedii wydała opracowany przez A. Trečiokaitė w Instytucie Badań Naukowych Litewskiej Informacji Naukowo-Technicznej i Analizy Techniczno-Ekonomicznej normatywny objaśniający słownik przekładowy „Słownik terminów informacji naukowej i technicznej” (Wilno, 1983). Wreszcie w 1993 r. Litewski Instytut Informacji wydał kontynuację tego słownika — „Słownik terminów informacji” (oprac. A. Trečiokaitė). A zatem objaśniający słowniczek angielsko-litewskich terminów informatyki i sprzętu komputerowego, nie wspominając nawet o różnego rodzaju litewskich publikacjach z tej dziedziny oraz terminach objaśnianych w litewskich encyklopediach, które trafiły do ogólnych słowników objaśniających i przekładowych, nie był opracowywany na pustym miejscu. W ciągu ostatnich dziesięcioleci ukształtowała się zarówno tradycja tworzenia i porządkowania tych terminów, jak i ich używania. Należy pamiętać, że tradycja ta od samego początku wiąże się z normowaniem języka — wymienione słowniki były konsultowane przez językoznawców, zwłaszcza K. Gaivenisa; niejeden zamieszczony w tych słownikach termin został przez nich zaproponowany i doprecyzowany. Jednak praktycy niezbyt chętnie korzystają z tych słowników, lecz tworzą swój żargon z języków obcych. Dlatego też, gdy czasem jakiś komputerowiec niezbyt dobrze znający ani angielski, ani rosyjski, ani wreszcie nawet sam język litewski (a takich obecnie nie brakuje!) zaczyna głosić, że nie ma litewskich terminów; Artykuł napisano po pierwszych korektach tego tomu, kų terminų; że posiadane terminy są nieudane; 203 nietrafne, błędne itp., można tylko ubolewać, że nawet niezbyt wykształceni Ludzie zaczęli porozumiewać się z tymi „inteligentnymi maszynami“. Zastępowanie terminów podejrzewanych o rusycyzm anglicyzmami nie jest ani prawdziwą, ani poważną pracą terminologiczną. Nie polityka, dostojność języka, lecz uporządkowanie i wzorowość jego terminologii powinny decydować o tym, na czym warto dalej opierać tworzenie i porządkowanie własnych terminów. A ślepo naśladować nie należy żadnego języka. Szczególnie nie należy naśladować formy terminów innych języków. Terminologia litewska każdej dziedziny powinna mieć litewskie korzenie. Wspomniana tu jedna czy druga myśl dotycząca stosunku własnych terminów do terminów innych języków nie odnosi się do omawianego słowniczka ani do jego autorów. Może być przydatna zarówno dla licznych użytkowników terminów, jak i dla tłumaczy literatury technicznej, a także dla autorów wszelkiego rodzaju słowników i słowniczków, którzy sami, bez językoznawców, najczęściej nie są w stanie tego zrobić. Ponieważ pracy terminologicznej (a jest ona przede wszystkim pracą językową), podobnie jak każdego innego zajęcia, trzeba się nauczyć; trzeba też umieć opracowywać słowniki. Słowniczek „Informatyki i sprzętu komputerowego” opracowany przez V. Dagisa, A. Klupšaitė i A. Žandarisa pokazuje, że użytkownicy terminów z tej dziedziny znaleźli się na rozdrożu. Rzucając okiem na to, w jakim stopniu w słowniczku przestrzega się wcześniej proponowanych terminów (porównano terminy z pierwszych 9 stron), okazało się, że różnic jest niemało i są one dość duże. Nie wszystkie zamienniki świadczą o poprawie systemu terminologicznego. Na przykład jako odpowiednik angielskiego przymiotnika alphanumeric zamieszczono słowo fékstinis (dotychczas zwyczajowym odpowiednikiem jest raidinis-skaitmeninis, nawiasem mówiąc, w nowym słowniku A. Trečiokaitė z jakiegoś powodu za lepsze uznano słowo simbėlinis), chociaż treść tego słowa jest zupełnie inna. Trudno zrozumieć, dlaczego za jedyny odpowiednik słowa character uznano simbolis — jeśli podaje się tylko jeden odpowiednik tego wieloznacznego angielskiego słowa, jak wynika z objaśnienia („odrębny element komputera lub alfabetu języka”), znacznie bardziej odpowiedni jest podawany we wcześniejszych słownikach Zénklas. Słowniczek jest przede wszystkim przeznaczony dla Litwinów czytających literaturę angielską — zamieszczono w nim angielskie terminy (zebrano ich ponad 450) wraz z litewskimi odpowiednikami i litewskimi objaśnieniami. Redaktorzy twierdzą, że szczególnie zależało im na pozbyciu się wielu anglicyzmów szpecących język litewski, ślepo używanych przez informatyków (s. 4). Wynika z tego, że dążono do oczyszczenia i zlituanizowania litewskich terminów informatycznych. Takie działania należy popierać i chwalić. Przede wszystkim jednak należałoby zachęcać użytkowników terminów do korzystania z już wydanych słowników litewskich. Wymyślanie na nowo tego, co już wynaleziono, lub zmienianie tego, co zostało zatwierdzone, może tylko utrudniać komunikację, rozszerzać niepożądaną synonimię terminów lub ich wariantywność. Tym bardziej że do słowniczka dodano również nieco nowych terminów synonimicznych, np.: intervalas i atkarpa „range”, kreipinys i iškvieta „call”, nutylėtas i standartinis „default- ”, paskyra i prieskyra „account”, visas vaidas i pilnas vaidas „absolute pathname”, visuotinis kintamasis i globalusis kintamasis „global variable” itd. Nie wiadomo, po co podaje się takie synonimy. Ale na przykład zwyczajny i długo używany termin elektroninė skaičiavimo mašina mógł pozostać przynajmniej jako synonim kompiuteris. W słowniczku, 204 zgodnie z zapowiedzią, dodano nieco nowych terminów litewskich (nie wszystkie z nich są neologizmami i nie wszystkie zastępują używane zapożyczenia). Część z nich, jak wynika z przedmowy, zaproponowali terminolodzy A. Kaulakienė i K. Gaivenis; którzy; o ile wiadomo; widzieli tylko same terminy słowniczbe ka, część objaśnień,' trafiła zapewne iš do innych słowników przygotowywanych do druku. Pod względem jų ko językowym większości nie można wiele zarzucić, np.: keitiklis „converter”, kreiptis „access”, lūstas „chip”, rinkmena „file”, sąsaja „interface”, skaitljs „scanner”, spruklys „sprite”, teiktis „message“, sterownik „driver“, kontroler „controller“, modem „modem“, kursor „cursor“ itd. ir Ale nadal należałoby usuwać wiele pozostawionych zapożyczeń z terminologii litewskiej, tym bardziej że część z nich iš jedynie sprawia wrażenie tak zwanych terminów jų międzynarodowych, o iš w rzeczywistości nimi nie jest. Należy uzgodnić litewskie zamienniki dla zapożyczeń: adapteris „adapter“, argumeiitas „argument“, centrinis procėsorius „central processing unit“, displėjus „display“, duomenij korektiškūmas „data integrity“, emuliūvimo režimas „compatibility mode“, invėrteris „inverter“, komentūras „comment“, kompiuterinė intelėktika „artificial intelligence“, korektiskimas consistency”, magistrūlė „bus“, tablica „array“, menu „menu“, pakiet „baich-oriented“, ikona „icon“, typ strukturalny „aggregate type“, czcionka „font“ ir itd. Be to, do į glosariusza trafiły słowa uznawane w innych dziedzinach terminologii za barbarzyzmy (dolna stopka „footer“, górna stopka „header“), makaronizmów (pętla for „for statement“, pętla while „While statement“), pojawiają się słowa o wątpliwej budowie słowotwórczej (wydruk listing", oznacznik „marker“ ir itd.) Wreszcie już ir w samym tytule słowniczka użyty termin kompiuterinė įranga pod względem językowym wymaga korekty — powinno tu — być kompiūterių įranga (por. wyposażenie statku, samolotu, traktora, o ne statkowe, samolotowe, traktorowe). Objaśnienia wielu terminów w glosariuszu ar są niejasne i niedokładne. Ar Czy redaktorzy nie potrafili jasno, precyzyjnie i w zwyczajny, ir zrozumiały sposób zdefiniować oraz wyjaśnić znaczenia terminów, z ar jų jakich źródeł korzystali, być może napisanych w innych językach (teksty tłumaczone przez niedoświadczonych tłumaczy często są trudne do zrozumienia)? Be Ponadto część objaśnień terminów w iš języku litewskim wydaje się niemotywowana i nieuzasadniona pod względem znaczeniowyiš m; na przykład w objaśnieniu ar „sygnał sterujący jest dostarczany, przekazywany po otrzymaniu potwierdzenia” nie jest jasne, dlaczego zostało to nazwane słowem „pažyma” „acknowledgement“. Nieprzejrzystość znaczeń terminów, niejasność ich wewnętrznych związków znaczeniowych z oznaczanym pojęciem sprawiają wrażenie, że są to jakieś sztuczne terminy, nieoparte na znaczeniach własnego języka. Ogólnie rzecz biorąc, objaśnienia terminów mają różne wady, a językowe ujęcie części z nich jest zawiłe; zdarzają się błędy językowe, np.: system wieloprogramowy (= wieloprogramowy) 82, programy wielomodułowe (= wielomodułowe) 17, technika komputerowa (= technika komputerów) 29, „niecałkiem (= nie całkiem) poprawny“ 28, przeniesienie znaczenia (= przesunięcie) 24, przygotowanie tekstu do drukowania (= przygotowanie do druku) 59 i in. Omawiany glosariusz pokazuje, że w tej terminologii jest niemało kwestii wymagających rozważenia. St. Keinys