Compiling of Terminological Dictionaries under Changes in the Language Status

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXI (1994) KALBOS NORMALIZACIJOS KLAUSIMAI MAIRE RAADIK O TWORZENIU SŁOWNIKÓW TERMINOLOGICZNYCH W ZMIENIAJĄCEJ SIĘ SYTUACJI JĘZYKOWEJ Prace nad estońskim językiem specjalistycznym mają niemal 100-letnią historię; prawie równie długo w Estonii tworzono słowniki terminologiczne. Prace terminologiczne prowadzone były mniej więcej nieprzerwanie, choć i one miały swoje wzloty i upadki. Obecny okres ożywienia zbiega się z ogólnym ożywieniem życia społecznego. W nadziei na odbudowę niepodległej Republiki Estonii zaczęto przywracać do życia wszystko to, co zniszczono 50 lat temu. Z punktu widzenia życia językowego najważniejszym osiągnięciem ostatnich lat było przyjęcie w Estonii w styczniu 1989 r. ustawy językowej i ogłoszenie estońskiego językiem państwowym. Ostatnie półwiecze życia językowego w Estonii charakteryzuje z jednej strony kurczenie się zakresu użycia języka estońskiego, a z drugiej — jego rusyfikacja. Ustawa językowa może, niestety, zajmować się tylko pierwszą kwestią, to znaczy dbać o używanie języka estońskiego w ogóle. Druga kwestia musi pozostać troską osób dbających o język, ponieważ żadna ustawa nie chroni jeszcze języka przed wpływami obcymi. W Estonii istnieje wiele dziedzin życia, w których język estoński musi dzielić miejsce z rosyjskim albo w których nie ma już dla niego miejsca. Część dziedzin, w których estoński utracił swoją pozycję, została z tego powodu pominięta w pracach nad estońskim językiem specjalistycznym; od lat nie zajmowano się słownictwem tych specjalności. Nadszedł czas, by naprawić błędy: należy położyć kres dalszemu ograniczaniu praw języka estońskiego i zakresu jego użycia oraz zacząć odzyskiwać to, co dotąd utracono. Dopóki Estończyk nie może załatwiać swoich spraw po estońsku albo brakuje mu słów, by mówić na przykład o sprawach zawodowych, nikt nie może być pewien przyszłości języka estońskiego. Przywrócenie językowi estońskiemu jego miejsca i praw wymaga przygotowań oraz odpowiednich warunków. Osoby zajmujące się planowaniem języka specjalistycznego nie muszą zaczynać zupełnie od zera, ponieważ w Estonii nie ma takiej dziedziny, której słownictwem nigdy by się nie zajmowano. Brakuje jednak ciągłości: jeśli jakaś dziedzina przez długi czas pozostawała poza zasięgiem zainteresowań terminologów, nieuchronnie jej język specjalistyczny się dezaktualizuje, a nowe pojęcia nie otrzymują estońskich odpowiedników. Wskutek tego osoba mówiąca po estońsku zmuszona jest wyrażać dane pojęcie obcym słowem, czyli zazwyczaj rosyjskim. Jeśli nawet komunikacja w pracy odbywa się po rosyjsku, nic nie sprzyja rozwojowi estońskiej terminologii. Znaczenie estońskiego słownictwa specjalistycznego rozumieją teraz także ci, którzy wcześniej go nie dostrzegali — a ściślej mówiąc, są zmuszeni je dostrzec, ponieważ wiadomo, że ustawa językowa określa wymagania dotyczące znajomości języków: Estończyk musi znać tyle rosyjskiego, ile wymaga jego stanowisko pracy, a Rosjanin musi znać tyle estońskiego, ile potrzebuje w swojej pracy. Przypominając dotychczasową politykę językową, jasne jest, że jako pierwsi znajdą się w trudnej sytuacji Rosja- 6* 83 nie, którym dotąd wystarczała znajomość jednego języka. Zasadniczo wdrażanie ustawy językowej polega na nauczaniu estońskiego osób innych narodowości. Do nauki języka potrzebne są zarówno podręczniki, jak i słowniki, a ponieważ oprócz słownictwa ogólnego trzeba opanować również język specjalistyczny swojej dziedziny, potrzebnych jest także wiele słowników terminologicznych. Istniejące słowniki, których w Estonii jest całkiem sporo, nie zawsze odpowiadają potrzebom osób uczących się języka. Słowniki wydane w poprzednich latach są już częściowo nieaktualne, a ich zawartość nie zawsze musi odpowiadać potrzebom użytkowników. Przygotowanie obszernego, a zatem kompletnego słownika wymaga sporo czasu. Osobom uczącym się języka — przynajmniej na początku — przydałby się również mniejszy słownik, zwłaszcza gdyby można go było szybko udostępnić. Bardziej przedsiębiorcze instytucje i zakłady, które muszą uczyć estońskiego swoich pracowników rosyjskojęzycznych, wpadły na pomysł samodzielnego opracowywania potrzebnych małych słowników. Słowniki terminologiczne i inne można tworzyć na dwa sposoby: tłumacząc albo samodzielnie zbierając materiał. Ta druga możliwość wchodzi w grę na przykład wtedy, gdy nie udaje się znaleźć odpowiedniego dzieła do tłumaczenia. Wśród oryginalnych słowników terminologicznych wydanych ostatnio w Estonii z pewnością warto wymienić różnego rodzaju rozmówki branżowe, w tym na przykład słowniki dla pracowników gastronomii i handlu. Te dwujęzyczne rozmówki, opracowywane zazwyczaj przez specjalistów z danej dziedziny, są przeznaczone dla wąskiego grona użytkowników i na ogół używane w tej samej instytucji lub zakładzie, w którym powstały. Forma rozmówek dobrze odpowiada potrzebom zarówno pracowników handlu i gastronomii, jak i ogólnie wszystkich osób świadczących usługi, które muszą dużo rozmawiać, ponieważ oprócz terminów rozmówki zawierają wiele typowych wyrażeń potrzebnych w danym zawodzie. Oczywiście ekspert w dziedzinie handlu potrzebuje przy pracy nad słownikiem pomocy lingwisty — jeśli nie wcześniej, to z pewnością na etapie redakcji. Jeśli instytucja nie ma pod ręką przedsiębiorczego specjalisty, który poradziłby sobie z pracą nad słownikiem, pomoc lingwistów poszukiwana jest już na wcześniejszym etapie. I tak na przykład pracownicy zrzeszenia Eesti Toormetarne zebrali najpotrzebniejsze im terminy rosyjskie, natomiast w sprawie tłumaczenia tych wyrażeń, czyli uzyskania estońskich odpowiedników terminologicznych, zwrócili się już do terminologów Instytutu Języka i Literatury. Współpracę dostawców surowców i terminologów podzielono na dwa etapy. Najpierw przygotowano wstępny rosyjsko-estoński zbiór słów, który nie spełnia jeszcze wymogów stawianych słownikowi, ale po powieleniu można od razu wykorzystywać go jako pomoc dydaktyczną w nauczaniu estońskiego. W przyszłości planuje się opracować na podstawie zebranego materiału rosyjsko-estoński i estońsko-rosyjski słownik dostaw surowców, zawierający około 1500 haseł. Podobnie jak dostawcy surowców, również pracownicy zaopatrzenia mają do czynienia z pojęciami z wielu dziedzin, jednak dotąd nie opracowano kompleksowego słownika zaopatrzenia. Estoński Komitet Zaopatrzenia podjął prace słownikowe najwyraźniej po raz kolejny pod wpływem potrzeby dostarczenia osobom uczącym się języka materiałów pomocniczych. W odróżnieniu od dostawców surowców pracownicy zaopatrzenia nie odważyli się opracować słownika zupełnie samodzielnie, lecz za wzór przyjęli rosyjskojęzyczną nomenklaturę produktów i surowców, która obejmuje dość dużą część pojęć potrzebnych pracownikom zaopatrzenia. W słowniku opracowanym przez specjalistów z poszczególnych dziedzin znalazło się również kilka części autorskich, które pod względem jakości wcale nie ustępują częściom tłumaczonym. Od pewnego czasu mogę zajmować się wspomnianym wyżej rosyjsko-estońskim słownikiem zaopatrzenia 84 redakcją estońską. Ponieważ rosyjskie terminy zostały przełożone na estoński przez specjalistów z odpowiednich dziedzin, praca redakcyjna pozwala przyjrzeć się rzeczywistemu użyciu terminów. Jeden słownik, mający 4—5 autorów, nie wystarcza do formułowania uogólnień, ale można w nim dostrzec pewne cechy charakterystyczne dla faktycznego użycia języka specjalistycznego. Zatrzymam się szerzej nad dwiema kwestiami: relacją między językiem specjalistycznym a ogólnym oraz tłumaczeniem dosłownym. 1. Relacja między językiem specjalistycznym a ogólnym. Przede wszystkim w przypadku terminów chemicznych pojawia się pytanie, w jakim stopniu autor słownika powinien przestrzegać nomenklatury. Rosyjsko-estoński słownik chemiczny rozróżnia bowiem tak zwane nazwy nomenklaturowe i zwyczajowe; aby ułatwić zalecane przejście od nazw zwyczajowych do nomenklaturowych, słownik chemiczny podaje obie, uznając oczywiście nazwy nomenklaturowe za podstawowe. Słownik terminów dotyczących wyposażenia stosuje tę zasadę tylko częściowo, na przykład wtedy, gdy obie nazwy — zarówno nomenklaturowa, jak i zwyczajowa — są równie dobrze znane i używane (naatriumvesinikkarbonaat ja söögisooda, vesinikkloriidhape ja soolhape). Jeśli nazwa nomenklaturowa ze względu na długość, złożoność itp. pozostaje na razie w użyciu wyłącznie w bardziej ścisłym, naukowym języku, pomija się ją w słowniku terminów dotyczących wyposażenia, który ma bardziej praktyczny charakter; na przykład obok glicerolu, czyli gliceryny, nie podano już 1, 2, 3-propantriolu. Czasem nazwę ogólną należy preferować także z innych powodów, na przykład ze względu na słowotwórstwo. Tak więc specjalistyczne wyrażenie veeldatud gaas jest dość niewygodne z punktu widzenia słowotwórstwa. Dlatego termin złożony z dwóch wyrazów zastąpiono ogólnym odpowiednikiem złożonym vedelgaas, którym łatwiej posługiwać się w razie potrzeby, tworząc na przykład złożenia takie jak vedelgaasiballooniautot, majapidamisvedelgaasi mahutit i inne. Relacji między językiem specjalistycznym a ogólnym dotyczy również kwestia tak zwanych skróconych form wyrazów. W języku estońskim z czasem od dłuższych zapożyczeń powstały formy krótsze i łatwiejsze w wymowie, które uznano również za odpowiednie dla języka specjalistycznego. Mimo to takim formom nadal przypisuje się odcień potoczności i nie ośmiela się używać ich jako terminów, chociaż odpowiednie są zarówno akumulaator, jak i aku, zarówno transformaator, jak i trafo, zarówno laboratoorium, jak i labor. 2. Tłumaczenie dosłowne. Tłumaczenie dosłowne, czyli tłumaczenie za pomocą wyrazu o tym samym pochodzeniu, jest wprawdzie wygodne, ale niestety często okazuje się podejściem uproszczonym, zwłaszcza gdy rosyjski wyraz ma w języku estońskim kilka odpowiedników, wśród których może nawet nie być tak zwanego odpowiednika dosłownego. Rosyjskiemu terminowi może odpowiadać w estońskim para rodzimego wyrazu i zapożyczenia. Osobie uczącej się języka łatwiej przyswoić wyraz o tym samym pochodzeniu (z punktu widzenia języka estońskiego jest to zazwyczaj zapożyczenie), natomiast dla rodzimego użytkownika estońskiego bardziej przejrzysty jest wyraz rodzimy, czyli estoński. Jeśli wyraz rodzimy i zapożyczenie są używane równorzędnie, należy podać w słowniku oba, na przykład sissevedu i import, annusti i dosaat or, liikurtrepp i eskalaator. Terminy rodzime są z pewnością potrzebne wtedy, gdy zapożyczenia z jakiegoś powodu, na przykład ze względu na podobieństwo, mogą być mylone, jak ökonoomia ‘oszczędność (gospodarność)’ i ökonoomika ‘gospodarka’. Tłumaczenie dosłowne nie wystarcza również w przypadku terminów wieloznacznych, takich jak rosyjskie материал, техника, автоматика, które niestety często przekłada się po prostu jako materjali, tehnika ja automaatikaga. Tak więc na przykład termin 85 materjal w języku estońskim należy tłumaczyć jako materjaliks w znaczeniu substancji, surowca (ehitusmaterjal, katuse(katte)materjal), natomiast kiudaine, a nie kiudmaterjal (ros. волокнистый материал). Rosyjskie материал może oznaczać także tkaninę: нетканый материал oznacza lausriiet, a nie lausmaterjali. Można też zrezygnować z wyrazu obcego, na przykład gdy jego znaczenie zaczyna się zacierać wskutek częstego i niekiedy niekompetentnego użycia, a zwłaszcza gdy zaczyna on wypierać równie dobry wyraz rodzimy. W takim przypadku słownik może ograniczyć się do rodzimego odpowiednika, na przykład (töö)riist zamiast instrument (ros. инструмент), veotaar zamiast transpordi-taara (ros. транспортная тара), müü­dud toodang zamiast realiseeritud toodang (ros. реализованная продукция). Osobną grupę wśród tłumaczeń dosłownych stanowią terminy, których poprawnych estońskich odpowiedników po prostu się nie zna, ponieważ należą one do tak zwanych nowych terminów. W rzeczywistości wiele z nich to zalecenia terminologiczne sprzed dwudziestu lat, które jednak nadal budzą nieufność. Zapewne winna jest temu również komunikacja w pracy prowadzona wyłącznie po rosyjsku, która nie sprzyjała znajomości estońskiej terminologii. Jeśli nie wiadomo, że rozprowadzanie, czyli wyrównywanie gruntu, to laajamine, a odpowiednie urządzenie to laajur, nazywa się je mechanicznie planeerimiseks ja planeerijaks (ros. планировать ja планировщик). W języku estońskim „planeerimine” ma oprócz znaczenia rozprowadzania jeszcze kilka innych znaczeń, przede wszystkim „sporządzać plan”. Z niewiedzy rosyjskie маркетинг (por. angielskie marketing) przekształca się w estońskie marketingiks, choć istnieje też słowo turundus. Niektóre terminy, których nie da się przetłumaczyć nawet dosłownie, są praktycznie pozbawione estońskich odpowiedników, ponieważ przynajmniej zaopatrzeniowcy zdają się w ogóle nie wiedzieć, że поверка on taatlus, образцовая мера — taatlemõõt, ani że поставить nie oznacza hankima, lecz tarnima. Nawiasem mówiąc, zagmatwana kwestia hankima-tarnima sięga lat trzydziestych XX wieku. Obok tłumaczeń dosłownych stosuje się też przekład znak po znaku: insener-tehniline personal (ros. инженерно-технический персонал) zamiast inseneride ja tehnikute, teaduslik-tehniline progress (ros. научно-технический прогресс) zamiast teaduse ja tehnika progressi. Dziedziny zaopatrzenia nie można uznać za całkowicie rosyjskojęzyczną — zapewne są już w Estonii i tacy [zaopatrzeniowcy], ale znaczna część spraw urzędowych również wśród zaopatrzeniowców odbywa się po rosyjsku i pozostawiło to swój ślad: nawet Estończycy nie znają estońskiego słownictwa fachowego ze swojej dziedziny. Zapewne wraz z nie-Estończykami także Estończycy muszą uczyć się estońskiego, w tym języka fachowego swojej dziedziny, jeśli nie chcą pozostawać w tyle za nie-Estończykami pod względem znajomości estońskiego. Teraz, gdy wzrosło zainteresowanie kwestiami językowymi, można żywić nadzieję, że trud językoznawców nie pozostanie jedynie papierową nowinką. TWORZENIE SŁOWNIKÓW TERMINOLOGICZNYCH W WARUNKACH ZMIENIAJĄCEGO SIĘ STATUSU JĘZYKA Santrauka W ustawie językowej Estońskiej SRR, przyjętej w styczniu 1989 r., język estoński został ogłoszony językiem państwowym. Chociaż praca nad rozwojem języka, w tym języka nauki i techniki, nie została w Estonii przerwana nawet wtedy, gdy język estoński nie był chroniony prawem, obecnej sytuacji językowej nie można jednak uznać za zadowalającą. Trzeba poważnie zatroszczyć się o przyszłość języka estońskiego, a nawet o to, czy zdoła on zachować zdolność skutecznego funkcjonowania jako język ogólny we wszystkich dziedzinach życia. Bo choć w czwartej de- 86 W drugiej połowie stulecia język estoński był już rozwiniętym językiem literackim, jednak w ostatnich dziesięcioleciach zakres jego użycia znacznie się zawęził. Na przykład niemal całkowite wyparcie języka estońskiego z dokumentacji należy ocenić pod tym względem bardzo negatywnie. Ostatnio niektóre instytucje i przedsiębiorstwa zaczęły poważniej interesować się zagadnieniami językowymi, a także terminologią właściwą dla swojej dziedziny. Można to wyjaśnić tym, że pojawiła się potrzeba nauczania języka estońskiego pracowników innych narodowości, co z kolei pociągnęło za sobą zapotrzebowanie zarówno na uniwersalne materiały dydaktyczne, jak i na słowniki terminologiczne. Instytut Języka i Literatury Estońskiej Akademii Nauk zawarł kilka umów, na mocy których podejmuje się porządkowania terminologii z różnych specjalności. Niektóre przedsiębiorstwa i instytucje własnymi siłami opracowały potrzebny im zasób terminów, dlatego terminologom pozostaje jedynie uporządkowanie zgromadzonego materiału terminologicznego. Zazwyczaj rezultatem takiej współpracy jest słownik dwujęzyczny, który można wykorzystywać jako dodatkową pomoc w nauczaniu języka estońskiego. Wśród największych obecnie prowadzonych prac należy wymienić porządkowanie terminologii dotyczącej zaopatrzenia w surowce i ich dostaw. Rosyjsko-estoński słownik zaopatrzenia materiałowo-technicznego jest już zasadniczo gotowy. Ponieważ słownik opracowali specjaliści z tej dziedziny, można na jego podstawie w pewnym stopniu zrozumieć rzeczywisty stan estońskiej terminologii. Trzeba powiedzieć, że istnieje niemało terminów estońskich, których nie znają nawet sami Estończycy, choć od dawna podawane są one w różnych słownikach. Fakt, że w wielu zespołach pracowniczych używa się języka rosyjskiego, utrudnia upowszechnianie terminologii estońskiej. O opracowywaniu słowników terminologicznych w warunkach zmieniającej się sytuacji językowej Streszczenie W styczniu 1989 roku, na mocy ustawy o języku, estoński został ogłoszony językiem państwowym Estonii. Mimo że systematyczne prace nad porządkowaniem języka, w tym języka nauki i techniki, prowadzono także w latach, gdy język estoński nie podlegał ochronie prawnej, obecnej sytuacji językowej nie można uznać za zadowalającą. Należy poważnie zastanowić się nad przyszłością języka estońskiego i nad tym, czy zdoła on zachować status języka literackiego, z powodzeniem funkcjonującego we wszystkich dziedzinach. Chociaż pod koniec lat trzydziestych XX wieku język estoński funkcjonował jako w pełni rozwinięty język literacki, w ostatnich dziesięcioleciach zakres jego użycia znacznie się ograniczył. Najdobitniej świadczy o tym niemal całkowity brak dokumentacji prowadzonej w języku estońskim. Ostatnio w niektórych instytucjach i przedsiębiorstwach zaczęto interesować się zagadnieniami językowymi, w tym problemami terminologii właściwej dla danej branży. Zainteresowanie to można wyjaśnić także potrzebą nauczania języka estońskiego pracowników innych narodowości, z czego wynika zapotrzebowanie zarówno na uniwersalne materiały dydaktyczne, jak i na słowniki terminologiczne. W Instytucie Języka i Literatury Estońskiej Akademii Nauk zawarto już kilka umów dotyczących porządkowania terminologii z różnych specjalności. Niektóre przedsiębiorstwa i instytucje własnymi siłami opracowały potrzebny zasób terminów; zadaniem terminologów jest uporządkowanie zgromadzonego materiału. Z reguły celem takiej współpracy jest słownik dwujęzyczny, który można wykorzystywać jako dodatkową pomoc dydaktyczną podczas nauczania języka estońskiego. Ostatnio prowadzono zakrojone na szeroką skalę prace nad terminologią dotyczącą zaopatrzenia w surowce i ich dostaw. Rosyjsko-estoński słownik zaopatrzenia materiałowo-technicznego jest zasadniczo ukończony. Ponieważ słownik dotyczący zaopatrzenia materiałowo-technicznego opracowali specjaliści z tej dziedziny, jego analiza pozwala zrozumieć rzeczywisty stan terminologii estońskojęzycznej. Należy zauważyć, że istnieje szereg estońskich terminów nieznanych samym Estończykom, mimo że od dawna weszły one do różnych słowników. Można wnioskować, że komunikowanie się po rosyjsku w zespołach pracowniczych najwyraźniej nie sprzyja przyswajaniu terminologii estońskiej. 87