Compiling of Terminological Dictionaries under Changes in the Language Status

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXI (1994) ZAGADNIENIA NORMALIZACJI JĘZYKA MAIRE RAADIK O SKŁADANIU SŁOWNIKÓW TERMINOLOGICZNYCH W ZMIENIAJĄCEJ SIĘ SYTUACJI JĘZYKOWEJ Estońskie słownictwo specjalistyczne ma prawie 100 lat, niemal równie długo w Estonii opracowuje się słowniki terminologiczne. Prace terminologiczne trwały wprawdzie mniej więcej nieprzerwanie, jednak także w ich przypadku występowały okresy wzlotów i upadków. Obecny okres wzmożonej aktywności zbiega się z ogólnym ożywieniem życia społecznego. W nadziei na przywrócenie niepodległej Republiki Estońskiej ponownie zaczęto ożywiać wszystko to, co 50 lat temu zostało zniszczone. Z punktu widzenia życia językowego najważniejszym osiągnięciem ostatniego okresu było przyjęcie w Estonii w styczniu 1989 r. ustawy językowej oraz ogłoszenie języka estońskiego językiem państwowym. Ostatnie półwiecze życia językowego Estonii ja charakteryzuje z jednej strony zawężanie się zakresu użycia języka estońskiego, z drugiej zaś jego rusyfikacja. Niestety, ustawa językowa może zajmować się tylko pierwszą dziedziną, tj. dbać o używanie języka estońskiego w ogóle. Drugie zagadnienie musi pozostać troską opiekunów języka, ponieważ żadna ustawa nie chroni jeszcze języka przed wpływami zewnętrznymi. W Estonii istnieje wiele dziedzin życia, w których język estoński musi dzielić swoje miejsce z językiem rosyjskim albo w których język estoński nie ma już żadnego miejsca. Część dziedzin, w których język estoński oddał swoją pozycję, została wskutek tego również pominięta w estońskojęzycznej pracy nad językiem fachowym; od lat nie zajmowano się słownictwem tych specjalności. Nadszedł czas, by naprawić błędy: należy położyć kres dalszemu ograniczaniu praw języka estońskiego i zakresu jego użycia oraz zacząć odzyskiwać to, co zostało dotąd utracone. Dopóki Estończyk nie może załatwiać swoich spraw po estońsku albo dopóki w języku estońskim brakuje słów, którymi można by na przykład o tym wszystkim mówić, nikt nie może być pewien przyszłości języka estońskiego. Przywrócenie miejsca i praw języka estońskiego wymaga przygotowań i odpowiednich warunków. Organizatorzy języka fachowego nie muszą zaczynać od zupełnych podstaw, ponieważ w Estonii nie ma dziedziny, której słownictwem nigdy i w ogóle by się nie zajmowano. Jednakże brakuje ciągłości: jeśli jakaś dziedzina przez długi czas pozostaje poza zainteresowaniem terminologów, nieuniknione jest, że język fachowy tej dziedziny się zestarzeje, nowe pojęcia pozostaną bez estońskich odpowiedników, wskutek czego osoba mówiąca po estońsku będzie zmuszona wyrażać dane pojęcie słowem obcojęzycznym, a więc zazwyczaj rosyjskim. on on ka on Jeśli zaś komunikacja w on pracy również ei odbywa się po ta rosyjsku, jeszcze bardziej hamuje to rozwój estońskiej terminologii. Znaczenie estońskiego słownictwa fachowego rozumieją teraz także ci, którzy wcześniej tego ei nie pojmowali, a właściwie są zmuszeni to on zrozumieć, ponieważ z ustawy o języku wynika, on et ta wymagania językowe : stanowią, że Estończyk musi znać tyle rosyjskiego, ile wymaga jego miejsce pracy, a Rosjanin musi znać tyle estońskiego, ile potrzebuje w swojej pracy. ja Przypominając dotychczasoon wą politykę et językową, jasne jest, że w pierwszej kolejności pozostaną w tyle Rosjanie, którym dotąd wystarczała znajomość jednego języka. Wdrażanie ustawy o języku polega głównie na nauczaniu nie-Estończyków języka estońskiego. Do nauki języka potrzebne są zarówno podręczniki, jak i słowniki, a ponieważ oprócz słownictwa ogólnego trzeba znać także język fachowy swojej dziedziny, potrzebnych jest również wiele słowników terminologicznych. Istniejące słowniki, których w Estonii jest całkiem dużo, nie zawsze odpowiadają osobie uczącej się języka. Słowniki wydane we wcześniejszych latach są już częściowo przestarzałe, ponadto zasób słownictwa nie zawsze musi odpowiadać potrzebom użytkownika. Na opracowanie obszernego, a tym samym doskonałego słownika potrzeba sporo czasu. Osobę uczącą się języka zadowoliłby, przynajmniej na początku, także mały słownik, zwłaszcza gdyby można go było szybko otrzymać. Bardziej przedsiębiorcze instytucje i zakłady, które muszą uczyć swoich rosyjskojęzycznych pracowników estońskiego, wpadły na pomysł, aby same zacząć opracowywać potrzebne małe słowniki. Słowniki terminologiczne i inne można tworzyć na dwa sposoby: tłumacząc albo samodzielnie gromadząc materiał. Ta ostatnia możliwość wchodzi w grę na przykład wtedy, gdy nie udaje się znaleźć dzieła odpowiedniego do tłumaczenia. Wśród oryginalnych słowników terminologicznych wydanych w ostatnim czasie w Estonii z pewnością warto wymienić różne rozmówki branżowe, w tym na przykład słowniki dla pracowników gastronomii i handlu. Te dwujęzyczne rozmówki, zwykle opracowywane przez specjalistów z danej dziedziny, są przeznaczone dla węższego grona użytkowników; najczęściej używa się ich w tej samej instytucji lub zakładzie, w którym je opracowano. Forma słownika frazeologicznego jest bardzo odpowiednia zarówno dla pracowników handlu i gastronomii, jak i w ogóle dla wszystkich pracowników obsługi, którzy muszą dużo się komunikować, ponieważ słownik zawiera oprócz terminów fachowych także wiele typowych wyrażeń potrzebnych w danym zawodzie. Oczywiście na przykład ekspert handlowy potrzebuje pomocy lingwisty przy pracy nad słownikiem, jeśli nie wcześniej, to przynajmniej na etapie redakcji. ja ka Jeżeli instytucja nie ma pod ręką przedsiębiorczego specjalisty, który potrafiłby poradzić sobie z pracą nad słownikiem, pomoc lingwistów pozyskuje się już wcześniej. Tak na przykład pracownicy zrzeszenia „Eesti Toormetarne” zebrali dla siebie najpotrzebniejsze rosyjskie terminy, natomiast w celu przetłumaczenia ich na język obcy, czyli uzyskania estońskich odpowiedników terminologicznych, zwrócili się już do terminologów Instytutu Języka i Literatury. Współpraca dostawców surowców i terminologów została podzielona na dwa etapy. Najpierw przygotowano wstępny rosyjsko-- estoński zbiór słów, który nie spełnia jeszcze wymagań stawianych słownikowi, ale po powieleniu można go od razu wykorzystywać jako pomoc dydaktyczną przy nauczaniu języka estońskiego. W przyszłości planuje się na podstawie zebranego materiału opracować rosyjsko-- estoński i estońsko-- rosyjski słownik dostaw surowców, zawierający około 1500 haseł. Podobnie jak dostawcy surowców, również zaopatrzeniowcy mają do czynienia z pojęciami z wielu dziedzin, jednak dotychczas nie opracowano kompleksowego słownika zaopatrzenia. Estonski Komitet Zaopatrzenia skłoniła do rozpoczęcia prac nad słownikiem najwyraźniej ponownie potrzeba dostarczenia uczącym się języka materiału pomocniczego. W odróżnieniu od dostawców surowców zaopatrzeniowcy nie zdobyli się na samodzielne opracowanie słownika, lecz wzorowali się na rosyjskojęzycznej nomenklaturze produktów i surowców, obejmującej dość dużą część pojęć potrzebnych zaopatrzeniowcom. W słowniku opracowanym według dziedzin znajduje się również kilka części oryginalnych, które pod względem jakości wcale nie ustępują częściom tłumaczonym. Od pewnego czasu zajmuję się redakcją estońskiej części wspomnia84 — nego rosyjsko-- estońskiego słownika zaopatrzenia. Ponieważ rosyjskie terminy zostały przełożone na estoński przez specjalistów z odpowiednich dziedzin, praca redakcyjna pozwala przyjrzeć się rzeczywistemu użyciu terminologii. Jeden słownik, z jego 4—5 autorami, nie wystarcza do formułowania uogólnień, ale i z niego wyłania się kilka cech charakterystycznych dla rzeczywistego użycia języka specjalistycznego. Zatrzymałbym się szerzej przy dwóch kwestiach: relacji między językiem specjalistycznym a ogólnym oraz tłumaczeniu wyrazów i terminów. 1. Relacja między językiem specjalistycznym a ogólnym. Już w przypadku terminów chemicznych pojawia się pytanie, w jakim stopniu autor słownika powinien kierować się nomenklaturą. Rosyjsko-estoński „słownik chemiczny rozróżnia mianowicie tzw. nazwy nomenklaturowe i nazwy tradycyjne; aby ułatwić zalecane przejście od nazw tradycyjnych do nomenklaturowych, słownik chemiczny podaje oba rodzaje, uznając oczywiście nazwy nomenklaturowe za podstawowe. Słownik wyposażenia podąża tym kierunkiem tylko częściowo, na przykład wtedy, gdy obie nazwy — zarówno nomenklaturowa, jak i tradycyjna — są jednakowo znane i stosowane (wodorowęglan sodu i soda oczyszczona, kwas chlorowodorowy i kwas solny). Jeżeli nazwa nomenklaturowa ze względu na swoją długość, złożoność itp. początkowo pozostaje jedynie w bardziej rygorystycznym, naukowym języku, wówczas została pominięta w słowniku wyposażenia, który ma bardziej praktyczne ukierunkowanie; na przykład obok gliceryny nie podano już propano-1,2,3- -triolu. ” Niekiedy nazwę ogólną należy przedkładać także z innych powodów, na przykład ze względu na możliwości słowotwórcze. Tak więc fachowe połączenie wyeldatud gaas jest z punktu widzenia słowotwórstwa dość niewygodne. Dlatego termin składający się z połączenia wyeldatud gaas zastąpiono ogólnym złożeniem vedelgaas, z którym w razie potrzeby łatwiej tworzyć dalsze złożenia, na przykład vedelgaasiballooniauto, majapidamisvedelgaasi mahuti i inne złożenia. Kwestia stosunku języka fachowego do języka ogólnego dotyczy także tzw. skrótów. W języku estońskim z dłuższych wyrazów z czasem powstały bardziej potoczne skróty, które uznano również za odpowiednie dla języka fachowego. Mimo to takim skrótom nadal przypisuje się zabarwienie potoczne i nie odważa się używać ich jako terminów, chociaż odpowiednie są zarówno akumulaator, jak i aku, zarówno transformaator, jak i trafo, zarówno laboratoorium, jak i labor. 2. Tłumaczenie dosłowne. Tłumaczenie słowo w słowo, tj. tłumaczenie wyrazem tego samego pochodzenia, jest wprawdzie wygodne, lecz niestety często okazuje się uproszczonym sposobem postępowania, szczególnie w przypadku, gdy rosyjski wyraz ma w języku či estońskim kilka odpowiedników, wśród których tzw. odpowiednik słowo w słowo może wcale nie występować. Rosyjskiemu terminowi może w języku estońskim odpowiadać para wyrazu rodzimego i obcego. Osobie uczącej się języka łatwiej jest przyswoić wyraz tego samego pochodzenia (z punktu widzenia języka estońskiego jest to zazwyczaj wyraz obcy), dla rodzimych użytkowników języka estońskiego bardziej przejrzysty jest wyraz rodzimy, czyli estoński. Jeśli wyraz rodzimy i obcy są używane jako równorzędne, oba należy również uwzględnić w słowniku, na przykład sissevedu i import, annusti i dosaator, liikurtrepp i eskalaator. Z pewnością potrzebne są terminy własne wtedy, gdy terminy obce z jakiegoś powodu, np. z powodu podobieństwa, zaczynają się mylić, jak ekonomia „oszczędność(oszczędność)* i ekonomika „gospodarka”. | W przypadku terminów wieloznacznych należy unikać tłumaczenia dosłownego, jak na przykład rosyjskich материаловедение, техника, автоматика, które niestety często tłumaczy się po prostu jako materiał, technika i automatyka. Tak na przykład termin mamepua.1 można w 85 języku estońskim przetłumaczyć jako aine w znaczeniu materiału, surowca (materiał budowlany, materiał dachowy (pokryciowy)), natomiast jako kiudaine, a nie kiudmaterjal (ros. волокнистый материал). Rosyjskie mamepuaa może oznaczać ka tkaninę: wemkdnorii Mamepuda oznacza włókninę, a nie materiał włóknisty. Można on zrezygnować ka z wyrazu pożyczonego, na przykład gdy jego znaczenie wskutek ja częstego, a niekiedy niekompetentnego użycia zaczyna się zacierać, ja zwłaszcza jeśli zaczyna ta wypierać równie dobry wyraz rodzimy. W takim przypadku słownik ka może ograniczyć się do rodzimego odpowiednika, na przykład (766 )riist, nie instrument (vn uncmpymenm), veotaara, nie transporditaara (vi mpancnopmnda mapa), miiiidud toodang, nie realiseeritud toodang (vn peanusocannaa npooyKyus). . Osobną grupę wśród tłumaczeń słownikowych stanowią terminy, których właściwych estońskich odpowiedników po prostu jeszcze nie ei znamy, ponieważ należą one dopiero do grona nowych nn terminów. Z jednej strony on wiele z tych terminów to zalecenia sprzed ponad dwudziestu lat, które jednak do dziś są ignorowane. Z pewnością on przyczyniła się do tego całkowicie ka rosyjskojęzyczna komunikacja, która nie sprzyjała ei orientowaniu się w estońskiej terminologii. Gdy na ei przykład et rozprowadzenie gleby, czyli niwelowanie, oraz on odpowiadające ja temu urządzenie nazywa się mechanicznie planowaniem i planistą ja (ros. naanupogame naanupoewuk). ja W języku estońskim on planowanie ma oprócz rozprowadzania jeszcze kilka znaczeń, przede wszystkim "sporządzać plan”. Z niewiedzy rosyjskie mapkemune (por. ang. marketing) czyni się w estońskim marketingiem, mimo że on istnieje ka słowo turundus. Trudno znaleźć termin, ka który można by ei przetłumaon czyć słowo w słowo równie dobrze jak jego estoński odpowiednik, ponieważ ei przynajmniej dostawcy et najwyraźnion ej w ogóle nie wiedzą, czy należy — mówić o zaopatrzenet iu, ei wyposażeniu, czy też nie o nabywaniu, lecz o dostarczaniu. Nawiasem mówiąc, zawiła kwestia „nabywać–dostarczać” sięga 1930. wstecz do lat. Obok przekładu dosłownego tworzy się przekład znak interpunkcyjny–znak interpunkcyjny: personel ka inżynieryjno-techniczny (ros. инженерно-технический персонал) zamiast techników ja inżynieryjnych, postęp naukowo-techniczny (ros. научно-технический прогресс) zamiast postępu techniki ja naukowej. Dziedziny ei zaopatrzenia nie można chyba uważać za czysto — rosyjskojęzyczną on W Estonii są już i tacy, ale znaczna część spraw urzędowych również u zaopatrzeniowców odbywa się po rosyjsku, co pozostawiło swój ślad: ja nawet on Estończycy nie znają estońskiej fachowej ei terminologii swojej dziedziny. Zapewne wraz z innymi narodowościami estońskiesh go języka, fachowego języka swojej ka dziedziny, muszą się uczyć ei Estończycy, jeśli nie chcą pod względem znajomości estońskiego pozostać w tyle za innymi narodowościami. Obecnie, gdy zainteresowanie kwestiami językowymi wzrosło, można on by jednak żywić nadzieję, że trud językoznawców nie stanie się et jedynie papierową ei nowinką. TWORZENIE SŁOWNIKA TERMINÓW W ZMIENIAJĄCEJ SIĘ SYTUACJI JĘZYKOWEJ Streszczenie 1989 m. stycznia przyjętym Estonii Estońskiej SRR W ustawie językowej język estoński został ogłoszony językiem państwowym. Chociaż praca wychowawcza dotycząca języka, a także języka nauki i techniki, W Estonii nie ustała ona wówczas, gdy ir języka estońskiego nie chroniły ustawy, niemniej jednak obecnej sytuacji języka nie można uznać za zadowalającą. Należy poważnie zatroszczyć się o przyszłość języka estońskiego, a nawet o to, czy zdoła on pomyślnie zachować się jako język ogólny funkcjonujący we wszystkich dziedzinach życia. Wprawdzie w drugiej połowie lat trzydziestych język estoński był już rozwiniętym językiem 86 ogólnym, jednak w ostatnich dziesięcioleciach jego użycie zostało znacznie ograniczone. Na przykład bardzo negatywnie pod tym względem należy ocenić niemal całkowite wyparcie języka estońskiego z kancelarii. iš Ostatnio niektóre instytucje i przedsiębiorstwa zaczęły ir poważniej interesować się kwestiami językowymi, a także zagadnieniami terminologii właściwej dla ich dziedzin. Wyjaśnia się to tym, że pojawiła się potrzeba nauczenia języka estońskiego pracowników innych narodowości, w związku z czym to potrzebne ir stały się uniwersalne materiały ir dydaktyczne i słowniki terminologiczne. Estońskiej Akademii Nauk Instytut ir Literatury Języka zawarł kilka umów, na mocy których podejmuje się uporządkowania terminologii różnych specjalności. Niektóre przedsiębiorstwa i ir instytucje własnymi siłami opracowały potrzebny im terminologiczny słownik, toteż terminologom pozostaje jedynie opracowanie zgromadzonego materiału terminologicznego. Zazwyczaj rezultatem takiej współpracy jest słownik dwujęzyczny, który można wykorzystywać jako dodatkową pomoc w nauce języka estońskiego. Iš Do największych obecnie wykonywanych prac należy zaliczyć opracowanir ie terminologii zaopatrzenia w surowce. Rosyjsko-estoński słownik materialnego zaopatrzeiš nia technicznego jest zasadniczo już ukończony. Ponieważ słownik opracowywali specjaliści z tej dziedziny, iš jo można šį tą zrozumieć, jaki jest rzeczywisty stan terminologii estońskiej. Trzeba powiedzieć, że istnieje niemało terminów estońskich, których nie znają nawet sami Estończycy, chociaż terminy te od dawna podawane są w różnych słownikach. To, że w kolektywach pracowniczych w wielu miejscach używa się języka rosyjskiego, utrudnia rozpowszechnianie estońskiej terminologii. O COCTABJIEHHH TEPMHHOJIOTH4ECKHMX CJIOBAPEHM B YCJIOBUSIX MEHSIOIHEŪCA SI3bIKOBOI CHTVAIIMH PezsiomMe W kwietniu 1989 roku ustawą o języku estoński język estoński został ogłoszony językiem państwowym. Pomimo tego, że mozolna praca nad uporządkowaniem języka, w tym języka nauki i techniki, była kontynuowana także w tych latach, gdy język estoński nie korzystał z ochrony prawnej, obecnej sytuacji językowej nie można uznać za zadowalającą. Należy poważnie zastanowić się nad przyszłością języka estońskiego, nad tym, czy będzie on w stanie zachować się jako język literacki, pomyślnie funkcjonujący we wszystkich dziedzinach. Estoński język do końca lat trzydziestych XX wieku funkcjonował jako w pełni rozwinięty język literacki, jednak w ostatnim dziesięcioleciu jego użycie znacznie się ograniczało. [104] Całkowity brak estońskojęzycznej produkcji naukowej przejawia się w niezbyt korzystny sposób. W ostatnim czasie w niektórych instytucjach i przedsiębiorstwach zaczęło przejawiać się zainteresowanie kwestiami językowymi, w tym problemami terminologii poszczególnych dziedzin. To zwiększone zainteresowanie można wyjaśnić koniecznością kształcenia pracowników posługujących się językiem estońskim, z czego wynika potrzeba zarówno uniwersalnych podręczników, jak i słowników terminologicznych. W Instytucie Języka i Literatury AN już opracowano kilka projektów dotyczących uporządkowania terminologii w różnych specjalnościach. Niektóre przedsiębiorstwa i instytucje własnymi siłami sporządziły niezbędny słownik; 3a/īaueit TEPMHHOJIOTOB ABJIAETCA YIOPSAno4eHHe COGpaHHoro marepuana. Z reguły rezultatem takiej współpracy jest dwujęzyczny słownik, który można wykorzystywać jako dodatkową pomoc dydaktyczną przy nauczaniu języka estońskiego. W ostatnim czasie wykonywano dużo pracy nad terminologią dotyczącą zaopatrzenia i dostaw. Słownik rosyjsko-estoński dotyczący zaopatrzenia materiałowo- -technicznego jest zasadniczo ukończony. Ponieważ słownik dotyczący zaopatrzenia materiałowo- -technicznego został opracowany przez specjalistów w tej dziedzinie, jego studiowanie pozwala prześledzić rozwój estońskiej terminologii technicznej. Należy zauważyć, że istnieje szereg estońskich terminów, których źródła pozostają nieznane, mimo że terminy te już dawno weszły w skład różnych słowników. Należy wyciągnąć wniosek, że rosyjskojęzyczne otoczenie w kolektywach pracowniczych oczywiście nie sprzyja opanowaniu estońskiej terminologii. 87