Maciejauskienė V. „Lietuvių pavardžių susidarymas“

RECENZJE . Maciejauskienė V. Powstawanie litewskich nazwisk. „Mokslas- ”, 1991. 320 s. Vitalija Maciejauskienė — jedna z wiernych badaczek litewskiej antroponimii historycznej, już od prawie dwóch dziesięcioleci konsekwentnie i starannie, obok badań współczesnego litewskiego zasobu imion, bada litewskie imiona osobowe utrwalone w różnych dokumentach. Cieszy, że doczekaliśmy się pięknej monografii podsumowującej wiele jej wcześniejszych prac i nowych badań. Litewska antroponimika historyczna, przyciągająca uwagę nie tylko językoznawców (dialektologów, etymologów, leksykologów, badaczy historii języka i słowotwórstwa), lecz także specjalistów z innych dziedzin (historyków, etnografów, archeologów itd.), nie obfituje w wielkie prace podsumowujące, dlatego ukazanie się recenzowanej książki jest bardzo aktualne i godne uznania. Autorka monografii, od wielu lat analizująca złożony, niewyobrażalnie szeroki problem — rozwój litewskiego systemu nazywania osób i powstawanie nazwisk, podsumowuje swoje badania. Najważniejsze akcenty pracy: dwuczłonowe nazywanie osób, kształtowanie się i ostateczne ustalenie litewskich nazwisk, cechy stabilizacji nazwisk, źródła pochodzenia nazwisk, rozwój nazywania kobiet. W książce najpierw omówiono najważniejsze prace dotyczące litewskiej antroponimii historycznej, znaczenie częstszych terminów i pojęć, a także scharakteryzowano źródła i materiał. ; Wszystkie twierdzenia i wnioski zawarte w pracy opierają się na ogromnej ilości materiału — około 110 tysięcy jednostek, obejmujących kartotekę antroponimów z kilku stuleci. Materiał zebrano z różnego rodzaju opublikowanych i rękopiśmiennych dokumentów z XIII—XVIII wieku. W książce wszędzie podawane są autentyczne, odnotowane w dokumentach formy nazw osobowych wraz z dokładną metryką. Publikacja jest cenna również dlatego, że z opublikowanych danych źródeł archiwalnych będzie mógł skorzystać niejeden badacz. Oczywiście korzystanie z unikatowego materiału znacznie ułatwiłby indeks nazw osobowych. Z drugiej strony rejestr tylu tysięcy jednostek co najmniej podwoiłby objętość książki. Be Nie jest jednak šį za późno, by wykonać tę pracę; obecnie mogłaby ona ir stanowić — niezwykle cenny dodatek do już istniejącej książki. System współczesnej nomenklatury osobowej (ze wszystkimi cechami morfologicznymi) stanowczo reprezentuje binarne litewskie nazewnictwo osobowe imieniem i nazwiskiem (w tym miejscu warto dodać, że łotewsko-litewska ir antroponimiczna formuła nazewnictwa pokrywa się z łotewską ir formą nazywania osób i również jest binarna, np. Janis — Rugainis). Jednak nie zawsze tak było. Droga od jednoczłonowego nazewnictwa osoby (historycznego uniwersalium, które posiadały niemal wszystkie narody) do nazewnictwa imieniem i nazwiskiem jest właśnie tą złożoną drogą, którą przebyło nasze współczesne nazwisko i której główne etapy analizowane są w pięciu rozdziałach monografii. W pierwszym rozdziale analizowane jest utrwalenie nazewnictwa binarnego. Omówiono cztery najważniejsze sposoby nazywania osób (jednym antroponimem; antroponimem i apelatywnym przydomkiem o charakterze opisowym; dwoma antroponimami; trzema antroponimami- ), które w różnych okresach były nierównomiernie produktywne. ir Analiza ar dokumentów z kilku stuleci ujawnia najważniejsze etapy rozwoju litewskiego systemu antroponimicznego. 240 V. Maciejauskie — nė — jedyna badaczka naszej antroponimii, która konsekwentnie prześledziła tak długi okres funkcjonowania antroponimów, omawiając osobno okresy do XVI i a. XVI w., XVII a. ir Wyraźnie a. ukazując sposoby nazywania ir osób w XVIII w., jak od zapisywania jednym nazwiskiem osobowym przechodzono do binarnego systemu nazywania osób. W drugim rozdziale monografii analizowany jest proces kształtowania się litewskich nazwisk. Po omówieniu definicji nazwiska autorka bada specyfikę złożonego procesu powstawania nazwisk w poszczególnych okresach: w., XVI w., XVII XV a. ir XVIII w., naświetlając charakterystyczne dla każdego okresu cechy rozwoju systemu antroponimicznego, pojawienie się nazwisk poszczególnych warstw społecznych (stanu szlacheckiego, chłopów), niekiedy porównując nazwiska osobowe z poszczególnych konkretnych źródeł ze współczesnymi nazwiskami tegoż regionu. Wyniki starannych badań su pokazują, że to litewskie nazwiska zaczęły się kształtować już XV a. Najintensywniejszy okres powstawania naszych nazwisk — W XVII wieku, w XVIII ten proces o był już w a. zasadzie zakończony. Pod iš koniec rozdziału wyniki badań porównuje się z powstawaniem nazwisk niektórych innych narodów, naszych sąsiadów. Trzeci su rozdział poświęcony jest specyfice stabilizowania się nazwisk. Ponieważ ostateczne ustalenie się litewskich nazwisk było uwarunkowane różnymi czynnikami lingwistycznymi i ekstralingwistycznymi, których wpływu na nasze nazwiska nie jų można przemilczeć, autorka monografii, mogąc porównać antroponimy z ir tego samego terytorium z poszczególnych okresów, szeroko omawia różne warianty nazwisk, różnice strukturalne, fonetyczne i graficzne, podaje konkretne przykłady wariantów. Osobno omówiono ważne cechy formowania się litewskich nazwisk: odrzucanie patronimicznych przyrostków nazwisk oraz slawizowanie litewskich jų nazwisk. ir tų ir V. Badania Maciejauskienė iš zasadniczo potwierdzają dostrzeżone przez wcześniejszych badaczy sposoby slawizowania litewskich nazwisk i specyfikę tego procesu w poszczególnych okresach historycznych, ale w tym rozdziale można iš było oczekiwać nieco więcej. ir Chociaż problem slawizowania antroponimów nie znajdował się w centrum uwagi autorki, charakter analizowanego materiału oraz możliwość porównania antroponimów z konkretnego regionu w różnych okresach były w wielu przypadkach niezwykle sprzyjające bardziej szczegółowym badaniom przebiegu slawizowania, a być może także jego przyczyn. Oczywiście, jak twierdzi sama ir autorka, długi i złożony proces slawizowania litewskich ir antroponimów powinien stać się ir przedmiotem dalszych badań. W czwartym rozdziale analizowane są źródła pochodzenia litewskich nazwisk oraz częstotliwość występowania nazw osobowych różnego pochodzenia w różnych okresach. Przedstawiono trzy główne grupy nazwisk różnego pochodzenia — nazwiska powstałe z: — 1) iš imion chrzcielnych, 2) iš różnych jednopniowych (rzadziej — złożonych) litewskich nazw osobowych pochodzenia przezwiskow3) iš ego, dawnych dwupniowych litewskich nazw osobowych. Autorka monografii wiernie podtrzymuje ir stanowisko swoich innych autorów „Słownika litewskich nazwisk”, którzy nie dostrzegają — jeszcze jednej warstwy nazw osobowych dających początek litewskim nazwiskom — derywatów sufiksalnych — skróconych form dawnych przedchrześcijańskich litewskich imion dwupniowych, ir jų które jako odrębną grupę wyróżnia wielu badaczy antroponimii (K. Būga, Salys, A. Zinkevičius, Z. Savukynas i B. in. ). ir Zrozumiałe, że jest to warstwa przysparzająca badaczom najwięcej problemów, ne choćby dlatego, że wiele antroponimów tego typu ma odpowiedniki rdzeniowe w różnych apelatywach. 241 nų Jednak wydaje się, że nie ma żadnego podstapodstawy nazwiska do Biweyna, Boreyszis, Buta, Butko, Butkus, Daugis, Dawoynis, Gaylenis, Gaylus i in. ir zaliczyć do grupy nazwisk pochodzenia przezwiskowego lub iš powstałych od nazw zawodów, rzemiosł i narodowości (s. 225; 237, 238), tym bardziej że autorka zaprzecza tu również własnemu poglądowi (zob. "Słownik nazwisk litewskich"). Wątpliwości wzbudziła również analiza słowotwórcza nazwisk. Wśród derywatów przyrostkowych z jakiegoś powodu w ogóle nie wspomina się o derywatach afiksalnych z -enis, -eika, -eikis i in., których konkretne przykłady pokazują, że były nie mniej popularne niż derywaty z niektórych innych omawianych przyrostków (np. -iškis). Piąty rozdział książki poświęcony jest rozwojowi określania kobiet. Jest to bardzo aktualny i zupełnie mało zbadany problem naszej antroponimiki. Chociaż przywołane badania opierają się na znacznie mniejszej ilości analizowanego materiału (niż antroponimy męskie), a autorka kategorycznie nie formułuje ostatecznych wniosków, można jednak wyrobić sobie ogólny obraz określania kobiet od XVI do XVIII wieku, kształtowania się nazwisk kobiet i ich struktury. Szkoda, że niezbyt duża liczba zapisów dotyczących kobiet nie może ukazać całej różnorodności określeń kobiet, zwłaszcza cech struktury antroponimów kobiecych właściwych poszczególnym regionom Litwy, ponieważ odzwierciedlone jest jedynie niewielkie terytorium Litwy Wschodniej. Być może dlatego autorka uznała za wyjątki dodawanie przyrostków -aičia, -yčia, -ūčia do tematów różnych nazwisk męskich (s. 285, 297 i in.), chociaż inne źródła i współczesne użycie antroponimów kobiecych w gwarach wskazują, że jest to zupełnie zwyczajne zjawisko. Badania nad określaniem kobiet litewskich wciąż czekają na badaczy, jednak praca V. Maciejauskienė jest tutaj znaczącym początkiem. W monografii "Lietuvių pavardžių susidarymas" nie podjęto próby rozwiązania bardziej złożonych teoretycznych problemów litewskiej antroponimiki, jest to jednak ogromna praca o charakterze empirycznym. Ze względu na bogactwo i autentyczność danych oraz bezbłędną interpretację większości z nich książka ta zyska uwagę nie tylko specjalistów w dziedzinie onomastyki, innych lituanistów i bałtystów, lecz także indoeuropeistów. |. Milde Norkaitienė, Meilutė Ramonienė 242