„Lietuvių kalbos žodyno“ duomenų papildymas iš 1600 m. „Margarita theologica“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIII (1995) GRAMATIKA IR LEKSIKOLOGIJA GUIDIO MICHELINI INTEGRAZIONE DEI DATI DEL «DIZIONARIO DELLA LINGUA LITUANA» SULLA BASE DELLA «MARGARITA THEOLOGICA» DEL 1600 Rengdamas monografiją ”Le traduzioni dal latino di un volume lituano del 1600. Studio sulla lingua della Margarita theologica” (Potenza, Il Salice 1991) pastebėjau, kad dalis lietuviškame ”Margarita theologica” tekstuose pavartotų žodžių nepateikta didžiajame ”Lietuvių kalbos žodyne” I–XIV t.). Tai daugiausia lotynizmai ir/arba įvairūs vediniai: absoliucija ”absolutio” (142a), absolvavoti ”absolvere” (108a), absolvavojimas ”absolutio” (145a), administravoti ”administrare” (107b), administravojimas ”administratio” (30b), apeliavojimas ”appellatio” (252a), arianiškas ”arianus” (31b), autoritystė ”autoritas” (228a), ceremoniškas ”ceremonialis” (95b), disputacija ”disputatio” (4a), disputavoti ”disputare” (246a), ekscepcija ”exceptio” (252a), epikūreiškas ”epicureus” (60b), filosofavoti ”philosophari” (62a), figūriškas ”figuratus” (150b), formališkas ”formalis” (26a), fundavoti ”fundare” (235b), generališkas ”generalis” (45a), hipostatiškas ”hypostaticus” (17a), imaginavoti ”imaginare” (104b), judikavoti ”iudicare” (172a), kapernaitiškas ”carpentaiticus” (161b), kondicionališkas ”conditionalis” (72b), konsubstanciacija ”consubstantiatio” (152b), meditavojimas ”meditatio” (3b), morališkas ”moralis” (47b), mozaiškas ”mozaicus” (48a), ordinavojimas ”ordinatio” (111a), partikiškas ”particularis” (168b), partikyte ”particularitas” (176a), pernatūriškas ”supernaturalis” (155a), personiškas ”personalis” (24a), retorikavoti ”rhetoricari” (11b), sakramentiškas ”sacramentalis” (154a), balvoniškas ”idolatricus” (4b), balvonmeldiškas ”idolatricus” (198b), cielystė ”integritas” (221a), ruimiškas ”localis” (160a), apslapt iškas ”mysticus” (155a), balsiškas ”vocalis” (11b), dališkas ”particularis” (167a), diev t arystė ”cultus” (104b), pametotojas ”illusor” (245b), prisidėtojas ”assessor” (249a). Non meno importanti sono anche i casi, assai più numerosi, in cui una parola è registrata nel «Dizionario della lingua lituana», ma gli esempi provengono soltanto da fonti posteriori alla «Margarita theologica». A questo gruppo appartengono quasi esclusivamente derivati, per esempio: dabojimas «respectus» (12a), darbavimas «operatio» (31b), dyvijimas «admiratio» (252b), dovanojimas «donatio» (74b), draskymas «laceratio» (187a), gaivinimas «vivificatio» (84b), garbinimas «adoratio» (160a), gaudimas «eiulatus» (254a), gedėjimas «luctus» (254a), gedulavimas «affectus» (130b), judėjimas «motus» (171a), kankinimas «cruciatus» (253b), maudimas «fremitus» (136b), pakūtavojimas «poenitentia» (141b), abbiaur inimas «profanitas» (177b), apdėjavimas «lamentatio» (254a), apsišr išmas «stipulatio» (223a), atbuvimas «absentia» (153b), atsilaikymas «continentia» (256a), įgyvenimas «inhabitatio» (158b), įsikūnijimas «incarnatio» (12a), išbandymas «explora- 235 tio» (142a), išėjimas «repositio» (160a), iškėlimas «exaltatio» (32b), išlaikymas «conservatio» (215b), išplatinimas «propagatio» (159b), išprovėjimas «executio» (25a), išrinkimas «electio» (162a), išskyrimas «exceptio» (167a), nusi-gręžimas «aversio» (55b), nukėlimas «dilatio» (252a), nusūdijimas «condemnatio» (78a), nustojimas «privatio» (129a), padavimas «traditio» (101a), padrautinimas «confirmatio» (115a), pagadinimas «corruptio» (177a), pagalėjimas «facultas» (63a), paskyrimas «ordinatio» (115a), paskundimas «affectus» (15a), perdalijimas «dispensatio» (26a), permanymas «intellectus» (85b), perpylimas «transfusio» (26b), pranešimas «praedictio» (3a), pridailinimas «administratio» (31b), pridavimas «additio», prigulimas «concubitus» (225a), priminimas «commonefactio» (118b), priskaitimas «imputatio» (74b), sudavimas «collatio» (219b), susiejimas «conventus» (117b), suirimas «dissolutio» (238a), sujednojimas «reconciliatio» (47a), sumetimas «contributio» (159b), sąmušimas «quassatio» (237a), supustijimas «eversio» (233b), užauginimas «educatio» (215b), uždavimas «propositio» (88b), uždėjimas «repositio» (160a), uždraudimas «prohibitio» (224a), užmeldimas «deprecatio» (32b), užmetimas «obiectum» (210a), užpuolimas «impetus» (95b), autorystė «autoritas» (116b), er-cikystė «principatus» (176a), gadnystė «sufficientia» (66a), kunčpystė «mercatus» (229a), personystė(/a) «personalitas» (20a), smertelystė «mortalitas» (244b), esybė «essentia» (187b), pagalbiny(/in)kas «adiutor» (231a), bobiškas «anilis» (257a), čėsiškas «temporalis» (148b), dangiškas «caelestis» (244b), evangeliškas «evangelicus» (185b), fantastiškas «phantasticus» (161b), filosofiškas «philosophicus» (53b), fiziškas «phisicus» (154b), gvoltiškas «violentus» (5b), ypatiškas «privatus» (138a), kanoniškas «canonicus» (146a), miesčioniškas «civilis» (4b), namiškas «domesticus» 227a), pekliškas «inferus» (27b), politiškas «politicus» (230b), privatiškas «privatus» (142b), rėdiškas «legitimus» (109b), specifiškas «specificus» (20a), šūdiškas «iudicialis» (249b). Inoltre, è opportuno menzionare separatamente le parole la cui fonte più antica o unica è la «Margarita theologica» e che nel «Dizionario della lingua lituana» non sono riportate sulla base di altre fonti oppure sono corredate da pochi esempi, per esempio: blagnėjimas «levitas» (234a), girpenavimas «gloratio» (86b), godojimas «meditatio» (3b), graudenimas «commonefactio» (175b), gundinojimas «temptatio» (158b), klajojimas «error» (210b), klastijimas «simulatio» (232b), kvošėjimas «tranquillitas» (100b), ramstymas «disputatio» (72b), sulyvimas «efficacia» (32a), apšlakymas «asertio» (125b), atgimimas «regeneratio» (175a), įrakinimas «inclusio» (152b), nudarginimas «mutilatio» (160a), nulėmimas «praedestinatio» (162a), nuregejimas «praevisio» (162a), nustokimas «defectus» (55a), paaukštinimas «exaltatio» (18a), palinkimas «inclinatio» (54b), palinksmimo- «persecutio» (208b), perguldymas «interpretatio» (150b), persekinejimas penėtojas «nutritor» (217b), būtiškas «essentialis» (25b), daiktiškas «realis» (18a), draugiškas «generalis» (70a), esiškas «essentialis» (25b), kantriškas «passivus» (68a), kiekdieniškas «quotidianus» (238a), natūriškas «naturalis» (1b), pataikiškas «otiosus» (178b), paveiksliškas «formalis» (30b), skyriškas «specificus» (20b). È auspicabile che gli autori del dizionario storico della lingua lituana, la cui realizzazione è prevista a Vilnius, cerchino di utilizzare maggiormente i dati di questa importante fonte della lingua lituana antica e colmino le lacune menzionate. 236 INTEGRAZIONI AL «DIZIONARIO DELLA LINGUA LITUANA» SULLA BASE DELLA «MARGARITA THEOLOGICA» Riassunto Sono presentate integrazioni al «Dizionario accademico della lingua lituana» (WLS) tratte dal testo della «Margarita Theologica» (1600). Il primo gruppo di integrazioni comprende le parole del tutto assenti dal dizionario citato. Al secondo gruppo appartengono le parole che nel WLS sono documentate soltanto da fonti posteriori. 237