„Lietuvių kalbos žodyno“ duomenų papildymas iš 1600 m. „Margarita theologica“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIII (1995) GRAMATIKA IR LEKSIKOLOGIJA GUIDIO MICHELINI „LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNO“ ADATKIEGÉSZÍTÉSE AZ 1600. ÉVI „MARGARITA THEOLOGICA?” ADATAIBÓL Rengdamas monografiją „Le traduzioni dal latino di un volume lituano del 1600. Studio sulla lingua della Margarita theologica” (Potenza, Il Salice 1991) pastebėjau, kad dalis lietuviškame „Margarita theologica” tekstuose pavartotų žodžių nepateikta didžiajame „Lietuvių kalbos žodyne“ I—XIV t.). Ezek főként latinizmusok és/vagy különféle származékok: absoliucija „absolutio” (142a), absolvavoti „absolvere” (108a), absolvavojimas „absolutio” (145a), administravoti „administrare” (107b), administravojimas „administratio” (30b), apeliavojimas „appellatio” (252a), arianiskas „arianus” (31b), autoritystė „autoritas” (228a), ceremoniškas „cerimonialis” (95b), disputacija „disputatio” (4a), disputavoti „disputare” (246a), ekscepcija „exceptio” (252a), apikureiskas „epicureus” (60b), filosofavoti „philosophari” (62a), figuriskas „figuratus” (150b), formaliskas „formalis” (26a), fundavoti „fundare” (235b), generaliskas „generalis” (45a), hipostatiskas „hypostaticus” (17a), imaginavoti „imaginare” (104a), judikavoti „iudicare” (172a), kapernaitiskas „capernaiticus” (161b), kondicionaliskas „conditionalis” (72b), konsubstanciacija „consubstantiatio” (152b), meditavojimas „meditatio” (3b), moraliskas „moralis” (47b), mozaiskas „mozaicus” (48a), ordinavojimas „ordinatio” (111a), partikiskas „particularis” (168b), partikysté „particularitas” (176a), pernaturiskas „supernaturalis” (155a), personiskas „personalis” (24a), retorikavoti „rhetoricari” (11b), sakramentiskas „sacramentalis” (154a), balvoniskas “idolatricus” (4b), balvonmeldiskas „idolatricus” (198b), cielysté „integritas” (221a), ruimiskas „localis” (160a), apslaptiskas „mysticus” (155a), balsiskas „vocalis” (11b), daliskas „particularis” (167a), dievtarnysté „cultus” (104b), pametotojas „illusor” (245b), prisidétojas „assessor” (249a). Nem kevésbé fontosak azok a sokkal gyakoribb esetek sem, amikor a szó szerepel a „Lietuvių kalbos žodyne” című szótárban, ám a példák csak a „Margarita theologica”- -nál későbbi forrásokból származnak. E csoportba szinte kizárólag származékok tartoznak, pl.: dabojimas „respectus” (12a), darbavimas „operatio” (31b), dyvijimas „admiratio” (252b), dovanojimas „donatio” (74b), draskymas „laceratio” (187a), gaivinimas „vivificatio” (84b), garbinimas „adoratio” (160a), gaudimas “eiulatus“ (254a), gedėjimas „luctus” (254a), geiduliavimas „affectus” (130b), judėjimas „motus” (171a), kankinimas „cruciatus” (253b), maudimas ”fremitus’ (136b), pakūtavojimas „poenitentia” (141b), abbiaurinimas „profanitas” (177b), apdejavimas „lamentatio” (254a), apsirišimas „stipulatio” (223a), atbuvimas „absentia” (153b), atsilaikymas „continentia” (256a), įgyvenimas „inhabitatio” (158b), įsikūnijimas „incarnatio” (12a), išbandymas „explora235 tio” (142a), išdėjimas „repositio” (160a), felemelés "exaltatio" (32b), fenntartás ”conservatio” (215b), elterjesztés "propagatio" (159b), kiűzés "executio” (25a), kiválasztás "electio" (162a), elkülönítés "exceptio" (167a), elfordulás "aversio” (55b), elhalasztás "dilatio” (252a), elítélés ”condemnatio” (78a), megszűnés "privatio” (129a), átadás "traditio” (101a), megerősítés confirmatio” ” (115a), megrontás ” corruptio” (177a), előrehaladás "facultas” (63a), kinevezés ”ordinatio” (115a), panasz ”affectus” (15a), újrafeloszt- ” ás dispensatio” (26a), megértés „intellectus” (85b), perpylimas „transfusio” (26b), pranešimas „praedictio” (3a), pridailinimas „administratio” (31b), pridavimas „additio”, prigulimas „concubitus” (225a), priminimas „commonefactio” (118b), priskaitymas „imputatio” (74b), sudavimas „collatio” (219b), susiéjimas „conventus” (117b), suirimas „dissolutio” (238a), sujednojimas „reconciliatio” (47a), sumetimas „contributio” (159b), sgmusimas „quassatio” (237a), supustijimas „eversio” (233b), uZauginimas „educatio” (215b), uzdavimas „propositio” (88b), uždėjimas „repositio” (160a), uZdraudimas „prohibitio” (224a), usmeldimas „deprecatio” (32b), uzmetimas „obiectum” (210a), uZpuolimas “impetus” (95b), autorystė „autoritas” (116b), ercikyste „principatus” (176a), gadnysté „sufficientia” (66a), kupéysta „mercatus” (229a), personysté(/a) „personalitas” (20a), smertelnysté „mortalitas” (244b), esybė „essentia” (187b), pagalbiny(/in)kas „adiutor” (231a), bobiskas „anilis” (257a), éesiskas „temporalis” (148b), dangiskas „caelestis” (244b), evangeliskas „evangelicus” (185b), fantastiškas „phantasticus” (161b), filosofiskas „philosophicus” (53b), fiziskas „phisicus” (154b), gvoltiskas „violentus” (5b), ypatiskas „privatus” (138a), kanoniskas „canonicus” (146a), mies- ¢ioniskas „civilis” (4b), namiskas „domesticus” 227a), pekliskas „inferus” (27b), politiskas „politicus” (230b), privatiskas „privatus” (142b), rédiskas „legitimus” (109b), specifiskas „specificus” (20a), sudiskas „iudicialis” (249b). Be to, pravartu atskirai suminéti Zodzius, kuriy seniausias ar vienintelis šaltinis yra „Margarita theologica” ir kurie iš kitų šaltinių „Lietuvių kalbos žodyne“ nepateikti ar pateikti iš nedaugelio pvz.: blagnijimas „levitas” (234a), girpelnavimas „gloriatio” (86b), godojimas „meditatio” (3b), graudenimas „commonefactio” (175b), gundinojimas „temptatio” (158b), klajojimas “error” (210b), klastijimas „simulatio” (232b), kvošėjimas „tranquillitas” (100b), ramstymas „disputatio” (72b), sylavimas „efficacia” (32a), apšlakymas „asersio” (125b), atgimimas „regeneratio” (175a), įrakinimas „inclusio” (152b), nudarginimas „mutilatio” (160a), nulėmimas „praedestinatio” (162a), nuregéjimas „praevisio” (162a), nustokimas „defectus” (55a), paaukstinimas „exaltatio” (18a), palinkimas „inclinatio (54b), palinksminojimas „consolatio” (72b), perguldymas „interpretatio” (150b), persekinéjimas „persecutio” (208b), deivilysté deivilysté (vel ördögiesség) uZauginimas (nevelés) „educatio” (215b), uzdavimas (előterjesztés) „propositio” (88b), uždėjimas (ráhelyezés) „repositio” (160a), uZdraudimas (tiltás) „prohibitio” (224a), usmeldimas (könyörgés) „deprecatio” (32b), uzmetimas (tárgy) „obiectum” (210a), uZpuolimas (roham) “impetus” (95b), autorystė (tekintély) „autoritas” (116b), ercikyste (fejedelemség) „principatus” (176a), gadnysté (elegendőség) „sufficientia” (66a), kupéysta (piac) „mercatus” (229a), personysté(/- a) (személyiség) „personalitas” (20a), smertelnysté (halandóság) „mortalitas” (244b), esybė (lényeg) „essentia” (187b), pagalbiny(/in)- kas (segítő) „adiutor” (231a), bobiskas (öregasszonyi) „anilis” (257a), éesiskas (ideiglenes) „temporalis” (148b), dangiskas (mennyei) „caelestis” (244b), evangeliskas (evangéliumi) „evangelicus” (185b), fantastiškas (fantasztikus) „phantasticus” (161b), filosofiskas (filozófiai) „philosophicus” (53b), fiziskas (fizikai) „phisicus” (154b), gvoltiskas (erőszakos) „violentus” (5b), ypatiskas (magán-) „privatus” (138a), kanoniskas (kánoni) „canonicus” (146a), mies- ¢ioniskas (polgári) „civilis” (4b), namiskas (házi) „domesticus” 227a), pekliskas (pokoli) „inferus” (27b), politiskas (politikai) „politicus” (230b), privatiskas (magán-) „privatus” (142b), rédiskas (törvényes) „legitimus” (109b), specifiskas (specifikus) „specificus” (20a), sudiskas (bírói) „iudicialis” (249b). Ezenkívül érdemes külön megemlíteni azokat a szavakat, amelyeknek a „Margarita theologica” a legrégebbi vagy egyetlen forrása, és amelyek a „Lietuvių kalbos žodynas” más forrásaiból nem szerepelnek, vagy csak kevés példával vannak adatolva, pl.: blagnijimas „levitas” (234a), girpelnavimas „gloriatio” (86b), godojimas „meditatio” (3b), graudenimas „commonefactio” (175b), gundinojimas „temptatio” (158b), klajojimas “error” (210b), klastijimas „simulatio” (232b), kvošėjimas „tranquillitas” (100b), ramstymas „disputatio” (72b), sylavimas „efficacia” (32a), apšlakymas „asersio” (125b), atgimimas „regeneratio” (175a), įrakinimas „inclusio” (152b), nudarginimas „mutilatio” (160a), nulėmimas „praedestinatio” (162a), nuregéjimas „praevisio” (162a), nustokimas „defectus” (55a), paaukstinimas „exaltatio” (18a), palinkimas „inclinatio (54b), palinksminojimas „consolatio” (72b), perguldymas „interpretatio” (150b), persekinéjimas „persecutio” (208b), deivilysté „idolatria” (208b), hazugság” perfidia” (237b), bűnbánó „nutritor” (217b), butikas „essentialis” (25b), tárgyi „realis” (18a), barátságos "generalis” (70a), esszenciális "essentialis” (25b), türelmes "passivus” (68a), mindennapi ”quotidianus” (238a), természetes "naturalis” (1b), hízelgő "otiosus” (178b), képszerű "formalis” (30b), megkülönböztető ”specificus” (20b). Remélni kell, hogy a Vilniusban tervezett A litván nyelv történeti szótárának szerzői igyekeznek majd jobban felhasználni ennek a fontos ólitván nyelvi forrásnak az adatait, ir és elkerülik az említett hiányosságokat. 236 KIEGÉSZÍTÉSEK A „LITVÁN NYELV SZÓTÁRÁHOZ” A „MARGARITA THEOLOGICA” ALAPJÁN Összefoglalás A „Margarita Theologica” (1600) szövegéből származó kiegészítéseket az akadémiai „Litván nyelv szótárához” (WLS) közöljük. A kiegészítések első csoportját azok a szavak alkotják, amelyek az említett szótárból teljesen hiányoznak. A második csoportba azok a szavak tartoznak, amelyeket a WLS csak későbbi forrásokból közöl. 237