Raštų leksikos pateikimas didžiajame „Lietuvių kalbos žodyne“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIII (1995) GRAMATIKA IR LEKSIKOLOGIJA MARIUS DAŠKUS PREZENTACJA LEKSYKI PIŚMIENNICTWA W WIELKIM „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” W niniejszym artykule chciałbym omówić kilka zasad pracy słownikowej. 1.0. Leksyka przedstawiana w słownikach zostaje w swoisty sposób zaktualizowana i włączona do współczesnej kultury. Jakiekolwiek byłyby słowniki — historyczne, etymologiczne, dialektalne — słowa, które się w nich znalazły — dawno zapomniane, użyte przez kogoś choćby raz lub utworzone — stają się częścią naszej współczesnej kultury. Słowa te przedstawia się według określonych zasad, w razie potrzeby normuje, i dopiero wtedy zaczynają funkcjonować we współczesnym użyciu. Dopiero formy podane i zatwierdzone w słowniku trafiają następnie do tekstów — naukowych, publicystycznych itp. 1.1. Najpierw ustala się pisownię — bez tego nie sposób systematycznie przedstawiać faktów językowych. Hasła nie odzwierciedlają i nie mogą odzwierciedlać historii pisowni. Słowniki specjalistyczne — historyczne, etymologiczne itp. — dla których ważna jest pisownia oryginalna, podają zapisy szczególne po formie hasłowej lub w przykładzie. Tylko przy opracowywaniu wąskiego słownika dialektalnego (dotyczącego jednej gwary) można podać hasła zapisane transkrypcją fonetyczną. Choć i w tym przypadku w naszej leksykografii dominuje transkrypcja pisowni języka ogólnego (skrót: bk) (por. DūnŽ, DrskŽ itp.). 1.2. W słowniku ogólnym konieczne jest przedstawienie różnorodności form gwarowych języka litewskiego według jednej przyjętej zasady. W litewskiej leksykologii formy gwarowe transponuje się zgodnie z odpowiednikami fonetycznymi w języku ogólnym. Najważniejsze jest tu ustalenie, z której gwary pochodzi dane słowo, prawidłowe odnalezienie odpowiedników jego głosek i ich zastąpienie bez zmiany formy morfologicznej. Często jest to dość trudne, ponieważ morfologia gwar jest złożona. Możliwe są przypadki, gdy transponowanie nie jest potrzebne; na przykład w słowniku dialektalnym hasła można podać w takiej formie, w jakiej są używane w gwarze. W innych słownikach stosuje się zasadę transponowania form gwarowych. 1.3. We współczesnych słownikach podaje się słowa nie tylko z gwar, lecz także z innych, starszych słowników, dawnych tekstów oraz literatury pięknej. Występujące w nich formy są bardzo różnorodne — wpływają na to różne podstawy gwarowe tekstów, wola autorów i poprawki redaktorów. Słowa zaczerpnięte z tekstów, podobnie jak z gwar, należy opracować według jednej zasady — innymi słowy, struktura słownika powinna być systematyczna. 2.0 Sposób przedstawiania leksyki piśmiennictwa zależy od charakteru słownika. Ponieważ na Litwie nie ma ani słownika historycznego, ani etymologicznego, ani słownika leksyki dawnych tekstów, przy rozstrzyganiu problemów związanych z prezentacją piśmiennictwa trzeba opierać się na Wielkim „Słowniku języka litewskiego”. Można mieć nadzieję, że te uwagi, sformułowane jako zasady, pomogą w opracowywaniu także innych słowników. 231 2.1. Wyraźną gwarę, napotkaną w dawnych tekstach, należałoby — podobnie jak formy gwarowe zapisane z żywego języka — transponować zgodnie z ich odpowiednikami w języku standardowym. W LKŽ jest dość wiele przypadków, w których formy gwarowe z dawnych tekstów podaje się bez transpozycji, z odsyłaczami do form transponowanych lub obok nich. Takie formy nietransponowane stanowią zbędny balast. Cechy gwarowe danego źródła można odzwierciedlić także po haśle (to osobna kwestia). Por.: forma żalininków x klėštarius SD91, SD297 LKŽ VI 63 obok formy transponowanej x klėštorius (l. klesztor) Al, OZ25 LKŽ VI 63; 1x kalioti SD128 = kolioti KLŽ V 140 (wahał się także autor „Pierwszego słownika języka litewskiego”, który w indeksie wyrazów podał klėštarius (s. 748), ale kalinti (dial. — zapisane również gwarowo — kylė (A.J. II 112); forma aukštajtów z un < an: kunkarežis (dial.) SD367 LKŽ VI 898; monoftongizacja žmudzkich i pruskich Litwinów ai, ei < a, e: 1 ladyti N, [K] = laidyti LKŽ VII 9; kunigakštis R = kunigaikštis; kunigakštystė R = kunigaikštystė LKŽ VI 893; karvatė (=karvaitė) R234, N LK= V 354; kelatis (dial. kelaitis) N zob. kelias LKŽ V 504; knevoti (dial.) S.Dauk, J = kneivoti 1 LKŽ VI 220; formy gwarowe z dyftongami mieszanymi zamiast bk samogłosek nosowych: génšė R, [K], Š, Enc VIII 1011, C II 150 LKŽ III 237 obok gėšė J.Jabl, K.Būg, Grg LKŽ III 280; génžė Jn, génžė J, Mc LKŽ III 239 obok gėžė Kv, Rt, Mc, J.Jabl LKŽ III 281; lenšė BB2Sam 17, P, MŽ327, K II 31, lenšis K, lenšvikis LBŽ LKŽ VII 359 obok lėsis LKŽ VII 380; sklensti M LKŽ XII 983, ránšis (dial.) M LKŽ XI 174. W tekstach z Małej Litwy częste są formy z pomieszanymi o — uo, ė — ie (cecha gwarowa), dlatego pozostały nieodtworzone: x kripbomis K II 24 LKŽ VI 610 (= kripbuomis); 2 komet R, N LKŽ VI 319 (= kuomet); kókštas N, K I 223 LKŽ VI 303 (= kuokštas); kela N = kielė LKŽ V 504; 1 kelė N = kielė LKŽ V 506 (tutaj e oznacza ė). Formy te podano niesystematycznie, obok wielu form transponowanych, por. pruskie teksty pašli(u)odnimas (orig. pašliodnumas) K I 13 LKŽ IX 577—578, pašli(u)odnas (orig. pašliodnas) Mit I 391 LKŽ IX 578, pašli(u)onùmas K II 153 (orig. pašlionùmas), NdŽ LKŽ IX 578; formy aukštajckie z przywróconym an (gwar. un): kankos (orig. kunkos SD312) LKŽ V 217, 1 kanką SD 312, 337 LKŽ V 210; x kankinis [K], N (od kunkinė SD138 = lunkinė) LKŽ V 213; także ūnininkavimas: sriekšlės G111 (orig. srykles) LKŽ XIII 582 itd. Niekiedy trudno transponować wyraz, nie znając cech gwarowych (i ortograficznych) tych tekstów, z których został zaczerpnięty. Nasze dawne teksty nie zostały jeszcze dostatecznie zbadane, dlatego leksykografowie napotykają wiele problemów. Na przykład, gdyby redaktorzy wiedzieli, że w słowniku Miežinisa zdecydowana większość wyrazów ma dyftongi mieszane zamiast samogłoski nosowej języka standardowego, transponowaliby uważniej sklensti LKŽ XII 983 i ránšis LKŽ XI 174. Przecież formy Miežinisa kensas, szvensti, sprensti, anžulas, ražyties itd. podano w LKŽ w postaci odtworzonej, np.: 1 spręsti 1. M LKŽ XIII 206, rąžytis M LKŽ XI 342 itd. 2.2. Transponowanych i nietransponowanych (gwarowych) form wyrazu nie należy podawać w słowniku jako odrębnych haseł (nawet z odsyłaczem do formy transponowanej). Prowadzi to do niepożądanych dubletów, np.: kadunagi SD423 LKŽ V 46 i 1 kadángi SD 423, B, MŽ350, K LKŽ V 42; ižumbis, -ė 232 SD379, įžūmbiai SD387 LKŽ VI 288 oraz įžambis, -ė SD379, įžambiai SD379 LKŽ IV 282—283; krumstus SD86 LKŽ VI 704, krumtus SD387 LKŽ VI 705 oraz kramstūs SD86 LKŽ VI 414, kramtūs SD387 LKŽ VI 417; kėntingas (dial.) SD30 LKŽ V 821 oraz kėntingas SD30, SE227, SD174 LKŽ V 572; kremzlė (dial.) SD27, J, Vaižg LKŽ VI 600 oraz kremzlė SD27, J LKŽ VI 524 itd. 2.3. Podając wyraz zaczerpnięty z tekstów, należy wyraźnie odróżnić formę gwarową, którą trzeba transponować, od neologizmu, zapożyczenia czy formy niepoprawnej, która trafiła do tekstów z woli autora. Na przykład wątpliwości budzi lėkna sf. M, BzF135 LKŽ VII 303, skoro obok występuje liekna sf. (1) SInt, NdŽ, Ms, Sr, Žd „niska, wilgotna łąka bez zarośli” LKŽ VIII 417. Tutaj A. Panašių (D.D.)... (G94) podał formę lėkna, zapisaną na obszarze donininków (Plikiai, Priekulė). Mamy zatem gwarowy wariant wyrazu liekna. Skrót BzF135 powinien więc być podany przy haśle liekna. Jest to przykład tego, jak niedostateczne zbadanie tekstów utrudnia pracę leksykografów. Pozostaje forma ze słownika Miežinisa lėkna (u Miežinisa jest rodzaju męskiego!), której nie można wyjaśnić gwarowymi cechami słownika. Najwyraźniej Miežinis zaczerpnął łotewską formę lekņs „mokry, wilgotny” (leknums „mokre miejsce”) i nieco ją zlituanizował, podając w swoim słowniku. Takie słowo należałoby podać bez poprawek, ponieważ jest to twór indywidualny; por. także 2x lopas (łot. lops) S.Dauk „bydło” LKŽ VII 648. O formie 2 guonė Ser LKŽ III 739 K.Būga pisał, że jest to wyraz stworzony przez J.Elisonasa, nieistniejący w litewskich gwarach (RR II 23). Takie indywidualne „neologizmy” należy odpowiednio opisać, aby nie były mylone z wyrazami ludowymi. Taip pat reikėtų elgtis su tokiom formom, kaip gongagalvis, -ė smob. A 1885, 225(Bs) LKŽ III 482. K.Būga taip aprašė šio žodžio gimimą: ”Jonas Basanavičius 1885 metų ”Auszroje” (p. 225) iš gongalvio, negerai jo padalyto į sudėtines dalis (gong[ia]-galvis, užuot gon[ia]-galvis) ištraukė nesamą ir mūsų kalboje net nė negalimą gongį gonio vietoje” (RR II 23). Jeigu pateikiame tokius ”naujadarus”, reikia būti nuosekliems, ir šalia gongagalvio pateikti gongį! W słowniku bez zmian należy podawać tylko wyrazy charakterystyczne dla określonych autorów, niepotwierdzone w innych tekstach, np.: naujukynas zob. naujokynas: S.Dauk, naujukystė M.Valanč, P LKŽ VIII 592; kočios K, K I 684 LKŽ VI 283 itd. 2.4. Wszystkie te zasady dotyczą również leksyki zaczerpniętej z oryginalnej twórczości literackiej. Formy gwarowe (gdy ustalono ich tożsamość) transponuje się do języka standardowego. Dlatego w LKŽ nie należy podawać form: sklidėnti LzP obok sklydėnti End LKŽ XII 994, sklydúoti NmŠ, Als, Kl LKŽ XII 996 (sklidúoti J jest formą nietransponowaną), tutaj i < y w pozycji nieakcentowanej; kėmelis J.Balt obok 1 kėmelis Skp, Sl, Pl LKŽ 556, tutaj forma kupiskijska, w której akcentowane e > ė; jūdstrazdis (dial.) D.Pošk, jūduarnis, jūdžemis D.Pošk LKŽ IV 372—373 — podano tu formy dunininków; kviekšti Žem LKŽ VI 1084 obok kvėkšti Užv, Vdk, Kal, Krš, Plt, LKŽ VI 1064, tutaj zachowano żmudzką formę z ie < ė, itd. Neologizmy autorów lub redaktorów, a także formy wielokrotnie poprawiane można podawać w słowniku bez zmian. W ten sposób odzwierciedlilibyśmy historię redakcji, np.: brązguolis Vaižg LKŽ I 1025. Geografia pokazuje, że w gwarach występuje tylko brūzguolis 233 Čk, Lš, Šmk, J, Nmn itp. LKŽ I 1102. Pierwsza forma jest faktem poświadczonym w piśmiennictwie, całkowicie nową formą zrodzoną przez nie. Warto byłoby przedstawić ją jako indywidualny neologizm. 3. W niniejszym artykule chciano pokazać, ile problemów napotykają autorzy słowników, stykając się ze starszymi tekstami i próbując zinterpretować ich leksykę. Kilka wymienionych zasad powinno pomóc w usystematyzowaniu tej dość chaotycznej dziedziny działalności leksykograficznej. SŁOWNICTWO DAWNYCH TEKSTÓW W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO Streszczenie Słownictwo dawnych tekstów (w tym słowników) stanowi ważną część naukowego Słownika języka litewskiego (DLL). W DLL pisownię wyrazów gwarowych oddaje się za pomocą odpowiedników ich głosek w standardowym języku litewskim. Transpozycję przeprowadza się zgodnie z prawami fonetycznymi gwar, na których opierają się szczególne cechy języka dawnych tekstów i słowników. W pierwszych tomach DLL transpozycja dawnych form nie zawsze jest przeprowadzana całkiem dokładnie. Istniała tendencja do pozostawiania tych form bez transpozycji. W artykule omówiono sposób przedstawiania form gwarowych. Autor proponuje systematyczną transpozycję bez żadnych wyjątków. 234