Raštų leksikos pateikimas didžiajame „Lietuvių kalbos žodyne“

LITEWSKA JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XXXIII (1995) GRAMATYKA IR LEKSYKOLOGIA MARIUS DAŠKUS PREZENTACJA LEKSYKI PIŚMIENNICTWA W WIELKIM „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” W niniejszym artykule chciałoby się omówić kilka zasad pracy leksykograficznej. 1.0. Leksyka przedstawiona w słownikach zostaje swoiście zaktualizowana, włączona do dzisiejszej kultury. Jakiekolwiek byłyby słowniki — historyczne, etymologiczne, dialektalne — słowa, które do nich trafiły — dawno zapomniane, użyte przez kogoś przynajmniej raz lub stworzone — stają się częścią naszej współczesnej kultury. Te słowa przedstawia się według określonych zasad, w razie potrzeby — normalizuje — i dopiero wtedy zaczynają funkcjonować we współczesnym użyciu. Tylko formy zamieszczone w słowniku i zatwierdzone trafiają następnie do piśmiennictwa — naukowego, publicystycznego itd. 1.1. W pierwszej kolejności ustala się pisownię — bez tego nie sposób systematycznie przedstawiać faktów językowych. Hasła nie odzwierciedlają i nie mogą odzwierciedlać historii pisowni. Słowniki specjalistyczne — historyczne, etymologiczne itd. — dla których ważna jest pisownia oryginalna, podają zapisy specyficzne po formie hasłowej lub w ilustracji. Tylko przy opracowywaniu wąskiego słownika dialektologicznego (jakiejś jednej gwary) możliwe jest podanie haseł zapisanych transkrypcją fonetyczną. Mimo to również w tym przypadku w naszej leksykografii dominuje transkrypcja pisowni języka ogólnego (skrót: j.o.) (por. DūnŽ, DrskZ i in.). 1.2. Zróżnicowanie gwarowe języka litewskiego w słowniku ogólnego charakteru należy przedstawić na jednej określonej podstawie. W litewskiej leksykologii formy gwarowe transponuje się na podstawie odpowiedników fonetycznych w języku ogólnym. Najważniejsze jest tutaj ustalenie, z której gwary pochodzi dane słowo, prawidłowe znalezienie jego odpowiedników głoskowych i zastąpienie nimi formy bez zmiany jej postaci morfologicznej. Często jest to dość trudne, ponieważ morfologia gwar jest złożona. Możliwe są przypadki, gdy transponowanie nie jest potrzebne, na przykład w słowniku dialektologicznym hasła można podawać w takiej formie, w jakiej są używane w gwarze. W innych słownikach stosuje się zasadę transponowania form gwarowych. 1.3. We współczesnych słownikach podaje się słowa nie tylko z gwar, lecz także z innych, starszych słowników, dawnych pism i literatury pięknej. Występujące w nich formy są bardzo różnorodne — wpływ mają na to odmienna podstawa gwarowa piśmiennictwa, wola autorów oraz poprawki redaktorów. Słowa z piśmiennictwa, podobnie jak słowa z gwar, należy przedstawiać uporządkowane według jednej zasady — innymi słowy, struktura słownika powinna być systematyczna. 2.0 Podanie leksyki piśmiennictwa zależy od charakteru słownika. Ponieważ na Litwie nie ma ani słowników historycznych, ani etymologicznych, ani słowników leksyki dawnych tekstów, przy rozwiązywaniu problemów związanych z opracowaniem piśmiennictwa trzeba opierać się na wielkim „Słowniku języka litewskiego”. Można przypuszczać, że te uwagi, sformułowane jako zasady, pomogą w opracowywaniu także innych słowników. 231 2.1. Wyraźny dialektyzm, odkryty w dawnych tekstach, należałoby, podobnie ir jak formy gwarowe zapisane w żywej iš mowie, transponować zgodnie z odpowiednikami języka ogólnego. W LKŽ jest dość wiele przypadków, gdy formy gwarowe z dawniejszych tekstów podawane są w postaci iš nieprzetransponowanej, w odsyłaczach, obok form su przetransponowį anych. ar Takie nieprzetransponowane formy są zbędnym balastem. Odzwierciedlać właściwości poszczególnych źródeł ar gwarowych można ir po hasła (to odrębne pytanie). Por.: forma żalininków x klėštarius SD91, SD297 LKZ VI 63 obok transponowanx ej formy (1. klėštorius klesztor) Al, OZ25 LKŽ VI 63; 1x kalioti SD128 = kolioti KLŽ V 140 (wahał się ir redaktor „Pierwszego słownika języka litewskiego- ”, który w indeksie słów podał klėštarius (s. 748), lecz więzić (m TAN)) dūminiu lrų f OC 0 TTR Ca TT OD W słowniku RTE nawet podano — gaji. — ir zapisane gwarowo — kyle (A.J. II 112); forma auksztocka z un < an: kunkarézis (gwar.) SD367 LKZ VI 898; zbieżność samogłosek litewskiego żmudzkiego i pruskiego ai, ei < a, e: 1 ladyti N, [K] = laidyti LKZ VII 9; kunigakstis R = kunigaikštis; kunigakstysté R = kunigaikštystė LKZ VI 893; karvaté (=karvaité) R234, N LK= V 354; kelatis (gwar. kelaitis) N zob. kelias LKZ V 504; knevoti (gwar.) S. Dauk, J = kneivoti 1 LKZ VI 220; formy gwarowe z mieszanymi dyftongami zamiast samogłosek nosowych języka ogólnego: gėnšė R, [K], Š, Enc VIII 1011, C II 150 LKŽ III 237 obok gėšė J. Jabl, K. Būg, Grg LKŽ III 280; gėnžė Jn, gėnžė J, Mc LKŽ III 239 obok gėžė Kv, Rt, Mc, J. Jabl LKŽ III 281; lerišė BB2Sam 17, P, MZ327, K II 31, lerišis K, lenšvikis LBZ LKŽ VII 359 obok lėšis LKŽ VII 380; sklensti M LKŽ XII 983, rdnšis (gwar.) M LKŽ XI 174. W piśmiennictwie Małej Litwy częste są formy z pomieszanym o —uo, ė —ie (cecha gwarowa), dlatego nie przywrócono: x kripbomis K II 24 LKŽ VI 610 (=kripbuomis); 2 komet R, N LKŽ VI 319 (=kuomet); kékstas N, K I 223 LKŽ VI 303 (=kuokstas); kela N = kielė LKZ V 504; 1 kelė N = kielė LKŽ V 506 (čia e žymi ė). Formy te podano niesystematycznie, obok wielu form transponowanych, por. pruskich pism pašliuodnūmas (orig. pašliodnumas) K I 13 LKŽ IX 577—578, pašliuodnas (orig. pašliodnas) Mit I 391 LKŽ IX 578, pašliuonūimas K II 153 (orig. pašlionūmas), NdŽ LKŽ IX 578; formy aukštajckie z odtworzonym an (dial. un): kankos (orig. kunkos SD312) LKŽ V 217, 1 kanka SD 312, 337 LKŽ V 210; x kankinis [K], N (z kunkinė SD138 = lunkinė) LKZ V 213; także dūnininkavimas: srieklės G111 (orig. sryklės) LKZ XIII 582 i in. Czasami trudno jest transponować wyraz, nie znając właściwości dialektalnych (i ortograficznych) tych pism, z których został zaczerpnięty. Nasze dawne pisma nie zostały jeszcze dostatecznie zbadane, dlatego leksykografowie napotykają wiele problemów. Na przykład, gdyby redaktorzy wiedzieli, że w słowniku Miežinisa zdecydowana większość wyrazów ma dyftongi mieszane zamiast samogłoski nosowej języka ogólnego, ostrożniej transponowaliby sklensti LKŽ XII 983 ir ranga LKŽ XI 174. Przecież Miežinio kensas, szvensti, sprensti, anžulas, ražyties ir pan. W LKŽ podano formy odtworzo1 ne, np.: spręsti 1. M LKZ XIII 206, rezytis M LKŽ XI 342 ir itd. 2.2. Transponowane ir nietransponowane (dialektalnych) form wyrazu nie należy przedstawiać w słowniku jako odrębnych haseł (nawet su jako į odsyłacz do formy transponowanej). W ten sposób powstają niepożądane dublety, np.: kadungi SD423 LKŽ V 46 ir 1 ponieważ SD 423, B, MŽ350, K LKŽ V 42; įžumbis, -ė 232 SD379, jzumbiai SD387 LKZ VI 288 ir jzariibis, -ė SD379, įžambiai SD379 LKŽ IV 282—283; krumstus SD86 LKŽ VI 704, krumtus SD387 LKŽ VI 705 ir kramstūs SD86 LKŽ VI 414, kramtūs SD387 LKŽ VI 417; kintingas (dial.) SD30 LKŽ V 821 ir kentingas SD30, SE227, SD174 LKŽ V 572; krimzlė (dial.) SD27, J, Vaižg LKŽ VI 600 ir kremzlė SD27, J LKŽ VI 524 ir pan. 2.3. Przy podawaniu słowa z piśmiennictwa należy wyraźnie rozróżnić, gdzie występuje forma gwarowa, która jest transponowalna, a gdzie — neologizm, zapożyczenie lub nawet forma niepoprawna, która za wolą autora trafiła do piśmiennictwa. Np. wątpliwości budzi lėkna sf. M, BzF135 LKŽ VII 303, gdy obok występuje liekna sf. (1) Sint, NdZ, Ms, Sr, Zd "żemano drėgna nigra krūmu" ha THT WITA17 Čin A Ronnankangrnis (N TI) Uri Bri VAT (G94) podaną formę lėkna, która jest zapisana na obszarze donininków (Plikiai, Priekulė). Zatem mamy gwarowy wariant słowa liekna. Wobec tego skrót BzF135 powinien być podany przy haśle liekna. Jest to przykład tego, jak niedostateczne zbadanie piśmiennictwa utrudnia pracę leksykografów. Pozostaje forma lėkna ze słownika Miežinisa (u Miežinisa jest ona rodzaju męskiego!), której nie można wyjaśnić cechami gwarowymi słownika. Najwidoczniej Miežinis zaczerpnął łotewską formę lekns „mokry, wilgotny” (leknums „mokre miejsce- ”) i nieco ją zlitewszczył, podając w swoim słowniku. Takie słowo należałoby podać bez poprawek, ponieważ jest to indywidualny derywat, por. także 2x lopas (łot. lops) S. Dauk „bydło” LKŽ VII 648. O formie 2 guonė Ser LKŽ III 739 K. Būga pisał, że jest to słowo stworzone przez J. Elisonasa, którego nie ma w gwarach języka litewskiego (RR II 23). Takie indywidualne „neologizmy” należy odpowiednio scharakteryzować, aby nie były mylone ze słowami ludowymi. Tak samo należałoby postępować z takimi formami jak gongagalvis, -ė smob. A 1885, 225(Bs) LKŽ III 482. K. Būga tak opisał narodziny tego słowa: "Jonas Basanavičius w 1885 roku w „Auszrze” (s. 225) z gongalvis, błędnie podzielonego przez niego na części składowe (gonglia]-- galvis, zamiast gon[ia]-galvis), wyciągnął nieistniejące i w naszym języku wręcz niemożliwe gongį w miejsce gonio” (RR II 23). Jeżeli podajemy takie „neologizmy”, należy być konsekwentnym i obok gongagalvis podać gongį! W słowniku bez zmian należy podawać jedynie słowa charakterystyczne dla określonych autorów, niepotwierdzone w innych pismach, np.: naujukynas zr. naujokynas: S. Dauk, naujukysteé M. Valané, P LKZ VIII 592; kėčios K, K I 684 LKŽ VI 283 i in. 2.4. Wszystkie te zasady odnoszą się również do leksyki zaczerpniętej z oryginalnej twórczości pięknej. Formy gwarowe (gdy ustalono ich tożsamość) transponuje się do języka ogólnego. Zatem niezalecane w LKŽ są: sklidėnti LzP obok sklydėnti End LKŽ XII 994, sklydiioti NmS, Als, KI LKŽ XII 996 (sklidūuoti J jest formą nietransponowaną), tutaj i < y w pozycji nieakcentowanej; kėmelis J. Balt obok 1 kėmelis Skp, SI, PI LKŽ 556, tutaj forma kupiska, w której akcentowane e > e; jūdstrazdis (dial.) D. Pošk, jūdvarnis, jūdžemis D. Pošk LKŽ IV 372—373 — tutaj podano formy dūnininków; kviekšti Žem LKŽ VI 1084 obok kvėkšti Užv, Vdk, Kal, Krš, Plt, LKŽ VI 1064, tutaj zachowano formę żmudzką z ie < ė itd. Neologizmy autorów lub redaktorów, różnie poprawiane formy mogą być podawane w słowniku bez zmian. W ten sposób odzwierciedlilibyśmy historię redakcji, np.: brązguolis Vaižg LKŽ I 1025. Geografia pokazuje, że w gwarach występuje tylko brūzgūlis Čk, Lš, Šmk, Nmn itd. 233 J, ir LKŽ I 1102. 1. forma jest faktem piśmiennictwa, jų zrodziła się całkowicie nowa forma. Warto byłoby przedstawić ją jako indywidualny neologizm. 3. W tym artykule chciano pokazać, ile problemów staje przed autorami słowników, gdy stykają się ze starszymi tekstami i próbują interpretować ich leksykę. Kilka wymienionych zasad powinno pomóc w systematyzowaniu tej dość chaotycznej dziedziny działalności leksykograficznej. THE PRESENTATION OF THE OLD SŁOWNICTWO PIŚMIENNICTWA W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO Streszczenie Słownictwo dawnego piśmiennictwa (w tym słowników) stanowi ważną część naukowego Słownika języka litewskiego (DLL). Pisownia wyrazów gwarowych jest przedstawiana w DLL za pomocą odpowiedników ich brzmienia w języku litewskim standardowym. Transpozycję przeprowadza się zgodnie z prawami fonetycznymi gwar, na których opierają się specyficzne cechy języka dawnego piśmiennictwa i słowników. W pierwszych tomach DLL transpozycja dawnych form nie zawsze była przeprowadzana całkowicie dokładnie. Istniała tendencja do pozostawiania tych form bez zmian. W artykule omówiono przedstawianie form gwarowych. Autor proponuje systematyczną transpozycję bez żadnych wyjątków. 234