Dėl Pietryčių Lietuvos ankstyvųjų slavėjimo tarpsnių

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO ICH BADANIA Aloyzas VIDUGIRIS O WCZESNYCH ETAPACH SLAVIZACJI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ LITWY Obecnie trudno byłoby mówić o Litwie Południowo-Wschodniej, jej rozwoju i sytuacji etnolingwistycznej, bez dawnych aukszockich nazw miejscowych tego regionu. Jednak zapewne niewielu wiadomo, że nazwy te, brzmieniem i budową niczym nieróżniące się od nazw miejscowych innych części Litwy, powróciły do drugiego życia w latach 1939—1943 dzięki staraniom najbardziej autorytatywnego opiekuna litewskiego nazewnictwa, prof. Antanasa Salysa. Do tego czasu nazwy te były silnie zniekształcone, zeslawizowane, tzn. pokryte grubą warstwą obcych naleciałości. Z prof. A. Salisem w 1969 roku, podczas jego pobytu na Litwie, miałem okazję niemało rozmawiać o sytuacji etnolingwistycznej Litwy Południowo-Wschodniej. Opowiadał dość dużo o napotkanych w okolicach Wilna staruszkach, którzy umieli mówić po litewsku, oraz o charakterystyczniejszych właściwościach ich mowy. Dobrze zapamiętałem jego słowa, że w czasie wojny na należącym do Litwy terytorium sięgającym aż po Widze, Świr, Oszmianę i Krewo niemal nie było okolic bez ludzi znających język litewski *. Po przywróceniu dawnych form nazw miejscowych region ten bez wątpienia jeszcze mocniej postrzegany jest jako część całej Litwy, jako swoista część naszego kontekstu kulturowego. Już z tego wynika nieprzemijające znaczenie prac A. Salysa, jego własnego; jako naukowca i osobowości, wielkość. Obecnie południowo-wschodnia Litwa jest dość zróżnicowana zarówno pod względem językowym, jak i narodowościowym, przebywszy długą drogę zmian językowych, a niekiedy także zmian ludnościowych. Tutaj pragnie się szerzej przeanalizować przyczyny wcześniejszych etapów slawizacji tej części Litwy oraz sam przebieg slawizacji. Początek powszechnej slawizacji (polonizacji) południowo-wschodniej Litwy zazwyczaj datuje się na połowę XIX w., zwłaszcza na drugą połowę tego stulecia (opiera się głównie na danych z badań H. Turskiej"- ). Jednakże takie uogólnienie jest trafne tylko częściowo, gdy mowa o początku powszechnej polonizacji ludności wiejskiej. W tym czasie gwałtowny wybuch polonizacji przejawiał się w trzech ogniskach: wileńskim, kowieńskim i smalweńskim (ściślej —daugawpilskim). Jeszcze wcześniejszy proces slawizacji można nazwać inkubacyjnym. Ogólny język polski używany przez litewskich arystokratów, z biegiem czasu przesycony licznymi lituanizmami i elementami miejscowego języka ruskiego (białoruskiego) (zwykle nazywany : * Podczas powojennych ekspedycji spotykało się tu (np. w pobliżu Nowej Wilejki, w w. Kyviskiy, w Sumskiem lub na Białorusi — we w. Mackonie przy Komajach, w Michaliszkach, po drodze do Świru — i gdzie indziej) byłych ówczesnych starostów, prawdziwe osobowości, które przetrwały syberyjskie łagry i terror Armii Krajowej. Jedni z nich znali litewski od dzieciństwa (nauczyli się go od swoich rodziców lub dziadków), inni przyswoili go sobie później, zarabiając na życie lub w inny sposób. 75 litewskojęzyczną odmianą języka polskiego — „polszczyzną litewską”, albo kulturowym, peryferyjnym dialektem języka polskiego), tutaj stopniowo rozpowszechniał się on w sposób wertykalny — od najwyższej warstwy (arystokracji), przez średnią (drobna szlachta i mieszczanie), aż do najniższej warstwy (litewscy chłopi pańszczyźniani lub wolni chłopi) na przestrzeni kilku stuleci. | Najważniejszymi przyczynami zaniku języka litewskiego były zależny od polskiej hierarchii duchownej Kościół katolicki na Litwie oraz rozpoczęte po unii lubelskiej w 1569 r. osłabienie litewskiej państwowości. Ostatecznie państwowość zniszczono w wyniku rozbiorów państwa polsko-litewskiego (1772, 1793 i 1795 r.). Większość litewskich arystokratów, którzy do tej pory podtrzymywali suwerenność Litwy i zawsze podkreślali swoją odrębność od Polaków, w obliczu wspólnego zagrożenia coraz bardziej solidaryzowała się z polską szlachtą. Z konstytucji z 1791 r. wykreślono również nazwę Litwy. Wpływ miało także to, że państwo litewskie nie było tak jednorodne jak w XIII wieku, za panowania króla Mendoga. Później Litwa rozciągała się od Bałtyku do Morza Czarnego. Poza tym nigdy nie istniała wyraźna granica etniczna między Litwinami a Słowianami wschodnimi, przodkami współczesnych Białorusinów: znacznie wcześniej ochrzczeni Słowianie wschodni, chrzcząc ludność dwujęzyczną, stopniowo przenikali także na etniczne ziemie litewskie. Kiedy w 1323 r. Giedymin pisał listy z Wilna, ówczesnej oficjalnej stolicy, do Europy Zachodniej, w Wilnie działała już nie | tylko świątynia katolicka, lecz także cerkiew prawosławna. Wraz z rozrostem państwa i umocnieniem się katolicyzmu Wilno stało się jednym z największych miast nie tylko na Litwie, lecz także w całej Europie Wschodniej“. Była to stolica nie tylko etnicznej Litwy, lecz także zachodnich ziem Słowian wschodnich, które weszły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, — jeden z najważniejszych międzynarodowych ośrodków na skrzyżowaniu dróg Europy Zachodniej i Wschodniej. į Od czasów kontrreformacji uniwersytet założony w Wilnie oraz liczne różne zakony z czasem zaczęły zarządzać niemałą liczbą okolicznych ziem. Wiele nieszczęść przyniosły inwazje szwedzkie i rosyjskie w XVII i na początku XVIII w., powodując głód i zarazę. Do wyludnionych ziem południowo-wschodniej Litwy ze wschodu napłynęła znaczna liczba ludności słowiańskiej, która w niektórych miejscach znacznie zmieniła stosunki używania języków. | Z przypadkowo znalezionej księgi chrztów parafii Ławaryszki z początku XVIII w. (1702—1729 m.)“ wynika, że wiele nazwisk było jeszcze litewskich, wskazujących także na ludzi mówiących po litewsku, np. : Batoraytis (1716 r., wieś Dekaniškės), Bielunas (1705, Dekaniškės), Bivoynis (1704, Juozapinė), Buihunes (1723, Lavériskés), Czeszninkas (1716, Lavériskes), Dac-| kunas (1713, Kirtimai), Dedela (1703, Kyviškės), Dervinis (1704, Slabadė), Dudela (1717, Dekaniškės), Dutkus (1713, Bildžiai), Gaydaytis (1716, Kirtimai), Gaydis (1704, Skaisteriai), Gawris (1721, Puntuzai), Kuialis (1719, Mickūnai), Pavilenas (1713), Szwogzlis (1712, Bildžiai) i wielu innych. Oprócz znacznej liczby już zeslawizowanych (z przyrostkiem słowiańskim, bez litewskiej końcówki) nazwisk męskich, np. : Bilksztowt (1723, Dekaniškės), Buywid (1718, Bildžiai), Derši win (1704, Slabada), Derwinowicz (1705, Skaisteriai), Grazul (1721, Dūbiai), Mikulaniec (1721, Slabada), Szwagžlewicz (1704, Dekaniškės) i in. O mieszkańcach mówiących po litewsku niezbicie świadczą liczne dzukijskie dziewcząt, np. : Awksztadwaricia (1713, Dekaniškės), Bajoruyczia (1716, Dekaniškės), Derwiniuczia (1709, Skaisteriai), Dirwoniuszknyczia (1716, Lavėriškės), Ga(i)daluczia (1716, Bildžiai), Gaylucia (1714, Skaisteriai), Jieremnuyczie (1716, Dubniškės), Karaniucia (1702, Skaisteriai), Kiekcziucia (1705, Bildziai), Melnikuycia (1718, Lavériskés), a nazwiska 76 Mikulayczia (1716, Kirtimai), Szaltanosa(i)cia (1713, Lavoériskés), Waskaicie (1713, Lavériskeés), Zmitruntkucia (1703, Rusiai) i wiele innych. Obok występują również nazwiska zeslawizowane, np. Biwoyniowa (1709, Kirtimai), Buywidowna (1717, Dekaniškės), Dedeléwna (1703, Kyviškės), Derviniowna //Derviniuwna (1704, Skaisteriai; 1705, Slabadd; 1718, Bildziai), Dagiliowna (1703, Dekaniskés), Mikulanka (1714, Slabada), Milucanka (1703, Kyviškės), Smilginicha (1724, Mickūnai), Szakulanka (1712, Mickūnai) ir i in. W tym czasie część mieszkańców, jak się zdaje, jeszcze bardzo słabo znała język słowiański. Świadczą o tym nazwiska dziewcząt utworzone za pomocą podwójnego — litewskiego i słowiańskiego przyrostka, np. Dudicianka (< Dad + yč + anka; 1716, Dekaniškės), Markuniczuuna (< Morkūn + yč + uwna; 1702, Skaisteriai) i zapewne Brazaiciowna (< Braz + aič + owna; 1716, Lavoriškės), Grigaiciowna (< Grig + aič + owna; 1713, Kaniūkai), ponieważ we wspomnianej księdze metrykalnej nie ma ani nazwiska Brazaitis, ani Grigaitis. Jednak liczba mieszkańców dwujęzycznych prawdopodobnie szybko rosła, ponieważ w pierwszej i drugiej dekadzie XVIII w. nazwisk litewskich było znacznie więcej niż w trzeciej dekadzie. Przybywało również nazwisk z przyrostkami słowiańskimi -evič, -ovič. Dwujęzyczność, jak się wydaje, coraz bardziej się rozpowszechniała. Z powodu zarazy i napływu osadników mogła, być może, zmienić się etniczna struktura ludności. Mimo to do końca XVIII w., a w niektórych miejscach także później, sytuacja etnolingwistyczna nie uległa zasadniczej zmianie. W Wilnie oraz w jego bliższych i dalszych okolicach człowiek znający język litewski jeszcze do drugiej połowy XIX w. był uważany za coś zwyczajnego. Dlatego litewskość powiatu wileńskiego, diecezji, a częściowo także całej guberni była czymś oczywistym. Jest to dobrze widoczne w ówczesnych pismach K. Boguša, K. Kontrima, D. Poški, P. Kepena, M. Balinskisa, T. Lipinskiego, J. Jaroševičiusa, T. Narbuta i innych autorów. Jednocześnie wyrażano zaniepokojenie sytuacją języka litewskiego, jego pozbawieniem praw i wyniszczeniem. Reakcja, która nastąpiła już po pierwszym rozbiorze państwa litewsko-polskiego — reforma oświatowa z 1773 r. — postawiła zadanie skonsolidowania i połączenia w jeden naród Litwinów oraz Polaków- *. W tym celu znacznie rozbudowano sieć szkół parafialnych“. Nadzór nad nimi i koordynowanie programów nauczania miał sprawować upaństwowiony Uniwersytet Wileński (akademia), w którym wykładano już nie po łacinie, lecz po polsku. „Wkrótce dekretem z 1787 r. wprowadzono język polski do kościołów diecezji wileńskiej®. Był to najdotkliwszy cios dla języka litewskiego, ponieważ usunięto go z ostatniego miejsca publicznego oficjalnego użycia. W wielu miejscach Litwy Wschodniej ten cios dla języka litewskiego był fatalny. Jak nagła zmiana statusu wpłynęła na używanie języka litewskiego, pokazuje krótka charakterystyka sytuacji językowej okolicy z 1827 r., przedstawiona przez proboszcza Ławaryszek: "językiem ojczystym mieszkańców parafii jest litewski, ale teraz mówi się już po rosyjsku (tj. po białorusku —A. V.); wcześniej, 40 lat temu, wszyscy mówili po litewsku- "“. A więc od 1787 r. —usunięcia języka litewskiego z kościoła, jego swoistego zakazu—- do 1827 r. minęło dokładnie 40 lat, a publicznie, jak się zdaje, TT już unikano mówienia po litewsku. W najlepszym razie język litewski zachował się tylko w rodzinach, ale i to —nie wszędzie i przez różny czas. Mieszkańcy, którzy zaczęli mówić językami słowiańskimi, sami również szybko slawizowali się. Jednak do drugiej połowy XIX w., a w niektórych miejscach jeszcze później, rozpowszechniał się nie język polski prote. gowany (choć wszyscy starali się go znać), lecz białoruski, czyli prosty, język, tradycyjnie bezpośrednio rozpowszechniony w wyniku kontaktów poziomych (lateralnych) bg: du i pełniący rolę języka przejściowego, pośredniego, a także w pewnym stopniu regionalnego. Szczególnie jej rola i użycie wzrosły w latach panowania carskiego Imperium Rosyjskiego, ponieważ, postrzegana przez litewskich chłopów jako gorszy wariant prestiżowego języka polskiego (pańskiego), była pod względem społecznym znacznie bliższa. Zapotrzebowanie na język białoruski pobudzała początkowo prowadzona za pośrednictwem dworów i Kościoła ukierunkowana polityka polonizacyjna, a następnie także rusyfikacyjna (Rosjanie uważali go za dialekt języka rosyjskiego). Po prostu nie można było nauczyć się polskiego wyłącznie dzięki przypadkowym kontaktom z dworzanami i duchowieństwem, nie mając bezpośrednich związków z polskim etnosem. j Podobna sytuacja jak w okolicach Ławaryszek panowała wówczas także w innych parafiach położonych na wschód od Wilna, gdzie przeważał język słowiański („rusko-- polski”, ruski, tj. białoruski), np. w parafiach Rudomina, Rukojnie, Kiena, Szymsko, Taboryszki, Mejszagoła, Ostrowiec® i in. W pierwszej połowie XIX w. język litewski nadal przeważał tylko po drugiej stronie Ławaryszek, np. w parafii Bujwidz — „wszyscy mieszkańcy wsi parafii Bujwidze porozumiewają się między sobą zwyczajnym językiem litewskim”*. Bistryca — „wszyscy i w całej parafii mówią po litewsku, tylko rzadko kiedy po polsku albo po rosyjsku”1? ; ; Worniany — „mówi się na przemian po rosyjsku, polsku i litewsku; język litewski sięga aż tutaj od guberni kowieńskiej i kurlandzkiej”! ; Mikailiszki — „26 wsie mówią po litewsku- ”! ?, nie wspominając już wcale o całkowicie litewskiej okolicy Gervėčiai. Po drugiej stronie tego nieco wcześniej zaczętego słowiańszczyć się „korytarza” nadal litewskie były okolice Rūdninkai, Turgeliai, Šalčininkėliai, Šalčininkai i inne!3 F Dość trafnie i zwięźle sytuację językową powiatu wileńskiego w pierwszej połowie XIX w. opisali dobrzy znawcy tego regionu, historycy M. Baliński i T. Lipiński „Powiat wileński zamieszkują sami Litwini. Jednak język litewski w całości przeważa tylko od strony północnej, czyli na prawym brzegu Wilii; w samym Wilnie od strony południowej ustąpił miejsca językowi polskiemu; dalej litewskie wsie mieszają się ze wsiami, w których używa się języka polsko-ruskiego (białoruskiego — A. V.). Mimo to wśród wiejskiej ludności tego powiatu język litewski przeważa nad oboma ostatnimi? 14. Ponieważ mieszkańcy traktów Wilno–Miadyninkai–- Oszmiana i Wilno–Sumskas–Soły–Smorgonie, którzy wcześniej zaczęli się slawizować, asymilowali się nierównomiernie, w 1860 r. pisał o tym pisarz W. Syrokomla, podróżujący z Wilna do Oszmiany: „Po drodze miejscami spotykani ludzie mówią po litewsku, jednak wśród ludzi młodego pokolenia język litewski jest już zapominany i ustępuje miejsca językowi rusko-polskiemu”!®. W X wieku język prosty, czyli miejscowy, białoruski, jako drugi szybko rozpowszechniał się także dalej na zachód od Wilna: wzdłuż traktów wileńsko-- trockich, nad brzegami Wilii — w okolicach Rzeszy, Suderwy, Rykont, Dukszty itd. Ponadto po białorusku nierzadko mówili nawet drobni bojarzy. ; Wielu autorów, zapisując języki słowiańskie z łącznikiem — „polsko-ruski”, „rusko-polski” itd. — chciało podkreślić nie tyle pokrewieństwo tych języków, ile nierozdzielność ich używania: stare pokolenie litewskie zastępowało młode, dla którego języki genetycznie bliskie stały się nierozdzielne i niezbędne. Dominującym językiem życia codziennego stał się język prosty, czyli białoruski, natomiast językiem dworu, szlachty, 78 Kościoła i kultury w ogóle — polski. Od końca XVIII wieku do drugiej połowy XIX wieku i później język prosty rozpowszechnił się najbardziej: w jednych miejscach jako podstawowy, w innych jako pomocniczy, drugi środek porozumiewania się. Jednak w tym czasie zachodziła nie asymilacja narodowa, lecz przede wszystkim językowa asymilacja mieszkańców. Chociaż mieszkańcy już znali i używali innych języków, zazwyczaj nadal nazywano ich lub sami nazywali się Litwinami!®. Zatem pierwszy etap slawizacji (koniec XVIII w. — połowa XIX w.) w największym stopniu zmienił wschodnią część powiatu wileńskiego: najbliższe południowo-- wschodnie okolice Wilna (włączając także drogę Wilno–Troki) oraz trakty Wilno–Oszmiana i Wilno–Stmsk, czyli tak zwanej Czarnej drogi ("Čiorny tracht”), i in. Zanik języka litewskiego był przede wszystkim spowodowany przez kościół, który zaczął używać wyłącznie języka polskiego (kierowany z Polski), oraz przez polskie szkoły parafialne, zabraniające dzieciom mówić po litewsku nie tylko w szkole (zawieszanie metelingów itp.), lecz także w rodzinach. Drugi etap powszechnej slawizacji — (druga połowa XIX w. — początek XX w.) był bezpośrednią reakcją na przymusową rusyfikację: po powstaniu w latach 1863—1864 zakazano litewskiej prasy drukowanej alfabetem łacińskim, w szkołach nauczano wyłącznie po rosyjsku, prześladowano mieszkańcóir w, a kościoły przekształcir ano w cerkwie. Właśnie wówczas między rusyfikatorami — carskimi urzędnikami — a polonizatorami — ziemianami oraz duchowieństwem o orientacji propolskiej — wybuchła walka o wpływy wśród litewskich chłopów. Chociaż pod względem chronologicznym etap ten jest nieprzerwanym ciągiem pierwszego etapu slawizacji, jakościowo stanowi nowy okres: powszechna polonizacja Litwinów objęła nie tylko język, lecz także świadomość narodową. Język polski, który wcześniej zadomowił się jedynie w wyższych warstwach społeczeństwa, w tym czasie dotarł również do warstwy niższej. Peryferyjny wariant języka polskiego, czyli po prostu litewska polszczyzna ("polszczizna litewska”), zaczął się rozpowszechniać wśród litewskich chłopów na zachód i północ od Wilna — w okolicach Niemenczyna, Podbrzezia, Pabradė, Sużan, Karwina, Mejszagoły, Joniškis, Dubingiai, Inturki, Giedrojć, Bijutiškis, Szyrwint, Kernavė i innych. Szczyt polonizacji osiągnięto w latach osiemdziesiątych XIX wieku — na początku XX wieku, wraz z ożywieniem litewskiego ruchu narodowego. Po ukazaniu się *Aušry*, od 1884—1885 r., pod naciskiem spolonizowanych ziemian i duchowieństwa duchowieństwo diecezji wileńskiej przeszło do otwartego ataku na litewskich działaczy kultury, kolporterów książek, duchownych o orientacji litewskiej i w ogóle na język litewski, dążąc do jego zdyskredytowania"". Dźwigając administracyjny ucisk carskiej władzy i duchowe jarzmo polskie, ludzie cierpieli podwójnie. Polscy ideolodzy polityczni, korzystając ze swoich nieograniczonych wpływów, uporczywie zaczęli głosić, że w byłym państwie litewsko-polskim istnieje tylko jeden naród polski, jeden język polski i jedna wiara polska ("polska wiara”). Wszystkie pozostałe języki miały być jedynie dialektami języka polskiego. Od tego czasu wszystkich katolików zaczęto nazywać Polakami, bez względu na to, jakim językiem mówili. Wielkie miasta, wiele większych miasteczek, ośrodków gminnych i parafialnych, gęsta sieć dworów przekształciły się w największe ogniska polonizacji. Ludziom niełatwo było zaakceptować tę zdradę wyższych warstw społecznych. Wielu, jeśli nie większość, pozostawało jeszcze pod silnym wpływem litewskiej kultury z przeszłości oraz różnych „antypolskich” tradycji; najczęściej sami jeszcze umieli, rozumieli lub pamiętali swoich rodziców, dziadków czy pradziadków mówiących po litewsku, i skłaniali się do neutralnego określania siebie — jako miejscowi, tutejsi (tutejszacy) itp. 79 Przymuszani przez różne władze, także obecnie nie potrafią oddzielić swojej narodowości od wyznania i obywatelstwa. Do lat sześćdziesiątych XIX w. o jakichkolwiek obszarach na północny zachód od Wilna czy gdzie indziej jeszcze nigdzie nie mówiono. Język polski był jedynie językiem dworu, kościoła, szlachty i miasta. Z inicjatywy P. Kepena, na podstawie danych zebranych w 1857 r. przez miejscowe duchowieństwo, nawet obecna „stolica” Polaków Wileńszczyzny — okolice Niemenczyna — traktowana jest jako całkowicie litewska. Po polsku mówiono tylko „w miasteczku i na plebanii” **. Wyłącznie litewskie były również okolice Podbrodzia, Sużan i Paberżė. ]} [assistant [???] Walters? No; expected valid JSON. Need fix. We need output exact valid. Last item has trailing odd source whitespace? Preserve whitespace maybe string. Translation Mieszanie lub naprzemiennie po litewsku i po białorusku lub po polsku mówiono już w okolicach Werków, Rzeszy, Karwiów, Dukszty, częściowo Mejszagoły, | Kiernowa i Dubingów. | Do poznania sytuacji językowej dostarcza niemało materiału także ankieta ekonomiczna z 1872 r., na którą odpowiedzieli miejscowi urzędnicy i nauczyciele (przeważnie, jak się zdaje, Rosjanie). Na przykład w gminie Rzesza miejscowa ludność mówiła przeważnie po polsku i po litewsku („po żmudzku”- ), niekiedy po białorusku („litewski język rosyjski”- )'*; Mejszagoły — po polsku i po białorusku (część „mieszkańców Gejsiszek pamięta, że ich ojcowie przenieśli się z guberni witebskiej i Polesia)?? ; Niemenczyna — w niektórych rodzinach zaczęto mówić po polsku, częściowo po białorusku, jednak publicznie i na zgromadzeniach najczęściej słyszano. mówiących po litewsku i częściowo po rosyjsku? *; Podbrzezia, — po polsku i po litewsku®? ; Inturki — po polsku, lecz przeważnie po litewsku?3 i] Jewia — przeważnie po litewsku, | pesos i po białorusku, a szlachta po polsku? z Šyrwint — „tylko po | ER il lB polskich A i i LL in litewsku?” itd. Według danych zebranych w 1890 r. przez A. Pliatera i opublikowanych przez Anonima (J. Rozwadowskiego?), znacznie wzrosła liczba mieszkańców mówiących po polsku w gminach Nemenčinė (3/4) i Maišiagala (3/5), a — do połowy — w gminie Paberžė*- "“. Dwujęzycznych ludzi, dla których językiem drugim był polski, zaczęło szybko przybywać | w okolicach Dubingiai, Joniškis, Giedraičiai, Išturkė, Bijutiškis, Širvintos itd. Z doniesień nieoficjalnych gazet z początku XX w. wynika, że liczba mówiących po litewsku w okolicach Dubingiai i Joniškis zmniejszyła się do połowy (było 5/6), w Paberžė — do 1/3 (1/2), w Nemenčinė — do 1/3, w Maišiagala — do 1/3 (1/5)?8. | W czasie ekspedycji w latach 1957—1964 w okolicach Nemenčinė, Pabradė, Sužionys, Paberžė i Nemenčinė znajdowano jeszcze znających litewski starców, uro-| dzonych w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych lub osiemdziesiątych XIX w. W latach ich młodości mówiono wyłącznie po litewsku. Jeszcze więcej spotkano ludzi pamiętających, jak rodzice, schodząc się z sąsiadami, rozmawiali wyłącznie po litewsku, jak chcieli litewskich szkół, lecz w latach polskiej okupacji nie tylko ich nie otrzymali, ale także zabroniono im publicznie mówić po litewsku. Szczególnie niebezpieczne miało być mówienie po litewsku w miasteczkach Maišiagala, Nemenčinė i w Wilnie z powodu agresywnie nastawionych szowinistycznych mieszczan. Starzy mieszkańcy okolic Švenčionys nieraz opowiadali, że dla jadących do Wilna na targ lub odpust największą udręką było przejechać przez miasteczko Nemenčinė, ponieważ bardzo napadali na nich spolonizowani fanatycy. Mieszkańcom Ukmergė i Szyrwint wywoływali taki lęk zuchwali szowiniści z Mejszagoły. Nie jeden mieszkaniec Niemenczyna twierdził, że granicą między miejscowym językiem polskim a językiem prostym (białoruskim) była Wilia, tj. Na lewym brzegu Wilii ludzie mówili po prostu ("poprost80 u, poprostemu"), a na prawym już — po polsku. W położonej tuż przy Wilii wsi Karwieliszki, niedaleko Niemenczyna, w 1964 r. spotkana 82-letnia staruszka, która zaśpiewała jeszcze piosenkę po litewsku, opowiadała, że niektórzy sąsiedzi zaczęli już mówić po białorusku, lecz zawstydzeni przez sąsiadów przeszli na język polski. Rodzice dobrze znali język i nierzadko rozmawiali między sobą jeszcze po litewsku. Ona również od małego znała ten język, lecz z czasem zapomniała litewskiego. Polska językoznawczyni H. Turska, która w okresie międzywojennym badała pochodzenie języka polskiego na Litwie w drugiej połowie XIX w., stwierdziła dość nagły wybuch używania peryferyjnej polszczyzny wśród mieszkańców wsi. Niejeden zaczął mówić po polsku już jako dorosły, nie znając należycie tego języka. Zjawisko to skłonna była wyjaśniać samoistną potrzebą kulturalnego języka, nie dostrzegała społecznych korzeni tego zjawiska. O tym, że przełom w samoświadomości i używaniu języków nastąpił około połowy lat osiemdziesiątych XIX w., świadczy niejeden fakt. Bracia Barkowscy ze wsi Piliakalnis w okolicach Niemenczyna, urodzeni około 1880 r., dobrze pamiętali, jak rodzice początkowo do ich 5—7 roku życia mówili z nimi po litewsku, a potem zaczęli mówić wyłącznie po polsku. Wspomnienia mieszkańca wsi Ażūlaukė J. Sinkiewicza (ur. 1881 r.) są również podobne. Chociaż w rodzinach rodzice zaczęli już mówić po polsku, z sąsiadami i swoimi zwierzętami rozmawiali wyłącznie po litewsku. Ojca mieszkańca wsi Kaniūkai w okolicach Solecznik A. Lasakevicia (ur. 1886 r.), gdy ten miał 8 czy 9 lat, chciał wysłać go na pastucha, lecz w tym czasie pastuchowie z innych wsi zaczęli bardzo mówić po białorusku, a on nie rozumiał jeszcze ani słowa po białorusku. Wówczas wynajął go do wsi Kiemešėliai w okolicach Bieniakoni, gdzie jeszcze prawie wszyscy nadal mówili po litewsku. Ogólnie w owym czasie dla ludzi bardzo wiele znaczyła opinia osoby cieszącej się autorytetem (duchownego lub ziemianina- ), jej słowo. Wirus slawizacyjny z pewnością nie rozprzestrzeniałby się tak szybko, gdyby życiem Litwy nie kierowali obcy i osoby reprezentujące interesy obcych. Jak wiele znaczyły dla ludzi osobista postawa duchownego i słowo wypowiedziane we właściwym czasie, pokazuje działalność kulturalna wychowawcy, poety i językoznawcy Wschodniej Litwy, przyjaciela naukowego K. Jauniusa z czasów petersburskiej akademii duchownej, księdza z Kirdeikiai S. Gimžauskasa (1845—1897). Właśnie dzięki S. Gimžauskasowi, który w latach 1884—1892 pełnił posługę kapłańską w Valkininkach, parafia ta zachowała litewski charakter. Potwierdzili to uczestnikom ekspedycji w 1976 r. sami mieszkańcy. Według rodziców i dziadków obecnego pokolenia parafii Valkininki, ówcześni (z końca XIX w.) mieszkańcy Valkininki, podobnie jak litewskojęzyczni mieszkańcy sąsiednich, obecnie silnie zrusyfikowanych parafii Paluknys, Rūdninkai, Paberžė i Eišiškės, zaczynając mówić po białorusku, zaczęli starać się mówić nielitewsko, tj. po białorusku lub po polsku, zachęcani przez spolonizowanych księży lub właścicieli majątków. Gdyby ks. S. Gimžauskas wówczas osobiście i publicznie, podczas kazań, nie zganił ich wysiłków, parafia Valkininki również uległaby polonizacji. Na uwagę zasługuje również los parafii Butrimonys (dawnej filii Beniakainiai). Według opowieści miejscowych mieszkańców pod koniec XIX i na początku XX wieku cała okolica Butrimonys była jeszcze całkowicie litewska. W miasteczku Butrimonie tylko jeden nie mówił po litewsku — zakurys Wasiukevičius. Ludzie w Gudawtach dopiero zaczynali się polonizować. Szczególnie nienawidził języka litewskiego dziedzic z Rėkliškės. Kiedy w 1905 r. do Butrymonis przeniesiono litewskiego księdza Budrę, który zaczął głosić kazania po litewsku, sfana81 tyzowani i podburzeni przez dziedzica parafianie nadal mówiący po litewsku ruszyli bić księdza, sądząc, że przed „pogańskim językiem litewskim” bronią „polskiej wiary i kościoła- ”. Niestety, na początku XX w. apel księdza Budry, by nie wyrzekać się języka litewskiego, nie wpłynął już na wielu ludzi, ponieważ przełom w ich samoświadomości nastąpił / wcześniej. | Zatem druga fala powszechnej slawizacji, która szczególnie przybrała na sile pod koniec XIX i na początku XX wieku, objęła jeszcze większe obszary południowo-- wschodniej Litwy. Slawizacja znacznie posunęła się na południe, zachód i północ od Wilna. į ir | Nie wiadomo, co dzisiaj pozostałoby z iš całej Litwy, gdyby nie znaleźli się idealiści, którzy przywrócili ją do drugiego życia i walki o przetrwanie, gdyby w 1918 r. nie odrodziła się niepodległa Litwa. A same zalążki polonizacji | w południowo-- wschodniej Litwie zostały rozszerzone i umocnione w okresie polskim oraz sowieckim. ir | Literatura 1Turska IH. O powstaniu polskich obszaréw jezykowych na Wilenszczyzne. | Wilno, 2 1939. Historia miasta Wilna, Wilno, 1968. S. 214. 3 Ksigga metryk chrzestnych kosciola Lawaryskiego. 1702—1729. Podczas ekspedycji w 1966 r. udało się wypożyczyć od mieszkańca wsi Adomaiciy w okręgu Laworiszki | A. Jankowskiego (byłego agronoma). 4Zinkevičius Z. Historia języka litewskiego. Język litewski w XVIII—XIX | a. Wilno, 1990. T. 4. P. 16. Także jego. Wschodnia Litwa w przeszłoir ści i obecnie. V. 34 1993. P. 96. 5Lukšienė M. Zarysy historii oświaty litewskiej W a. pierwszej połowie XIX // Prace pedagogiczne. T. 4. Kowno, 1970. P. 68 itp. 6Vidmantas E. Polonizacja Litwy Wschodniej (koniec XIX w. — początek XX w.) //Voruta. 1990. Nr 4(7). S. 3. | 7 Wiadomości o kościołach i klasztorach diecezji mohylewskiej. 1827 r. Litewskie Centralne Archiwum Historyczne. F. 694. Inw. 769. L. 1. 8 BenomMocTu...L. 8—10, 17—21, 25. | 9 Tamże, L. 16. 10 Tamże. L. 15. 11 Tamże. L. 14. 12 Tamże. L. 23. 13 Tamże. L. 5—7. 14Balinski M, Lipinski T. Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym. Warszawa, 1846. T. 3. S. 122 123; 15Syrokomla WI. Wycieczki po Litwie w promieniach od ilha, Wilno, 1960. T. 2. S. 58. | 16Basanavičius J. Litwini wileńscy i „Polacy” w świetle statystyki. // Viltis, 1908. Nr. 127(162). | 17Vidmantas E. Cyt. dzieło. S. 3. 18 Zr. : Wilno i Ziemia Wileńska. Kowno, 1932. S. 75. 19 CBeneHHns1 O COCTOAHHH CENBCKOTO X03 HCTBA H NPOMBILIJIEHHOCTH. Rękopisy Uniwersytetu Wileńskiego. A. 64. Nr 11. 243. L. 3. 20 Tamże. A. 64. Nr 11. 238. L. 1 21 Tamże. A. 64. Nr 11. 251. Tamże, s. 2 22 Tamże. A. 64. Nr 11. 252. Tamże, s. 1 | 23 Tamże. A. 64. Nr 11. 253. L. 1 24 Tamże. A. 64. Nr. 11. 207. L. 3 25 Tamże. A. 64. Nr. 11. 240. L. 7. 26 Szerzej zob. Vidugiris A. O kontaktach językowych na Litwie Południowo-- Wschodniej //Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 23. Kontakty językowe w Litewskiej SRR. Wilno, 1983. P. 53—55. 82 | | 27 Anonim. Obszar języka litewskiego w guberni. Wilenskiej //Materyaly antropologiczno-- archeologiczne 1 etnograficzne. Krakow, 1898. T. 3. S. 11—13. 28. B/agdonas/J. Położenie Litwinów w diecezji 1908. wileńskiej //Viltis, nr. 115(150). ZU ZEITABSCHNITTEN DES FRŪHEREN SLAWISCHWERDEN IN SUDOSTLITAUEN Zusammenfassung Es werden zwei Perioden des massenhaften Slawischwerden in Sudostlitauen unterschieden. Pierwszy okres trwał od końca XVIII wieku. w. do połowy XIX w. Rozpoczął się jako reakcja na rozbiory państwa litewskiego i polskiego, szczególnie po pierwszym rozbiorze, kiedy miała miejsce reforma oświaty (1773), której zadaniem było zjednoczenie narodu litewskiego i polskiego w jeden naród. Masowo zakładano polskie szkoły parafialne. Najdotkliwszy cios zadano językowi litewskiemu dekretem z 1787 roku, na mocy którego w wielu kościołach diecezji wileńskiej zamiast języka litewskiego trzeba było używać języka polskiego. Jednak do 2. połowy XIX w. nie uprzywilejowany język polski, lecz białoruski, czyli po prostu zwany język prosty, który tradycyjnie rozpowszechniał się poprzez bezpośrednie (horyzontalne) kontakty i podczas okupacji carskiej uzyskał pewną odegrała rolę języka regionalnego. W tym okresie zachodziła nie asymilacja narodowa, lecz jedynie językowa ludności i obejmowała najczęściej powiat Oszmiana, południowo-wschodnią część powiatu Święciany oraz środkową część wschodniej strony powiatu wileńskiego. Mieszkańców, niezależnie od ich języka, nazywano Litwinami i oni również nazywali siebie Litwinami. Tak zwany język polski lub peryferyjny polski dialekt kulturowy (ściślej: powszechny język polski używany przez szlachtę, z czasem przesiąknięty licznymi lituanizmami i elementami języka białoruskiego) rozpowszechniał się na Litwie przez kilka stuleci wertykalnie — od najwyższego stanu, przez średni, aż po najniższy — dopóki nie utrwalił się w drugim połowy XIX w. do burzliwego procesu polonizacji, który obejmował zatem nie tylko język, lecz także narodowość. Proces ten — drugi etap masowej slawizacji — rozpoczęty jako reakcja przeciwko rusyfikacji, od połowy lat osiemdziesiątych XIX wieku zwrócił się w. z całą siłą także przeciwko prześladowanym przez cara językowi litewskiemu i narodowości. Od tego czasu zaczęto uważać wszystkie inne języki za polskie dialekty, a katolików, niezależnie od tego, jakim językiem mówili, nazywano Polakami. 83