Antano Salio „Kalendoriniai vardai“

PYTANIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Vitalija MACIEJAUSKIENĖ į „KALENDARZOWE IMIONA” ANTANASA SALYSA Prace A. Salysa poświęcone antroponimii są zwykle przywoływane lub cytowane przy różnych okazjach: gdy mowa o powstawaniu litewskich nazwisk (artykuły: „O naszych imionach i nazwiskach”, „Nasze nazwiska- ”, „Przezwisko”, „Przydomek”, „Patronimika”!) albo gdy rozważa się aktualny dziś problem zmiany litewskich nazwisk („lituanizacji”) (artykuły: „Problem nazwisk”, „W oczekiwaniu na ustawę o nazwiskach”, „Ustawa o nazwiskach w Sejmie”, wykaz „Nazwiska Wileńszczyzny”). A. Salys niemało pisał o imionach chrześcijańskich, ich miejscu w litewskim imiennictwie, wejściu do języka litewskiego oraz rozwoju ich adaptacji w tym języku itd. (artykuły: „Imiona chrzestne”, „Jadwiga- ”, „Joachim- ”, „Jakub”, „Józef”, „Jerzy”, „Justus i Justyn”, „Kazimierz”, „Klemens- ”, „Kristijonas”, „Ona (Anna)”, „Szymon (Simon)”, „Urban” i wiele innych). Nie sposób bez tego językoznawcy zapoznać się również ze starolitewskimi imionami dwuczłonowymi (artykuły: „O naszych imionach i nazwiskach”, „Jogaiła”, „Mažvydas”, „Mindowg- ”, studium „Nasze litewskie imiona”). W ostatniej z wymienionych prac omówiono najstarsze imiona litewskie (a także pruskie) — dawne dwuczłonowe imiona osobowe i ich skróty. Dokonuje się tego, podając wszystkie znane rdzenie tych imion, przy czym, jak twierdzi A. Salys, „krótko zaznaczono także etymologie“. Nie o wyżej wymienionych pracach A. Salysa poświęconych imionom osobowym będzie tu jednak mowa. Chodzi jedynie o zwrócenie uwagi na problem praktyczny związany z używaniem imion. Ty a Pozwala na to sporządzona przez słynnego językoznawcę lista imion „Imiona kalendarzowe"?. Zawiera ona wiele imion chrześcijańskich i narodowych, tj. pochodzenia litewskiego (bałtyckiego). Pierwsze wybrał ksiądz Stasys Yla, drugie zaś — Antanas Salys (przejrzał on również, doprecyzował i ustalił formy oraz pisownię wielu imion chrześcijańskich i ich zdrobnień). Wszystkie imiona — zarówno chrześcijańskie, jak i narodowe — przypisano konkretnym dniom roku. mn ial CREE Rial i i na tN il Tu będą omawiane wyłącznie imiona narodowe (tj. bałtyckie), których używanie zalecał. Antanas Salys. | We wspomnianym studium „Nasze litewskie imiona” A. Salys stwierdza: „... nie mamy powodu pocieszać się brakiem imion narodowych. Mamy ich więcej niż inne 1 Te, podobnie jak inne artykuły, które zostaną tu wymienione, są opublikowane w: Salys A. Pisma. T. 2: Nazwy własne. Rzym, 1983. | narody. Trzeba tylko zapoznać z nimi społeczeństwo, ? Tamże. S. 285—304. 72 szerzej je rozpowszechnić- ”* . Jest to częściowo czynione także w "Imionach kalendarzowych", w których podano 726 imion rodzimych?. : Wśród nich jest wiele dawnych imion osobowych dwuczłonowych, np. : Dargvilė (Darguilé 3s, Daūgilė (Daugilé), Datimanté, Eirimé, Eivilė (Eivlė), Gendvilé (Genduwilé- ), Gilvilé (Gilvilé), Mingintė, Mintauté, Minvydé, Skirmantė, Rimantė, Taūtmilė (Tautmilė), Vydmanté, Viltautė (imiona żeńskie) oraz Algimantas, Aūrimas, Darvydas, Datgvydas, Daūmantas, Eimantas, Eitautas, Jégintas, Minvydas, Nérvydas, Rimtautas, Rimvydas, Taūtgirdas, Taūtminas, Viltautas, Virgaudas, Visvaldas, Žygintas (imiona męskie). Istnieją skróty powstałe (lub utworzone) od niektórych z nich, mogące funkcjonować samodzielnie, np. : Algė, Ginta, Gyjtė, Mantė, Nora, Taūtė, Vaida, Vyta oraz Džiūgas, Gėdas, Gintas, Girdas, Rimas, Taiitas, Valdas, Vytas. Ponadto podano także niemało nowych, tak zwanych sztucznych imion, np. : Banga, Gabija, Guoda, Jūra, Rijté, Rūsnė, Vakūrė, Vasūrė oraz Ąžuolas, Dobilas, Kernius, Putinas, Taūras, Vasaris. O ostatnich A. Salys w tym samym studium mówi tak: "Chociaż możemy pełnymi garściami czerpać najpiękniejsze imiona ze starolitewskiego i staropruskiego zasobu imion, to jednak niejeden nie wytrzyma i sam nie stworzy sobie nowego, odpowiadającego mu imienia. Ta twórczość imion jest nieunikniona i niegodna potępienia” (s. 269). Taka "twórczość" imion jest praktykowana również dzisiaj. Jest to droga wzbogacania litewskiego zasobu imion. Nierzadko sięga się po nią, gdy wybiera się imię dla dopiero co urodzonego człowieka, przyszłego obywatela. Imieniu można stawiać różne wymagania.ч!>!=!- >!= ??? Dlatego też rezultaty tworzenia nowego imienia mogą, bez żadnych wątpliwości, być bardzo różnorodne. Jeśli nie tworzy się całkowicie nowego imienia, poszukuje się go w najróżniejszych źródłach. Może to być fachowo opracowany „Słownik pochodzenia imion litewskich” K. Kuzavinisa i B. Savukynasa (Wilno, 1987). Albo inny zbiór imion zalecanych do używania (oczywiście sporządzony przez specjalistów). : Jednakże mogą to być również imiona zebrane z niejasnych źródeł przez przypadkowe osoby, niespecjalistów. Można tu wymienić litewską listę imion „Wybierz imię”, opublikowaną w książce „Tysiąc porad” opracowanej przez V. Mikalauskasa (Wilno, 1990). Po porównaniu jego imion ze „Słownikiem pochodzenia imion litewskich” okazało się, że około 30% imion nie powinno być zalecanych do używania. Jest to około 220 imion dziewczynek i 185 imion chłopców. Opublikowane w popularnej książce stały się znane bardzo licznemu gronu ludzi zainteresowanych imionami. Prawdopodobnie również większość imion zalecanych do używania w różnego rodzaju kalendarzach wydanych dawniej, przed kilkoma dziesięcioleciami, nie znalazłaby dziś miejsca w aktualnym wykazie imion. A jak dziś należy oceniać imiona narodowe podane przez A. Salisa w „Imionach kalendarzowych- ”? Aby to wyjaśnić, wszystkie 726 porównano z wymienionym „Słownikiem pochodzenia imion litewskich”. 475 imion (tj. 65%) znajduje się wśród podawanych przez autorów współcześ3 Tamże. S. 286. ; Policzyła je i porównała ze „Słownikiem pochodzenia imion litewskich” K. Kuzavinasa i B. Savukynasa (V., 1987) asystentka Działu Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego Dalia tm Imiona zaakcentowano zgodnie ze „Słownikiem pochodzenia imion litewskich”. 73 r imiona narodowe używane obecnie. Są to dawne imiona dwuczłonowe, ich skrócone formy oraz nowe, sztuczne imiona. Wiele z nich wymieniono już na początku artykułu. 251 imion (stanowi to około 35%wszystkich imion narodowych przedstawionych w wykazie) nie ma w „Słowniku pochodzenia imion litewskich”. Oto część z nich: Ardauga, Danmilė, Germandė, Jaunega, Miklausa, Nautilé, Nirginda, Nomėga, Povilta, Ragailė, Raudvilė, Tvirgilė, Vartvilė (imiona żeńskie) oraz Aušautas, Dauknilas, Draumantas, Gaudižadas, Kindiras, Lengaila, Lygandas, Perbandas, Rambaudas, Romantas, Tolvardas, Vindminas, Vingaudas, Vintilas, Žyvibutas, Žugaila (imiona męskie). Jak widać, najczęściej są to imiona złożone, mające dwa człony. Nierzadko są to autentyczne, poświadczone w źródłach historycznych człony dawnych dwuczłonowych bałtyckich imion osobowych, np.: ar-. but-, daug-, gail-, gil-, mal-, min(t)-, vil(t)i ir kt. Tworzenie niektórych takich imion nie jest jasne. Można je uważać za formy pochodne od jednego lub drugiego przyrostka albo za imiona złożone. Dlatego trudno powiedzieć coś dokładnego także o pochodzeniu wielu z nich. Niektóre imiona są krótkie, zaledwie dwusylabowe. Mogłyby być skrótami wspomnianych imion złożonych lub innych imion albo po prostu imionami utworzonymi (powstałymi) samodzielnie. Oto ich wiązka: Alka, Arga, Ata, Beda, Binga, Darba, Diva, Dringa, Gasta, Gata, Gendė, Gida, Gluoda, Kaita, Kantra, Kina, Linksma,Lita, Mara, Mata, Mila, Naudė, Nauna, Nausa, Nauta, Nindra, Rimta, Sana, Skuda, Suda, Taga, Tanga, Tena, Tyda, Vaira, Vandra, Vanga, Žada i inne podobne imiona żeńskie oraz Alsys, Astys, Gilas, Skaldas, Stantas, Zyvas i in. imiona męskie. Ciekawe, że są to najczęściej imiona żeńskie. Być może w ten sposób starano się wypełnić lukę w litewskim zasobie imion, powstałą wskutek niedostatku dawnych autentycznych imion kobiecych. Niektóre imiona można by uznać za derywaty utworzone za pomocą różnych przyrostków. Są to Audrilė, Augūna, Dirvona, Gelida, Giedrūnė, Gilanda, Girenė, Jūraitė, Lazduona, Narūna, Nautinga, Raimota, Saugutė, Vėjūna, Vorilė oraz Dainotas, Darsūnas, Komotas, Ligeikis, Lizdeika, Svilkenis, Vaidutis, Vaitenis, Vinotas i inne podobne. W tym przypadku również częstsze są imiona kobiece. Jak już wspomniano, tych i innych podobnych imion nie ma w „Słowniku pochodzenia imion litewskich”, którego autorzy niewątpliwie zapoznali się z imionami rodzimymi przedstawionymi przez A. Salysa w *Imionach kalendarzowych", a przypuszczalnie świadomie nie włączyli niektórych z nich do wykazu zalecanych do współczesnego użycia imion litewskich. Przyczyna jest prawdopodobnie bardzo prosta — zalecenia o charakterze praktycznym nieuchronnie zmienia czas. Koryguje je, a czasami — także całkowicie odrzuca. Należy o tym pamiętać, oceniając niewątpliwe zasługi A. Salysa dla litewskiej antroponimii. „KALENDERNAMEN” ANTANASA SALYSA Streszczenie W „Kalendernamen” A. Salysa wymieniono wiele narodowych imion (około 726). Są to dawne dwuczłonowe imiona osobowe lub ich skrócone formy, a także wiele nowych imion pochodzenia litewskiego. Część z tych imion (35%) prawdopodobnie nie jest już dziś używana. Praktyczne zalecenia są korygowane przez upływ czasu lub zmienione. Należy mieć to na uwadze przy ocenie narodowych imion w „Kalendernamen” . 74