Antano Salio „Kalendoriniai vardai“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXIV (1994) LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS IR JŲ TYRINĖJIMAI Vitalija MACIEJAUSKIENĖ „KALENDARYCZNE IMIONA” ANTANASA SALISA Prace A. Salysa z zakresu antroponimiki są zwykle wspominane lub cytowane przy różnych okazjach: gdy mówi się o powstawaniu litewskich nazwisk (art.: „O naszych imionach i nazwiskach”, „Nasze nazwiska”, „Przezwisko”, „Przydomek”, „Nazwiska odojcowskie”1) albo gdy rozważa się aktualny problem zmiany litewskich nazwisk („przywracania im litewskiego brzmienia”) (art.: „Problem nazwisk”, „W oczekiwaniu na ustawę o nazwiskach”, „Ustawa o nazwiskach w Sejmie”, lista „Nazwiska Wileńszczyzny”). A. Salys wiele pisał o imionach chrześcijańskich, ich miejscu w litewskim imiennictwie, ich wejściu do języka litewskiego oraz rozwoju ich adaptacji w tym języku itp. (art.: „Imiona chrzcielne”, „Jadvyga”, „Jokimas”, „Jokūbas”, „Juozapas”, „Jurgis”, „Justas i Justinas”, „Kazimieras”, „Klemensas”, „Kristijonas”, „Ona (Anna)”, „Simonas (Simon)”, „Urbonas” i wiele innych). Nie sposób zapoznać się ze starymi litewskimi imionami dwuczłonowymi bez tego językoznawcy (art.: „O naszych imionach i nazwiskach”, „Jogaila”, „Mažvydas”, „Mindaugas”, studium „Nasze imiona litewskie”). W tym ostatnim omówiono najstarsze imiona litewskie (a także pruskie) — dawne dwuczłonowe imiona osobowe i ich skrócone formy. Przedstawiono wszystkie znane rdzenie tych imion, których etymologie, jak stwierdza A. Salys, „zostały krótko wskazane”. Nie zamierzamy jednak mówić tutaj o wymienionych przed chwilą pracach A. Salysa poświęconych imionom osobowym. Chcemy jedynie zwrócić uwagę na praktyczny problem związany z używaniem imion. Pozwala na to sporządzona przez wybitnego językoznawcę lista imion „Imiona kalendarzowe”2. Zawiera ona wiele imion chrześcijańskich i rodzimych, czyli pochodzenia litewskiego (bałtyckiego). Pierwsze wybrał ksiądz Stasys Yla, drugie — Antanas Salys (dokonał on również przeglądu i korekty form, pisowni wielu imion chrześcijańskich oraz ich skróconych form). Wszystkie imiona — zarówno chrześcijańskie, jak i rodzime — przypisano konkretnym dniom roku. Omówione zostaną tu wyłącznie rodzime (czyli pochodzenia bałtyckiego) imiona z tej listy, których używanie zalecał Antanas Salys. W wymienionym studium „Nasze imiona litewskie” A. Salys stwierdził: „…nie mamy powodów, by uskarżać się na niedostatek imion rodzimych. Mamy ich więcej niż inne 1 Te, podobnie jak inne wspomniane tu artykuły, zostały opublikowane w: Salys A. Raštai. T. 2:Tikriniai vardai. Roma, 1983. 2 Tamże. S. 285—304. 72 narodu. Trzeba tylko zapoznać z nimi społeczeństwo i szerzej je upowszechnić3. Częściowo dzieje się to również w „Imionach kalendarzowych”, gdzie podano 726 imion narodowych4. Wśród nich jest wiele dawnych dwuczłonowych imion osobowych, np.: Dárgulė (Dargùlė)5, Daũgilė (Daugìlė), Daũmantė, Eĩrėmė, Eĩvilė (Eivìlė), Geñdrvilė (Gendvìlė), Gìlvilė (Gilvìlė), Mìngintė, Mìntautė, Mìnvyde, Skìrmantė, Rìmantė, Taũtmilė (Tautmìlė), Vỹdmantė, Viltáutė (imiona żeńskie) oraz Algìmantas, Aũrimas, Dárydas, Daũgvydas, Daũmantas, Eĩmantas, Eĩtautas, Jógingtas, Mìnvy das, Nórvydas, Rìmtautas, Rìmvydas, Taũtgirdas, Taũtminas, Viltáutas, Virgaudas, Vísvaldas, Žỹgintas (imiona męskie). Istnieją też powstałe z nich (lub utworzone) skrócone formy, które mogą funkcjonować samodzielnie, np.: Algė, Gìnta, Gýtė, Mañtė, Norà, Taũtė, Váida, Výta oraz Džiùgas, Gėdas, Gìntas, Gìrdas, Rìmas, Taũtas, Valdas, Výtas. Ponadto podano też niemało nowych, tak zwanych sztucznych imion, np.: Bangà, Gabìja, Guóda, Jūra, Rýtė, Rùsnė, Vakárė, Vasárė oraz Ąžuolas, Dóbilas, Ker̃nius, Pùtinas, Taũras, Vasãris. O tych ostatnich A. Salys mówi w tej samej rozprawie: „Chociaż możemy pełnymi garściami czerpać najpiękniejsze imiona ze starego litewskiego i pruskiego zasobu imion, to jednak niejeden nie znalazł dla siebie odpowiedniego imienia i sam nie utworzył nowego. Taka twórczość imion jest nieunikniona i niegodna potępienia” (s. 269). Taka „twórczość” imion jest praktykowana nadal, również dziś. To droga wzbogacania litewskiego zasobu imion. Często sięga się po nią, gdy wybiera się imię dla nowo narodzonego człowieka, przyszłego obywatela. Imię może podlegać różnym wymaganiom. Dlatego rezultaty tworzenia nowych imion mogą, rzecz jasna, być bardzo różnorodne. Gdy nie tworzy się zupełnie nowego imienia, szuka się go w rozmaitych źródłach. Może to być fachowo opracowany „Słownik pochodzenia imion litewskich” K. Kuzavinisa i B. Savukynasa (Wilno, 1987). Albo inny zbiór imion zalecanych do użycia (oczywiście sporządzony przez specjalistów). Może to jednak być także zbiór imion zebranych z niejasnych źródeł przez przypadkowe osoby, niebędące specjalistami. Można tu wspomnieć o litewskiej liście imion „Wybierz imię”, opublikowanej w książce „Tysiąc porad”, opracowanej przez V. Mikalauskasa (Wilno, 1990). Porównanie zawartych w niej imion ze „Słownikiem pochodzenia imion litewskich” wykazało, że około 30% imion nie powinno być zalecanych do użycia. Chodzi o około 220 imion dziewczęcych i 185 chłopięcych. Opublikowane w popularnej książce stały się znane bardzo szerokiemu gronu osób interesujących się imionami. Prawdopodobnie również większość imion zalecanych do użycia w starych kalendarzach różnego rodzaju, wydanych przed kilkoma dziesięcioleciami, nie pasowałaby do dzisiejszego zasobu imion. A jak dziś należy oceniać imiona narodowe zaproponowane przez A. Salysa w „Imionach kalendarzowych”? Aby to ustalić, wszystkie 726 porównano ze wspomnianym „Słownikiem pochodzenia imion litewskich”. 475 imion (tj. 65%) znajduje się wśród proponowanych przez autorów na dziś- Tamże. S. 286. Zliczyła je i porównała ze „Słownikiem pochodzenia imion litewskich” K. Kuzavinisa i B. Savukynasa (Wilno, 1987) asystentka Działu Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego Dalia Smatavičiūtė. Imiona oznaczono akcentami zgodnie ze „Słownikiem pochodzenia imion litewskich”. 73 …dzień używać imion narodowych. Są to dawne imiona dwuczłonowe, ich skrócone formy oraz nowe, sztuczne imiona. Wiele z nich wymieniono już na początku artykułu. 251 imion (co stanowi około 35% wszystkich imion narodowych podanych w wykazie) nie ma w „Słowniku etymologicznym imion litewskich”. Oto niektóre z nich: Ardauga, Danmilė, Germandė, Jaunega, Miklausa, Nautilė, Nirvindna, Nomega, Poviltė, Ragailė, Raudvilė, Tvirgilė, Vartvilė (imiona żeńskie) oraz Aušautas, Daukūnas, Draumantas, Gaudžadas, Kindiras, Lengaila, Lygandas, Perbandas, Rambaudas, Romantas, Tolvardas, Vindvinas, Vingautas, Vintilas, Žyvibutas, Žugaila (imiona męskie). Jak widać, są to najczęściej imiona złożone z dwóch rdzeni. Nierzadko są to autentyczne rdzenie dawnych dwuczłonowych imion osobowych Bałtów, poświadczone w źródłach historycznych, np.: ar-, but-, daug-, gail-, gil-, mil-, min(t)-, vil(t)- itp. Budowa niektórych takich imion nie jest jasna. Można je uznać za formy pochodne utworzone za pomocą takiego czy innego przyrostka albo za imiona złożone. Dlatego trudno też powiedzieć coś konkretnego o pochodzeniu wielu z nich. Niektóre imiona są krótkie, mają zaledwie dwie sylaby. Mogłyby to być skrócone formy wspomnianych imion złożonych lub innych imion albo imiona utworzone (powstałe) niezależnie. Oto ich niewielki zestaw: Alka, Arga, Ata, Beda, Binga, Darba, Diva, Dringa, Gasta, Gata, Gendė, Gida, Ghuoda, Kaita, Kantra, Kina, Linksma, Lita, Mara, Mata, Mila, Naudė, Nauna, Nausa, Nauta, Ninda, Rimta, Sana, Skuda, Suda, Taga, Tanga, Tena, Tyla, Vaira, Vandra, Vanga, Žada i inne podobne imiona żeńskie oraz Alsus, Aslus, Gilas, Skaldas, Slantas, Žyvas i inne imiona męskie. Co ciekawe, są to najczęściej imiona żeńskie. Być może w ten sposób starano się wypełnić lukę w litewskim zasobie imion, powstałą wskutek niedostatku dawnych, autentycznych imion żeńskich. Niektóre imiona można by uznać za formy pochodne utworzone za pomocą różnych przyrostków. Są to Audrilė, Augina, Dirvona, Gelida, Giedrunė, Gilanda, Girenė, Juraitė, Lazduona, Narūna, Nautinga, Raimota, Saugutė, Vėjūna, Vorilė oraz Dainotas, Darsūnas, Komotas, Ligeikis, Lizdeika, Svilkenis, Vaidulis, Vaitenis, Vinotas i inne podobne. Również w tym przypadku częściej występują imiona żeńskie. Jak już wspomniano, tych i innych podobnych imion nie ma w „Słowniku etymologicznym imion litewskich”, którego autorzy bez wątpienia znali imiona narodowe podane w „Imionach kalendarzowych” A. Salysa i najwyraźniej świadomie nie uwzględnili niektórych z nich w wykazie litewskich imion zalecanych do użytku współcześnie. Przyczyna jest prawdopodobnie bardzo prosta — zalecenia o charakterze praktycznym nieuchronnie zmieniają się wraz z upływem czasu. Są korygowane, a niekiedy nawet całkowicie odrzucane. Należy o tym pamiętać, oceniając niewątpliwe zasługi A. Salysa dla litewskiej antroponimiki. „IMIONA KALENDARZOWE” ANTANASA SALYSA Streszczenie W „Imionach kalendarzowych” A. Salysa wymieniono wiele imion narodowych (około 726). Są to dawne dwuczłonowe imiona osobowe lub ich formy skrócone, a także liczne nowe imiona pochodzenia litewskiego. Część tych imion (35%) prawdopodobnie nie jest już dziś używana. Zalecenia praktyczne są korygowane lub zmieniane wraz z upływem czasu. Należy o tym pamiętać, oceniając imiona narodowe w „Imionach kalendarzowych”. 74