Tėvą prisiminus

PYTANIA Z JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Rimgaila SALYTĖ WSPOMINAJĄC OJCA* Przede wszystkim chciałabym podziękować Instytutowi Języka Litewskiego za zaproszenie [do udziału w konferencji poświęconej A. Saliowi. —Red.]. Nie przypuszczałam, że kiedykolwiek wraz z Mamą będziemy na Litwie z takiej okazji. Na różnych amerykańskich konferencjach zdarzało mi się słuchać wspomnień członków rodzin o tej czy innej wybitnej osobie. Po ich wysłuchaniu doszłam do wniosku — trzeba mówić krótko i ograniczyć się do konkretnych wydarzeń. Tak też spróbuję zrobić. Prawdopodobnie byłam beksą, bo moje pierwsze wspomnienia z dzieciństwa o Tacie są takie: ciągle z jakiegoś powodu ryczę, a Tata mnie uspokaja. Sadza mnie na kolanach i śpiewa po żmudzku "Pempel, pempel koudoutuoji, kam tav kamarele longoutuoji? I jeszcze potrząsa mną w takt. Bardzo mi się to podobało, chociaż niczego nie rozumiałem ani wtedy, ani teraz. Pierwszą lekcję języka, podobnie jak dobrego zachowania, otrzymałem od Taty. Kiedy miałem około czterech lat, Mama ciężko zachorowała, a Vincas Krėvė z żoną przeprowadzili się do naszego domu, żeby się mną opiekować. Tata kazał mi nazywać Krėvė profesora. Pani Krėvienė, która nie była Litwinką, nazywała swojego męża Vincusem. Słowo profesor trudno było mi wymówić, więc zacząłem nazywać profesora Vincusem. Tata wyjaśnił mi, że tak nie wolno i że to niegrzeczne, ale nadal zwracałem się do profesora Vincusa. Straciwszy cierpliwość, Tata zbił mnie na kwaśne jabłko. Tata, oczywiście, bardzo zwracał uwagę na mój język litewski. Jeżeli zaczynałam używać jakichś ogólnie przyjętych, lecz niepochodzących z litewskiego słów, takich jak siurprizas, anūkas, albo po prostu mówiłam po angielsku hobby, cereals, shopping center, natychmiast mnie poprawiał. Dopiero po wielu latach zrozumiałam, że nie wszyscy Litwini w Ameryce używają słów staigmena, vaikaitis, nikis, javieniai, pirkykla. Kiedy razem z kuzynką Danutė zaczęłyśmy chodzić do szkoły podstawowej, język angielski szybko wyparł litewski. Bawimy się i między sobą szū-szūšu, a Tata wciąż biega, żeby słuchać, w jakim języku rozmawiamy. Jeżeli po angielsku, to strofował nas swoim specyficznym określeniem: —No, i znowu obie „bliurbenają”! Tata był synem rolnika. Będąc profesorem na Litwie, troszczył się o swoje gospodarstwo i dużo w nim pracował. Pszczelarzył. W Ameryce mieszkaliśmy w Filadelfii | * Te wspomnienia R. Salytė po raz pierwszy opublikowano, z pewnymi skrótami i niewielką redakcją, w „Naujasis dienovidis” (18–31 grudnia 1992 r. Nr. 52—53, 1993 m. stycznia 1—7 d. Nr. 1). — Red. 39 w mieście, w domu z niewielkim kawałkiem ziemi, mniejszym niż ćwierć akra**. Wróciwszy z uniwersytetu, Tata codziennie zaraz pędził do ogrodu. Za domem, z jednej strony rosły krzewy malin, pośrodku było kilka jabłoni, porzeczki i agrest. Obok domu rosło pięć krzewów róż; tuż przy domu kwiaty i dwie duże, czerwone róże pnące. Przed domem rosło wiele drzew. Tata koniecznie chciał mieć różne i wyjątkowe. Rosły mimoza i jabłoń rajska (miał nadzieję, że będą z niej konfitury z jabłuszek). Oba drzewa nieustannie zaśmiecały — jedno latem, drugie jesienią, a Tata dostawał burę od Mamy. Odmówiła gotowania dżemu, i tak już obciążona pracą. Latem róże obsiadały chrząszcze japońskie (Japanese beetles), które obgryzały jego ukochane kwiatki aż do ostatniego listka. Tak bardzo nienawidził tych chrząszczy, że brał je po prostu między palce i ściskał tak, że ich zielone wnętrzności wypływały spod twardego pancerza. Poza tym był bardzo spokojnym człowiekiem, zupełnie nieporywczym. Ale tutaj czuło się prawdziwą zemstę. „Wrażliwszym” osobom, czyli mnie, kazał zbierać te chrząszcze i wrzucać je do naczynia, w którym była woda z naftą. Za każdego zebranego chrząszcza płacił jednego centa. Było kilka cbelys, które szczególnie kochał. Chociaż nie było wystarczająco dużo ziemi, aby dobrze rosły, a klimat też im nie sprzyjał (było za ciepło), Tato, jako człowiek z Północy, posadził je. Jedna jabłoń była karłowa, a druga szczepiona i dość skomplikowana: na jednej jabłoni — trzy pnie, trzy odmiany jabłek. Krzątał się wokół nich, bez końca je opryskiwał, ale wszystko kończyło się smutno: jabłka zawsze były robaczywe. Dopiero dorósłszy, zrozumiałem, dlaczego potrzebna mu była ta jabłoń trzech odmian i ten przeładowany, mały ogród. Jemu, który dorastał na wsi, przez cały czas było za mało przestrzeni. Tęsknił za ziemią. Po pracy w ogrodzie czuł się odświeżony i znów wracał do biurka. Z malin Tato robił swoją malinówkę. Pszczelarstwo na przedmieściach Filadelfii, podobnie jak w mieście, było zabronione. Kiedy Tatuś spędzał lato u sióstr Zgromadzenia Sióstr Ukrzyżowanego Jezusa w Elmhurst w stanie Pensylwania, pamiętam, z jaką przyjemnością zakładał pszczelarski „kepeliušas*” z siatką i szedł sprawdzać ule z siostrą pszczelarką Barbarą. Nie zakładał rękawic; mówił, że pszczoły nigdy go nie atakowały. W Filadelfii produkcja miodu pitnego częściowo zastępowała pszczelarstwo. Studiując na uniwersytecie w Lipsku, Tatuś znalazł w bibliotece różne stare przepisy, według których produkował własny miód pitny. W piwnicy stała aparatura i wszystkie potrzebne rzeczy: drożdże i przyprawy z Niemiec, ogromna drewniana beczka, z której wystawała od góry zakrzywiona rurka, przez którą można było śledzić proces fermentacji. Lubił częstować gości swoim wyrobem i, jak się wydaje, wszystkim smakował. Oboje z tatą byliśmy miłośnikami zwierząt. Na Litwie miał wilczury, hodował pawie. Mama bała się tych pawi, a poza tym była też uczulona na zwierzęta. | W gospodarstwie, kiedy wracała po kąpieli w strumyku, pawie zagradzały jej drogę i nie przepuszczały jej. Na każdego, kto próbował przejść, wskakiwały na głowę, czepiały się włosów i dziobały. Przed ślubem gospodyni domu taty ostrzegła mamę: "Proszę pani, on jest bardzo dobrym człowiekiem. Tylko niech pani nie pozwoli trzymać tych psów.” Pomimo ostrzeżeń i alergii mamy, kiedy dorastałem, zawsze trzymaliśmy jakieś domowe ** Akry (ang. acre) — jednostka powierzchni ziemi w USA równa 4046, 86 m2. —Red. 40 zwierzę. Ze wszystkich Tatuś najbardziej kochał kota Miciusia. Obaj wstawali wcześnie, około szóstej. Miciuś spał na górze ze mną. Gdy tylko rano usłyszał, że coś szeleści na dole, pędził do kuchni, wskakiwał Tatusiowi na ręce, kładł mu łapki na piersi i pocierał pyszczkiem najpierw jedno, a potem drugie ucho. Tak witali się rano. A potem Miciuś zeskakiwał na dół i prosił o śniadanie. Będąc profesorem na Litwie w czasach niepodległości, Tata nieźle zarabiał, elegancko się ubierał i zamawiał garnitury u ir najlepszych krawców w Kownie. Podobnie jak wielu emigrantów, przybył do Ameryki z niczym; zaczął życie od nowa w wieku 44 lat. W tamtych czasach amerykańscy profesorowie zarabiali bardzo mało, mniej niż robotnicy fabryczni. Tak było, dopóki Rosjanie nie wystrzelili pierwszego sputnika, a Amerykanie, poczuwszy się zacofani, nie zaczęli podnosić poziomu szkolnictwa wyższego, a jednocześnie rozbudowywać wydziałów slawistyki. Przez wiele lat Tata musiał dorabiać w szkole wieczorowej i letniej. Oczywiście w takich warunkach cała elegancja została zapomniana i tak już pozostało na całe życie. Od dawna Tata był przyzwyczajony do kupowania sobie ubrań. Często chodził do sklepu z przecenionymi towarami S. Kleina i wybierał sobie garnitur. Wracał do domu bardzo zadowolony z taniego zakupu, a Mama nie wiedziała, co robić. Nie widział siebie z boku, a spodnie — nieco krzywe. Ale jemu to nie przeszkadzało i, prawdę mówiąc, amerykańscy profesorowie też wyglądali podobnie. Mimo to Mama wymuszała na Tacie, żeby kupował sobie dobre garnitury. Jak państwo wiedzą, Tata wykładał na Uniwersytecie Pensylwanii od 1947 do 1972 roku. Na emeryturę można przejść w wieku 65 lat, ale on nie chciał tego robić. Lubił wykładać, lubił studentów, a uniwersytet cenił go jako specjalistę. Pozostał wykładać niemal do siedemdziesiątego roku życia. Początkowo, gdy katedra była mała, trzeba było prowadzić kursy z bardzo różnych tematów: języka bułgarskiego, języka polskiego, staro-cerkiewno-słowiańskiego, języka staropruskiego, fonologii bałtyckiej i słowiańskiej. Kiedy katedra rozrosła się w latach sześćdziesiątych, można było prowadzić więcej wykładów z własnej dziedziny. Typowy wykaz kursów w ciągu jednego roku: historia języka litewskiego, język staropruski, porównawcze językoznawstwo bałtyckie, historia języka rosyjskiego. Studenci lubili Tėtę, ponieważ urozmaicał wykłady anegdotami i dowcipami, zachowywał się dość swobodnie, często zapraszał studentów do domu. Jego były student, prof. W. R. Schmalstieg, wspomina: "My permanent impression of him is that of a man with a smile on his face” ("Nieustannie pamiętam go z uśmiechem na twarzy"). Tėtė sam lubił opowiadać o dwóch wydarzeniach. W pewnym okresie, zapewne pod koniec lat pięćdziesiątych — na początku sześćdziesiątych, bardzo modne stało się robienie na drutach podczas wykładów. Początkowo Tatuś nie zwracał na to uwagi, lecz później zauważył, że pojawiło się bardzo wiele studentek robiących na drutach, których ręce były tak zajęte, że nie były w stanie robić notatek. Trzeba było ratować sytuację. Na początku wykładu Tatuś, jak gdyby nigdy nic, oznajmił: "I would like to announce that only pregnant women are permitted to knit in the classroom" (Chciałbym ogłosić, że na drutach mogą robić na zajęciach tylko kobiety w ciąży"). Natychmiast zniknęły wszystkie robótki na drutach. Pewnego razu, wykładając kurs historii języka litewskiego, Tatuś wyjaśniał studentom starą formę "šitonais. " Studenci byli w większości Amerykanami, więc powtarzał słowo sylabami, chcąc, aby prawidłowo je zapisali. Im wolniej i wyraźniej wymawia to słowo, tym więcej studentów patrzy na siebie nawzajem jakoś zmieszanych. A on nadal, coraz głośniej, powtarza: "šit —on —ais. Zapisz to poprawnie „šit —on —ais”. Już zaczęli zatrzymywać się ludzie także przy otwartych drzwiach, kiedy studenci nie wytrzymali i wszyscy wybuchnęli śmiechem. Litewskie słowo w języku angielskim zamienia się w trzy słówka, które oznaczają „załatwić potrzebę fizjologiczną na lodzie”. 41 Latem Tata często jeździł prowadzić wykłady na różnych kursach języka litewskiego dla nauczycieli i studentów, którzy zimą w soboty uczyli dzieci języka litewskiego. Na początku roku akademickiego bardzo starannie przygotowywał się do wykładów, pracował ze swoimi doktorantami i zajmowało mu to prawie cały dzień. Pamiętam go siedzącego przy biurku w swoim pokoju. Po pewnym czasie zaczynał chodzić po pierwszym piętrze, nic nie widzi, słucham — mówi do siebie (tak mi się wydawało). Później zrozumiałam, że przygotowując na przykład „Słownik litewskiego języka pisanego- ”***, lubił głośno powtarzać jakieś słowo i w ten sposób zagłębiać się w jego etymologię, inne formy itp. W szóstym i siódmym dziesięcioleciu w Bostonie wydawano Encyklopedię Litewską. Autorzy różnych artykułów często dzwonili i pytali o specjalistyczne terminy. To wyjaśnianie zabierało dużo czasu. Jeszcze jedną niemałą coroczną pracę — redagowanie bibliografii języków i literatur Europy Wschodniej Modern Language Association — trzeba było wykonywać głównie podczas ferii bożonarodzeniowych. Tata mógł rozpocząć swoją pracę dopiero około godziny 22 i zwykle pracował do 2 w nocy. Od długiej, wytężonej pracy psuł mu się żołądek, zaburzało się trawienie. Wtedy obwiniał Mamę, że źle gotuje! W gabinecie Taty stół i podłoga były zawalone papierami. Pewnego razu pewien ksiądz przysłał rękopis napisanej książeczki, aby Tatuś poprawił język. Rękopis zmieszał się z gazetami na podłodze i Mama, chcąc trochę uporządkować pokój, przypadkowo wyrzuciła go razem z gazetami. Tytuł tej książeczki brzmiał "Kto patrzy i nie widzi“. Po tym wydarzeniu Tatuś zabronił nie tylko Mamie, lecz także sprzątaczce domu wchodzić do swojego pokoju, i zawsze panował tam większy lub mniejszy bałagan, choćby bardzo wysokiej rangi. Z drugiej strony, sporządzając konspekty prac naukowych, przygotowując wykłady i artykuły, bardzo porządnie zapisywał wszystko w cienkich zeszytach, aby poszczególne strony się nie zgubiły. Cały ten materiał zachował się. + W 1967 r. u Tatusia pojawiły się pierwsze objawy raka gruczołów limfatycznych. Leczono go promieniowaniem. Lekarz postanowił nie opowiadać mu szczegółów; Tėtė niewiele rozumiał z takich rzeczy i spokojnie przeżył jeszcze pięć lat. W 1972 r. « przygotowywał się do przejścia na emeryturę i planował rozpocząć pisanie historycznego słownika języka litewskiego. Przygotowywał się również do ponownego wyjazdu na Litwę. Niestety, rak ponownie pojawił się w maju i zmusił go do położenia się w szpitalu. Zabrał tam jeszcze do poprawy prace egzaminacyjne studentów. Po transfuzji krwi wrócił do domu, ale na krótko; ponownie potrzebna była krew. Wtedy już pozostał w szpitalu. *** Będąc profesorem na Uniwersytecie Pensylwanii, A. Salys wraz z A. Sennem dokończył wydawanie pięciotomowego „Słownika litewskiego języka pisanego” (*Wörterbuch der litauischen Schriftsprache, Litauisch-Deutsch), rozpoczętego w 1926 r. przez M. Niedermanna, F. Brenderio i A. Senna. —Red. 42 Wujek Aleksas Vaškelis zorganizował, aby Tatuś został sfilmowany. Zabraliśmy go do domu na jeden dzień. Tatuś wciąż powtarzał, że czuje się dobrze, a po zakończeniu filmowania wieczorem zawiozłem go do szpitala. Idąc korytarzem, zachwiał się, zapytałem, czy jest słaby. Odpowiedział, że nie, tylko Mama kazała mu założyć nowe buty, więc niewygodnie mu się chodzi, ale było jasne, że opuszczają go siły. Kiedy leżał w szpitalu, nie chciał, żeby go ktoś odwiedzał. Mówił, niech pamiętają mnie, kiedy byłem zdrowy. W szpitalu nadal odpowiadał na listy. Podyktował mi list do prof. Juozasa Girnisa. Kiedy przyniosłem wydrukowany tekst, przebiegł po nim wzrokiem, pokręcił głową i zaśmiał się: "Kiedy Ty nauczysz się pisać skrót roku ("m.*") oddzielnie od numerów!" O sobie zaczął mówić tylko raz. Mówił, że życie jakoś minęło bardzo szybko. Chciałby jeszcze wiele zrobić. Gdyby nie wykłady i Encyklopedia, napisałby więcej własnych prac, ale z tego powodu nie żałuje. Choroba postępowała; było widać, że wciąż słabnie coraz bardziej. W ostatnich dniach męczyła go wysoka gorączka, ale bólu nie było. Tata prosił, żeby ugotować szaltanosy z jagodami. Zawieźliśmy mu ten ostatni posiłek. Pod wieczór pożegnaliśmy się; wychodząc, uśmiechał się do nas i pomachał jedną ręką. W nocy 31 lipca telefonicznie poinformowano, że jego serce się zatrzymało. Przygotowując to sprawozdanie, wyjęłam teczkę Taty, w której znajdowały się rzeczy, które zabrał ze sobą, kiedy po raz ostatni położył się w szpitalu. Był to człowiek, który nie zwracał szczególnej uwagi na sprawy codzienne. Sama teczka czarna, zużyta, ze sztucznej skóry, nawet nie skórzana. W środku charakterystyczna mieszanka: klucze, gazety "Draugas" i "Gimtasis kraštas", czasopisma "U. S. News and World Report” i "Aidai", szczoteczka do zębów, list prof. K. Korsakasa dotyczący pakietu wysłanych kart z kartoteki słownika i list nazwisk**- ** z taką uwagą: "Wiele z tego, o co nam Państwo zarzucają, zależy od rzeczywistych warunków i okoliczności, które również Państwu powinny być przynajmniej w przybliżeniu znane z prasy i innych źródeł informacji. A jeśli już wdawać się w polemikę, to my ze swojej strony również moglibyśmy zgłosić niemało zastrzeżeń zarówno co do braku obiektywizmu, jak i innych kryteriów oceny naszej pracy w prasie zagranicznej... Ale czy wzmocniłoby to naszą współpracę naukową? Mam nadzieję, że właściwie mnie Państwo zrozumieją”. Był tam również list V. Šeštokasa dotyczący planowanego wykładu na Światowym Obozie Młodzieży Litewskiej na temat „Język litewski — wartość i obowiązek- ”, informacje Elty, papier i koperty z nagłówkiem Uniwersytetu Pensylwanii, pióro i ołówek, grzebień, lusterko, zielony skórzany portfel, wytarty aż do brązowego koloru, znoszone okulary z wyblakłymi oprawkami, „Nowy Testament” arcybiskupa J. Skvireckasa, „Novum Testamentum Graece et Latine” Eberharda Nestlego, „Zagadnienia terminologii liturgicznej” ks. S. Yli, potargana brązowo-- czarna prążkowana „żaba” — tak nazywał krawaty typu muchy. Nie lubił długich krawatów. **** Wspomniano kartotekę akademickiego „Słownika języka litewskiego” oraz spisy litewskich nazwisk. — Red. 43