A. Salio veikla Vytauto Didžiojo universitete 1930–1939 m.

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA K. ULVYDAS DZIAŁALNOŚĆ A. SALYSA NA UNIWERSYTECIE WITOLDA WIELKIEGO W LATACH 1930–1939 A. Salys przeszedł do historii językoznawstwa litewskiego jako jeden z najwybitniejszych lituanistów i komparatystów bałtystycznych XX wieku. Szczyty nauki — wszystkich stopni i tytułów — osiągnął dzięki swoim wielkim zdolnościom, które zaczęły ujawniać się już we wczesnej młodości, gdy uczył się jeszcze w gimnazjum „Saulės” w Telszach. Jak świadczą jego rówieśnicy (np. leksykografka Z. Jonikaitė i in.), już wtedy wyróżniał się spośród innych młodzieńców swoją wiedzą i zdolnościami, które szczególnie zachwycały i cieszyły nauczycieli; A. Salys wraz z innym uczniem tego samego gimnazjum, A. Jucysem (przyszłym profesorem fizyki teoretycznej i akademikiem), byli uważani za chlubę gimnazjum. Zdolności A. Salysa szczególnie wyraźnie ujawniły się w latach studiów na Uniwersytecie w Kownie, który później otrzymał imię Witolda Wielkiego. Tutaj 1923 m. miał szczęście uczyć się u takich znakomitości jak najwybitniejszy iš w historii litewskiego językoznawstwa lituanista, bałtysta i komparatysta K. Būga, najwybitniejszy ir twórca i kodyfikator litewskiego języka ogólnego J. Jablonskis. Prawdopodobnie największy wpływ ir na A. Salisa wywarł już wówczas znany na całym świecie K. Būga, który ir zapewne zadecydował o tym, że po po dwóch latach studiów stworzono mu w Kownie warunki do wyjazdu na studia į do Lipska, gdzie w tym czasie pracował światowej sławy lituanista i bałtysta ir J. Gerulis, który został opiekunem naukowym A. Salisa. Mając takiego promotora, A. Salys 1929 m. kończy ir obronę rozprawy doktorskiej "Die žemaitischen Mundarten: Geschichte des žemaitischen Sprachgebietes”. Ši rozprawa jest szczególnie znacząca z tego względu, że po raz pierwszy w lituanistyce tak gruntownie i szczegółowo ir zbadano w niej historię gwar żmudzkich od najdawniejszych czasów, szerzej wykorzystano kroniki zakonu krzyżackiego oraz inne dokumenty starożytne. ir Warto przypomnieć, że w tym samym czasie w Lipsku studiowir ał inny niezwykle pracowity to student lituanista wysłany przez Uniwersytet Kowieński — P. Skardžius (tak samo jak ir A. Salys, przyszły profesor ir akademik). Ten ostatni w tym samym roku co ir A. Salys, obronił w Lipsku rozprawę doktorską * Die slavischen Lehnwörter im staro-litewskich”. Jo jednym z najważniejszych nauczycieli był również J. Gerulis, który troszczył się o obu swoich uczniów, jų obserwoir wał ich pracę i opiekował się nimi. Tutaj tych naszych du językoznawców zestawia się po to, aby jeszcze raz można było przypomnieć wielkie zdolności pierwszego, poświadczoiš jų ne już przez inną osobę, samego nauczyciela — Radość J. Gerulisa, który cieszył się zdolnościami jednego ze swoich o uczniów, a pracowitośir tą cią drugiego, inni lubili opisywać dość dosadnie, ale obrazowo, w ten sposób: "Salys swoją rozprawę napisał głową, o Skardžius — tyłkiem". Ta charakterystyka zdolności iš moich czcigodnych nauczycieli, porównanie, niespodziewanie usłyszane przed wieloma dziesięcioleciami z ust słynnego językoznawcy, jako młodego ar jų studenta nie mogła mnie nie zszokować. Dopiero później, słuchając interesujących wykładów Maironisa o Prusach Litewskich epoki K. Donelaitisa ir jo twórczość, zrozumiałem, że ir Język ojczysty J. Gerulisa musiał być jeszcze równie prosty, konkretny, czasami szorstki, czasami o cudownie łagodny jak język Būrów, ir który K. Donelaitis genialnie uwiecznił w swoich „Roku”. 20 Do Uniwersytetu Witolda Wielkiego A. Salys wrócił z Niemiec w 1930 roku, wcześniej zdążywszy jeszcze przez semestr pilnie pracować w Laboratorium Fonetycznym Uniwersytetu Hamburskiego, a już jesienią rozpoczął tutaj wykładanie dyscyplin lituanistycznych i bałtystycznych. : W tym roku cała Litwa obchodziła 500. rocznicę śmierci Witolda Wielkiego. Litwini mieszkający w ojczyźnie i poza jej granicami organizowali wiele różnorodnych uroczystych wydarzeń. Cała Republika żyła w warunkach wielkiego duchowego i patriotycznego uniesienia, które uwidoczniły się już kilka lat wcześniej, w czasie przygotowań do obchodów tego jubileuszu. To duchowe patriotyczne podniesienie ogarnęło szczególnie całą młodzież litewską zarówno w miastach, jak i na wsiach. Nawet wydane w tamtych latach świadectwa dojrzałości były wyjątkowe: miały inny niż zwykle papier, większy format i wizerunek Witolda Wielkiego. To duchowe patriotyczne podniesienie młodzieży, zwłaszcza studentów, rzucało się w oczy nawet cudzoziemcom przybywającym na Litwę. Na przykład J. Gerulis, który przybywał tutaj w sprawach naukowych, we wstępie do swojej książki "Die litauischen Dialektstudien” (1930) spojrzenie na wspomniane tu duchowe patriotyczne podniesienie studentów traktuje wprost jako pewien renesans lituanistyki. I rzeczywiście lituanistykę, jako główną specjalność, wybierały setki młodych ludzi. Sami tylko studenci pierwszego roku nie mieścili się w wielkiej sali wykładowej, a ponieważ na uniwersytecie obowiązywał system semestralny (wykładów z tego samego przedmiotu mogli jednocześnie słuchać studenci różnych roczników), wielu musiało podczas wykładów także stać. Oczywiście taki entuzjazm studentów lituanistów nie mógł nie rzucać się w oczy również samym wykładowcom, wśród nich J. Gerulisowi i innym. To ducha studentów podnosił ir jų patriotyzm wzmacniało to, że od zakończenia walk o niepodległość Litwy minęło zaledwie około dziesięciu lat. Historyczne zdobycie niepodległości, bohaterstwo litewskich ochotników i żołnierzy poruszały każdego Litwina, szczególnie młodzieńca. Każdy, kierując się przykładem rodziców, braci lub po prostu bliskich, którzy niedawno už ofiarnie walczyli o niepodległość, starał się choć odrobinę przyczynić do umacniania Ojczyzny. Dla tego okresu niezwykle charakterystyczne było powstawanie i rozkwit ir jų różnorodnych organizacji młodzieżowych. Na Uniwersytecie Witolda Wielkiego działały dziesiątki korporacji studenckich, których członkom stawiano najszlachetniejsze zadania: służyć Bogu ir Ojczyźnie, bliskiemu człowiekowi, rozwijać własną osobowość, szerzyć prawość, niestrudzenie dążyć do ir wiedzy, uczciwie przygotowywać się do przyszłego zawodu. Iš Spośród organizacji studenckich o kierunku ideologicznym największymi ir i najbardziej aktywnymi były organizacje ateitininków, ir tautininków (neolituanów), varpininków oraz korporacje o kierunku ideologicznym. O aktywności takich organizacji można tu podać jeden czy drugi przykład. Ateitininkowie ogłosili akcję budowy domu ateitininków w Kownie: każdy na tę budowę miał ofiarować przynajmniej cegłę, tj. — kupić talon kosztujący kilka centów. Oczywiście, ta akcja zachęcała zwykłych ir ludzi do składania datków na tų budowę domu; o rezultatem był wówczas monumentalny gmach Kowna Na alei Wolności, gdzie W latach niepodległości schronienie znalazło wielu niezamożnych studentów. Młodzież również wniosła znaczący wkład, składając datki i zbierając fundusze na budowę okazałego kościoła Zmartwychwstania ir w Kownie. W nim, jeszcze nieukończonym i niewyposażonym, w latach okupacji ulokowano fabrykę telewizorów. W niepodległej ji Litwie powinien zostać ir ukończony i przekazany wiernym do użytku. ir Neolituanie i varpininkai również mieli swoje lokale; pierwsi dzięki większemu wsparciu władz, drudzy zaś dzięki funduszom społeczeństwa i wysiłkom wyposażonym. Wszędzie tętniło aktywne, twórcze życie studenckie, organizowano dyskusje naukowe i polityczne, imprezy kulturalne, wieczory wypoczynkowe itp. ir We wszystkich tych pomieszczeniach działały ir stołówki bardziej dostępne dla studentów niż gdzie indziej w mieście. Mówiąc o tym okresie, nie tą można nie wspomnieć o tym, że stosunki ir między studentami, podzielonymi (często według ir narodowości i regionów) na ar różne organizacje, or stowarzyszenia i korporacje, były zupełnie ir normalne, przyjazne i poprawne, z wyjątkiem być może nielicznych ir ugrupowań studentów skrajnie lewicowych, które zazwyczaj tworzyli cudzoziemcy albo po prostu młodzi ludzie wynarodowieni. Ci ostatni od czasu do czasu wywoływali lub ir po prostu prowokowali pewne ekscesy, z których większość studentów tylko się śmiała. iš Taka właśnie atmosfera panowała na Litwie ir po rozpoczęciu pracy te pedagogicznej tutaj na Uniwersytecie Witolda Wielkiego A. Salisowi. W samym pierwszym semestrze swojej pracy 21 (Jesienią 1930 r.) zaczął wykładać kilka ważnych dyscyplin lituanistycznych (język staropruski, język łotewski itd.) oraz prowadzić zajęcia praktyczne. W kolejnych semestrach liczba wykładanych przez niego dyscyplin i prowadzonych seminariów stale rosła. Już w ciągu pierwszych dwóch lat pracy wyrósł na jednego z głównych wykładowców dyscyplin lituanistycznych na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. Rok wcześniej (1929) pracę pedagogiczną na tym samym uniwersytecie rozpoczął kolega A. Salysa, P. Skardžius. W tym czasie nauki humanistyczne wykładano na dwóch wydziałach: Wydziale Nauk Humanistycznych oraz Wydziale Teologii i Filozofii. Takie dublowanie absolutnie nie stanowiło żadnej przeszkody ani dla profesorów, ani dla studentów. Przeciwnie, zapewniało wszystkim jedynie wygodę oraz różnorodność nauki i studiów. Przede wszystkim same regulaminy wydziałów nie były całkowicie jednolite. tų Tak więc występowały w nich różne ir dyscypliny nauk humanistycznych. Student mógł, oprócz dyscyplin be wymaganych przez regulamin, swobodnie wybrać inne, odpowiadająir ce mu dyscypliny na którymkolwiek z dwóch wydziałów. Nie stawiano iš tų studentowi żadnych przeszkód w wyborze któregokolwiek ir iš tą profesorów wykładających ten sam przedmiot. Tak więc wykładów z dyscyplin lituanistycznych można było słuchać na każdym z iš wymienionych wydziałów. Zazwyczaj jednak nie powodowało to większego rozproszenia: absolutną większość dyscyplin student zaliczał i zdawał egzaminy zwykle na jednym z tych dwóch wydziałów. Ta możliwość korzystania z dwóch wydziałów była szczególnie dogodna dla niezamożnych studentów nieotrzymującyir ch stypendiów, którzy musieli zarabiać na chleb pracą zarobkową. Ponieważ wykłady z analogicznych dyscyplin na poszczególnych wydziałach często odbywały się o różnych porach: w jednym miejscu przed południem, w innym po południu, studentowi pracującemu łatwiej było dostosować godziny pracy do godzin wykładów. su P. Skardžius od samego początku 1929 m. prowadził wykłady z dyscyplin lituanistycznych na Wydziale Nauk Humanistycznych, A. Salys – na Wydziale Teologii i Filozofii. Lecz już w pierwszych o 1930 m. — latach ir pracy pedagogicznej A. Salysa na wykłady przychodzili studenci-lituaniści z obu wydziałów, dlatego sale wykładowe dosłownie pękały w szwach. nie można powiedzieć o wykładach prowadzonych przez P. Skardžiusa, jo choć i one były mniej treściwe i interesujące. יש.бай? To ]} } Nope. Need valid. Let's output. ]} } ne ir Obaj ci iš Wykładowcy, którzy wrócili z Lipska, į wnieśli do Uniwersytetu Witolda Wielkiego wiele nowego. Po prostu wzbogacili i ożywili całą ir tutejszą lituanistykę, której nauczanie dyscyplin przez naszych po wielkich językoznawców K. Būgi ir po śmierci J. Jablonskisa bardzo podupadło. Do to przebłysku renesansu lituanistyki, zauważonego przez wspomnianego już wcześniej J. Gerulisa, bez wątpienia be przyczynili się zarówno A. Salys su P. Skardžius, a także, rzecz jasna, J. Gerulis, który pomógł przygotować dla Litwy tak znakomitych naukowców. du Szkoda tylko, że ówczesto ne Władze Litwy najprawdopodobniej z powodu trudności związanych z tworzeniem państwa nie zdołały przynajmniej kilka lat wcześniej zadbać o przygotowanie lituanistów o najwyższych kwalifikacjach, chociaż znakomitych kierowników do tego zadania można by już było z łatwością znaleźć, jeśli nie na samej ne Litwie, to przynajmniej w ar Niemczech, a nawet na Łotwie (mam na myśli J. Gerulisa ir J. Endzelina). Jak czytelnik mógł już zauważyć, A. Salis z okazji 90. rocznicy śmierci ga wspominani są ir P. Skardžius oraz J. Gerulis. Dzieje się tak dlatego, że ci trzej wybitni językoznawcy są bardzo związani ir swoim życiem i pracą: A. Salis ir P. Skardžius byli Uczniowie J. Gerulisa w Lipsku, obaj przez około dziesięć lat wykładali lituanistykę na tym samym Uniwersytecie Witolda Wielkiego, obaj szczęśliwie uniknęli powracającej fali czerwonego terroru, 1944 m. wyjeżdżając do į Niemiec, o nieco później — į USA, gdzie aż do śmierci niestrudzenie pracowali na niwie lituanistyki. Nie tylko ne rozwijali lituanistykę, lecz także w znacznym ir stopniu przyczynili się do rozwoju języka litewskiego i podnoszenia jego kultury wśród naszych emigrantów, ożywili badania lituanistyczne w USA, rozsławiali tam imię Litwy. 22 Teraz wróćmy do pracy pedagogicznej A. Salysa na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. Najpierw chciałoby się scharakteryzować go jako pedagoga, ponieważ wtedy, gdy dopiero rozpoczął wykładanie, poza rozprawą doktorską nie miał jeszcze na swoim koncie większych prac lituanistycznych, a samo jego nauczanie, cała praca pedagogiczna, po prostu zachwycała nas, studentów — zarówno pierwszorocznych, jak i kończących uniwersytet, takich jak P. Jonikas, J. Kruopas, J. Senkus, J. Labokas, Z. Jonikaitė, E. Mikalauskaitė, I. Matuzevičiūtė i wielu innych. Na wykłady A. Salysa po prostu napłynęli studenci z obu wspomnianych tutaj wydziałów. Cóż tak ich tutaj przyciągało? Przede wszystkim, oczywiście, przyciągał ich jego znakomity sposób wykładania, na który składały się dobre przygotowanie do wykładów, ich nowatorstwo, wzorowa literacka wymowa wykładowcy, a nawet zewnętrzna atrakcyjność jego osoby i elegancja. Na wykłady i seminaria A. Salys przychodził ubrany w znakomity garnitur ze szkockiego szewiotu, w spodnie w stylu golfowym, które wówczas były bardzo rozpowszechnione w Europie Zachodniej i zaczynały się upowszechniać na Litwie. Później, odbywając służbę wojskową w batalionie samochodowym, przychodził na wykłady w mundurze szeregowego żołnierza, a później podoficera, co dla słuchaczy było swoiście interesujące. Oczywiście najważniejsza była tu treść wykładów i sam sposób nauczania: swobodny, konsekwentny, żywy język, który nie tylko łatwo od razu zrozumieć, lecz także zapisać. A. Salys nigdy nie czytał wykładów z kartki, jak wielu innych profesorów. Co prawda miał tekst wykładu, ale nigdy go nie odczytywał, lecz opowiadał samą treść, tylko od czasu do czasu zerkając na niewielką kartkę, na której zapisywał na tablicy same przykłady faktów językowych. jo į iš — Zadziwiała nas wszystkich metodyczność nauczania, którą, jak się zdaje, został obdarzony już przez samą naturę. Później inni profesorowie uczyli nas metodyki nauczania języka, ale takiej metodyczności, którą wyróżniał się A. Salys, iš naprawdę nie można nauczyć się ani z iš metodyk, ani od iš metodyków, ponieważ musi ona być wrodzona. Oto jak studentom wykładano język staropruski. Najpierw każdemu rozdawano powielone to dostępnymi środkami teksty języka staropruskiego, wskazywano główne źródła wykładanego przedmiotu, z których najważniejsze były wówczas następujące: R. Trautmann " Die altpreussischen Sprachdenkmaler” (1910), G.H.F. Nesselmanno " Thesaurus linguae Prussicae” (1873), E. Bernekerio "Die preussische Sprache” (1896). Nawiasem mówiąc, teksty przekazane studentom w powiększeniu były bardzo wiarygodne, ponieważ pochodziły iš z książki R. Trautmanna; o jeśli chodzi o dokładność przepisywania tekstów, zdaje się, że do dziś nikt tego autora ir jeszcze nie prześcignął. Otrzymane dalej teksty analizowano lingwistycznie: tłumaczono je na język į litewski, omawiano każde słowo semantycznie, fonetycznie i etymologicznie, zwracając szczególną uwagę na į stosunek do su innych języków bałtyckich, przede su wszystkim do języka litewskiego. A zatem na zajęciach odbywała się żywa, wszechstronna analiza tekstu, w į którą angażowano wszystkich słuchaczy. Przy takiej po pracy teksty z kilku tygodni po prostu į zapadały studentom w pamięć, o jų analiza stawała się coraz jaśniejsir za i ciekawsza. Oczywiście sam prowadzącį y, jak już wspomniano, przychodził na takie wykłady bardzo starannie przygotowany. Należy tu powiedzieć, że taką metodykę analizy tekstów językowych stosowali mo również inni profesorowie, zwłaszcza zachodnioeuropejskich uniwersytetów, np. P. Brender podobnie wykładał nam autorów łacińskich. Główną cechą takiego nauczania była — żywość, aktywność audytorium, jego włączenie į do pracy. Jasne jest, że metodyka studiów wymagała od iš studenta pracy ir przygotowawczej w domu; czasu o na to, niestety, rzadko kto z nas znajdował. Jednakże 23 przygotowanie się do egzaminu z tego języka, zwłaszcza dla studenta, który pilnie uczęszczał na wykłady, nie było trudne, ponieważ po takim nauczaniu pozostawało już niewiele luk. Te ostatnie należało uzupełnić na podstawie literatury specjalistycznej, która niemal w całości była wydana po niemiecku i dla wszystkich łatwo dostępna w wzorowo prowadzonej Bibliotece Uniwersyteckiej V. Biržiški, A. Salkauskaitė, I. Kisina i innych. Podobnie prowadzony był także kurs języka łotewskiego. Podstawowymi dziełami i źródłami dotyczącymi tego przedmiotu były wówczas dla nas „Lettische Grammatik” J. Endzelyna (1922), „Latviešu gramatika” J. Endzelyna i Mylenbacha — zwięzła, doskonale napisana, przypominająca gramatykę naszego J. Jablonškisa — oraz „Lettisches Lesebuch” J. Endzelyna (1922), najbardziej dostępny i najpopularniejszy podręcznik. Podczas wykładów korzystaliśmy głównie z tej ostatniej książki, czerpiąc z niej przykłady i teksty do analizy lingwistycznej, którą zwykle przeprowadzano po wykładach teoretycznych. Trzeba powiedzieć, że egzamin z tego przedmiotu również nie był trudny, ponieważ już samo pilne uczęszczanie na wykłady i analiza tekstów pomagały opanować podstawy języka łotewskiego, zwłaszcza że języka tego nauczał wybitny bałtysta, dobrze umiejący posługiwać się porównawczą metodą historyczną języków. Oprócz staropruskiego i łotewskiego A. Salys wykładał na Uniwersytecie Witolda Wielkiego wiele innych wymaganych regulaminem dyscyplin lituanistycznych i bałtystycznych lub z zakresu językoznawstwa ogólnego, z wyjątkiem ogólnego kursu języka litewskiego, który na Wydziale Teologicznym i Filozoficznym prowadził J. Balčikonilų s, a na Wydziale Humanistycznym — S. Ciurlioniené. Nawiasem mówiąc, seminaria prowadzone w ramach ar wykładów z fonetyki ogólnej ir prowadzonych przez A. Salysa obejmowały zagadnienia fonetyki ogólnej litewskiego języka ir literackiego oraz wymowy ogólnej bardziej szczegółowo i dogłębnie niż J. Balčikonio ar Wykłady z ogólnego kursu języka litewskiego prowadzone przez S. Čiurlionienė oraz prowadzone przez nią ćwiczenia. Mistrzostwo A. Salysa w nauczaniu szczególnie uwidaczniało się podczas wykładów i ćwiczeń z historycznej gramatyki ir języka litewskiego, dialektologii oraz fonetyki ogólnej. Te dyscypliny, jak się zdaje, były mu najbardziej bliskie, właśnie je najbardziej lubił, ale ne najlepiej był przygotowany do ich ir wykładania. Kurs gramatyki historycznej rozpoczynał od fonetyki, a kończył na składni, której podstawy dopiero ir wtedy tworzono, podczas gdy fonetyka i morfologia były stosunkowo ir najmniej rozwiniętsu e. ir ja „historyczna” Nawiasem mówiąc, do dziś nie mamy szczegółowej historycznej składni języka litewskiego, z ar wyjątkiem historycznych badań składniowych poszczególnych części mowy w ramach ir poszczególnych konstrukcji. Tu badaczy czekają jeszcze wielkie prace. Mimo to Wykłady A. Salysa z gramatyki historycznej języka litewskiego stanowią dość pełny kurs tej dyscypliny, którego wówczas nikt nigdzie na Litwie nie ir wykładał tak szczegółowo. W dziedzinie nauczania gramatyki historycznej A. Salys był na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, można powiedzieć, jedynym tak znakomicie przygotowanym specjalistą 1930—1939 w tamtych latach. Nauczanie tej dyscypliny bardzo poprawiała również umiejętność wykładowcy angażowania studentów w samodzielną pracę. į Notatki sporządzone przez bardziej pilnych studentów zastępowały po prostu uniwersytecki podręcznik gramatyki historycznej. Po drugie Ulubioną dyscypliną A. ir ne Salysa, wykładaną z mniejszym talentem, na na Uniwersytecie Witolda Wielkiego stanowiła dialektologia litewska. Tutaj, jeszcze studiując w Lipsku, zbadał historię gwar żmudzkich, twórczo i szeroko wykorzystujir ąc przede wszystkim prace K. Jauniusa, A. Baranauskasa, Fr. Spechta, K. Būgi, J. ir Gerulisa i innych badaczy, a także pieszo wędrując i motocyklem jeżdżąc po ar Litwie, starannie sprawdziwszy, a najczęściej samodzielnie ustaliwszy granice gwar języka litewskiego, po raz pierwszy w historii lituanistyki stworzył spójny uniwersytecki kurs dialektologii litewskiej, który nieustannie uzupełniał i doskonalił. 24 Kurs dialektologii A. Salysa pięknie uzupełniła i samo nauczanie przedmiotu ulepszyła mapa gwar, po raz pierwszy w historii lituanistyki tak starannie, a zarazem stosunkowo szczegółowo sporządzona przez autora samego kursu, która, podobnie jak sam kurs, nie utraciła swego ogromnego znaczenia także w naszych czasach. ]} rf. 大发快三和值 труngkaz? Wait. Need only JSON. Ensure exact string no weird. Last has likely typo Pierwszy egzemplarz tej mapy gwar autor sporządził, wykorzystując na potrzeby gwar nowo opracowaną przez P. Matulionisa w latach 1920—1922 „Mapę ukształtowania terenu i sieci wodnej Litwy oraz jej pogranicza...“ Tutaj różnokolorowym tuszem wyznaczył granice gwar, a tam, gdzie było to potrzebne, zakreskował ich obszary liniami biegnącymi w różnych kierunkach. Oczywiście, pierwsza mapa A. Salysa w porównaniu z nowoczesnymi opracowaniami kartograficznymi nie mogła być jeszcze doskonała i całkowicie dokładna; sam A. Salys udoskonalał ją, dopóki mieszkał na Litwie, niemniej jednak można powiedzieć, że zapoczątkowała kartografię gwar litewskich. Prawdą jest, że drukowanego egzemplarza tej mapy nigdy nigdzie nie widziałem, ponieważ w drukarni najprawdopodobniej nigdy nie została ona powielona, lecz ówczesnym studentom była łatwo dostępna: podczas każdego wykładu z dialektologii wisiała przed audytorium. A. Salys chętnie pożyczał ją każdemu studentowi, który chciał ją skopiować, i czyniąc to, zdaje się, odczuwał pewną pedagogiczną satysfakcję i dumę: własnoręcznie narysowany przez niego oryginał mapy był wykonany z niezwykłą starannością, jak egzemplarz drukowany. Dokładną kopię tej mapy, naklejoną na płótnie, zachowałem do dziś jako piękną pamiątkę serdecznych relacji między nauczycielem a uczniem. tų ir jo Nawiasem mówiąc, przeróbkę tej mapy A. Salys opublikował w 1933 m. „Archivum Tom IV „Philologicum“. Skorzystano z tego ostatniego 1948 m. gdzie indziej w „Słowniku ir ortografii języka litewskiego“. Be gramatyki historycznej języka staropruskiego, języka łotewskiego i języka litewskiego, dialektologii litewskiej, A. Salys wykładał na Uniwersytecie Witolda Wielkiego jeszcze kilka innych przedmiotów: ir fonetykę ogólną, wstęp do językoznawstwa bałtyckiego, podstawy językoznawstwa w pracy szkolnej itd. ir Szczególnie interesujące i ir bogate w treść były wykłady z fonetyki ogólnej, urozmaicone danymi z aparatury fonetyki eksperymentalnej. ir A. Salys założył pierwsze na Litwie Laboratorium Fonetyczne, które było dobrze zorganizowair ne i wciąż wzbogacane. Į każdy wykład stud. J. Labokas (jak laborant ir tej pracowni) zawczasu przynosił materiały z iš tej pracowni. iš Į w te wykłady angażowała się cała audytorium. Były bardzo żywe i zapadały w ir pamięć. Tutaj, na podstawie su fonetyki ogólnej, omawiano najważniejsze ir zagadnienia fonetyki eksperymentalnej. Ponieważ wykłady z fonetyki ogólnej opierały się głównie na faktach dotyczących fonetyki współczesnego języka litewskiego, jednocześnie realizowano, można powiedzieć, kurs fonetyki ir języka ogólnego. Ciekawe było obserwować profesora podczas wykładów z fonetyki ogólnej. Inne ir dyscypliny wykładał żywo i zajmująco, podczas ir wykładów z o fonetyki ogólnej stawał się jeszcze bardziej ożywiony; wydawało ir się, że po prostu zachwyca się tą dyscypliną. ta Najwyraźniej bardzo upodobał sobie ją to miejsce, gdy doskonalił się w słynnym Laboratorium Fonetycznym Uniwersytetu Hamburskiego. Literatury dotyczącej fonetyki ogólnej w języku litewskim wówczas nie było (prawdę mówiąc, ir obecnie również jej nie ma). Profesor najwyraźniej sam korzystał i ir polecał studentom przede wszystkim następujące dzieła fonetyczne: H. Gutzmanna 25 "Physiologie der Stimme und Sprache“ (1921), G. Panconcellego-Calzia " Experimentelle Phonetik” (1921), tego samego autora —"Die experimentelle Phonetik in ihrer Anwendung auf die Sprachwissenschaft” (1924) oraz P. Rousselota ”Principes de phonétique experimentale” (1924). Ponadto A. Salys przygotował i wykładał nam oryginalny kurs wprowadzenia do językoznawstwa bałtyckiego, który znacznie różnił się od prac K. Būgi dotyczących zagadnień językoznawstwa bałtyckiego. Pewna część tego kursu była później publikowana w "Lietuviškoji enciklopedijoje". Studentów bardzo zainteresował wspomniany już kurs o wykorzystaniu faktów językoznawczych w nauczaniu języka w szkole. Była to rzecz zupełnie nowa i oryginalna, mająca ożywić i pogłębić zaszczepianie myśli lingwistycznej już uczniom gimnazjum. Rzecz ta była szczególnie aktualna dla studentów lituanistów, ponieważ wielu z nich po ukończeniu uniwersytetu podejmowało pracę w szkołach. Egzamin z każdego wykładanego przez A. Salisa przedmiotu o większym zakresie wymagał od studenta szczególnie poważnej i starannej pracy, ponieważ profesor, zawsze przyjaźnie i demokratycznie obcując ze studentami, podczas egzaminów był zarazem bardzo wymagający. ir Prawdą jest, że nie zdarzały się tu takie niezwykłości, jakie miały miejsce na przykład podczas egzaminu z ogólnego kursu języka litewskiego wykładanego przez J. Balčikonisa. U J. Balčikonisa cała grupa egzaminowanych musiała najpierw napisać zadane wypracowanie, dopiero jo ta ir po to wolno było zakończyć egzamin ustnie. Ale na takie tą pozwolenie mogła liczyć bardzo mała liczba egzaminowanych: mniej więcej studenci mogli kończyć egzamin iš 60 ustnie, spośród piszących. 2—3 Pozostali musieli zdawać ponownie, najczęściej kilka razy. po Z powodu takiej praktyki egzaminacyjnej J. Balčikonis, wcześniej wykładający na Wydziale Nauk Humanistycznych, doczekał się nawet protestu studentów, który ir najprawdopodobniej jo przesądził o jego odejściu iš to z wydziału. Egzaminy z przedmiotów wykładanych przez A. Salysa odbywały się wyłącznie ustnie. O sesjach egzaminacyjnych ką tak rygorystycznie ograniczanych można nė powiedzieć, że właściwie ich nie było: jeśli ktoś nie chciał lub nie mógł zdawać egzaminu albo nie su zdał go w wyznaczonym jį terminie, nietrudno było uzgodnić z wykładowcą zdawanie w innym czasie. Chcąc jednak dobrze przygotować się do egzaminu, trzeba było poświęcić na ten cel co najmniej cały miesiąc, całkowicie rezygnując z wszelkich ar innych prac i rozrywek. Czasami ir nawet po takim przygotowaiš niu nie udawało się od razu otrzymać najlepszej oceny. Pamiętam, że starannie przygotowawszy się do egzaminu z dialektologii, całkowicie pewny siebie, przez prawie godzinę odpowiadałem į na pytania z dialektologii. iš Zaproponowano mi tylko czwórkę. Podekscytowany poprosiłem o możliwość ponownego zdawania egzaminu jutro, ale ir pożałowałem, gdyż na twarzy egzaminatora dostrzegłem jakby niezadowolenie. ir Iš W istocie, jak śmiałem į odpowiedzieć na taką propozycję inaczej niż pozostali studenci! Mimo wszystko pozwolono mi jutro ponownie zdawać egzamin, ale byłem odpytywany jeszcze dłużej i dostałem piątkę. ir Mój nauczyciel był wymagający, ale on ir iš wobec siebie ne wymagał mniej, ir przychodził į na wykłady i ar ćwiczenia niezwykle doskonale przygotowany. A. Salisa 1930—1939 m. działalność nie ogranicza się wyłącznie do wykłamu Uniwersytecie Witolda Wielkiego. Będąc niezwykle żywym i energicznym uczonym, ir wniósł on wielki wkład w odrodzenie Towarzystwa Języka Litewskiego założenie gazety „Gimtoji kalba”. ir To odrodzone Towarzystwo i gazeta odegrały niezwykle ważną rolę w historii kultury języka narodu litewskiego. Te ir przejawy naszej kultury (towarzystwo, a zwłaszcza gazeta) znalazły ir szeroki oddźwięk. ]} tien? nope 马会 source? du o W inteligencji niepodległej Litwy. A. Salys był jednym z najaktywnie26 jszych członków i kierowników Towarzystwa Językowego oraz redaktorów i współpracowników „Gimtosios kalbos”. Posiedzenia członków Towarzystwa Językowego odbywały się głównie w kierowanym przez A. Salysa Laboratorium Fonetyki. Na uniwersytecie nieraz wieczorami widywałem najaktywniejszych członków Towarzystwa: prof. P. Avizonia, nauczyciela J. Talmantasa, pułkownika J. M. Laurinaitisa, P. Skardžiusa i innych, spieszących na zebrania członków Towarzystwa lub posiedzenia zarządu, gdzie rozstrzygano wiele kwestii terminologii i praktyki językowej. Uczestnicy tych zebrań i posiedzeń bardzo cenili zdanie A. Salysa i jego autorytet. Niejednokrotnie świadczył o tym mój były nauczyciel J. Talmantas, gorliwy członek Towarzystwa Językowego. : Artykuły A. Salysa (np. o litewskich imionach osobowych o dwóch rdzeniach), jego krótkie, niezwykle przemyślane odpowiedzi na pytania czytelników, wskazówki terminologiczne itd. bardzo ożywiały i wzbogacały numery czasopisma „Gimtoji kalba” oraz przyciągały czytelników, których samych prenumeratorów było 10 tysięcy. A. Salys jednocześnie wiele pisał dla „Encyklopedii Litewskiej”. jego artykuły opublikowane tutaj przed sześćdziesięciu laty (np. o językach i narodach bałtyckich) nie tracą także w naszych czasach ogromnego znaczenia naukowego. Po prostu zdumiewa obfitość, różnorodność tematyczna i głębia treści artykułów A. Salysa opublikowanych w okresie kowieńskim. Jego artykułów językoznawczych jest pełno, można powiedzieć, we wszystkich prestiżowych ówczesnych czasopismach naukowych, wydawnictwach i gazetach („Archivum Philologicum- ”, „Atheneum”, „Židinyje”, „Naujojoje Romuvoje”, „Tautos mokykloje”, „Lietuvos aide” i in.). Ale najważniejsze jest to, że wszystkie artykuły A. Salysa i inne prace, podobnie jak wygłaszane przez niego wykłady, są nie tylko bardzo dobrze uzasadnione naukowo, lecz także bardzo jasne, zrozumiałe i łatwo dostępne dla czytelnika. Nie znajdziemy w nich przemilczeń, niejasności myśli ani niedopracowania, których czasami nie brak w pracach innych, zwłaszcza młodych naukowców. Język pism A. Salysa, podobnie jak wspomniana wyżej jego mowa podczas zajęć praktycznych z wykładów, jest po prostu wzorcowy. Bez żadnych wątpliwości, obok K. Jauniusa, A. Baranauskasa, J. Jablonskisa, K. Būgasa, J. Balčikonisa i ir P. Skardžiusa jo wyrasta on jako ar prawdziwy klasyk litewskiego językoznawstwa. « Działalność A. Salysa O tym, że w Kownie ir wykazywał jeszcze ir większą wszechstronność, świadczy również to, że był doradcą Rady Państwa do spraw terminologii, współpracował z su prawnikami, poprawiając język kodeksów prawnych, dużo pracował jako członek Komisji lų Nazwisk przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Był jednym z najaktywniejszych organizatorów zbierania i spisywania ir litewskich nazwisk. Przy pomocy studentów, razem su z sekretarzem Komisji Nazwisk M. Jurkynem sporządził kartotekę nazwisk, na podstawie której napisano i obroniono kilka prac ir dyplomowych prowadzonyjo ch przez niego dyplomantów z zakresu iš nazwisk. Na podstawie tą samej kartoteki jo dzięki jego ir trosce i wysiłkom sporządzono słownik wszystkich zebranych nazwisk. A. Salys, przy pomocy M. Jurkyna, tą zaznaczył w słowniku akcenty, wskazując ir paradygmaty, i całość zredagował. Na podstawie sprawdzonych danych zebranych w latach trzydziestych ir w drodze pracy społecznej w Słowniku nazwisk cyframi zaznaczono, gdzie mieszkają te rodziny. A. Salys bardziej niż inni językoznawcy zajmował się už lituanizacją nazwisk, dlatego w Słowniku nazwisk przy nazwiskach zeslawizowanych podawano po czasem nawet kilka litewskich odpowiedników (wariantów), którymi łatwo można było zastąpić nazwisko zeslawizowane. Zresztą sama ir wspomniana Komisja Nazwisk, głównie dzięki ja staraniom A. Salysa, została powołana w ramach przygotowań przede wszystkim do lituanizacji nazwisk, której z powodu ir okupacji i wojny nie udało się zrealizować. Z tych tų samych powodów nie zdążono opublikować ir jo zredagowanego Słownika nazwisk, którego 27 rękopis pozostał w Instytucie Języka Litewskiego. Wkrótce po odzyskaniu Wilna A. Salys zorganizował zbieranie i weryfikację nazewnictwa ziemi wileńskiej. Rezultatem tej pracy był przygotowany do druku słownik nazw miejscowych ziemi wileńskiej, którego druk również uniemożliwiła wojna i którego rękopis także nadal znajduje się w Instytucie Języka Litewskiego. Bez pomocy A. Salysa nie poradzili sobie nawet specjaliści z dziedziny handlu. Szczególnie dużo starannej pracy włożył w wydaną w 1938 r. „Korespondencję handlową” L. Dargisa, na końcu której dołączono starannie opracowany, można powiedzieć, pierwszy w terminologii litewskiej słowniczek terminów handlowych. Tylko dzięki pracy A. Salysa książka ta była wówczas najlepszym i najnowocześniejszym podręcznikiem, który pomagał porządkować język kupców. Widząc, że w języku kościelnym od dawna wciąż pozostaje wiele nieprawidłowości, także tutaj wykonał znaczącą pracę: pod względem językowym zredagował drugie wydanie modlitewnika kanonika A. Sabaliauskasa „Wysławiamy Pana” (1938). Jest to najlepszy zachowany do dziś modlitewnik. Już sam przegląd działalności A. Salysa w omawianym tu okresie wyraźnie pokazuje, że był on nie tylko wybitnym uczonym, lecz także niezwykle produktywnym praktykiem języka, żywo reagującym na każdą aktualną kwestię życia językowego. Nawet służąc w wojsku, znalazł czas, by zadbać o terminy używane przez automobilistów (których wówczas było jeszcze zaledwie niewielu). Opracowane przez niego terminy z tej dziedziny zachowały się. Przez kilka lat obcując z A. Salisem jako jego student i dyplomant. tak czy inaczej, stale się z nim su stykając, zwłaszcza wtedy, gdy pracował w Kownie, ośmielam się powiedzieć kilka słów także o nim jako o człowieku, jako o osobowości. Po pierwsze. był dla wszystkich dostępny, przyjazny, gotów każdemu pomóc, szczery, prawdziwy demokrata i humanista, wielki litewski patriota. Spotykając się z nim w 1940 r., podczas pierwszej okupacji bolszewickiej, czułem aż nazbyt wyraźnie, jak bardzo cierpi i smuci się z powodu ir tragedii, która dotknęła Litwę; jednocześnie zrozumiałem, że nie stracił nadziei na przyszłość Litwy; wtedy ir uważał, że wszyscy ne Litwini zaangażoį wani we władzę bolszewicką są sprzedajni Moskwie. Pamiętam jo słowa wypowiedziane o agronomie M. Mickisie: „Mickis nie jest żadnym komunistą” (a więc osoba pozytywna). O poglądach politycznych A. Salisa można wnioskować już choćby z iš tego, że studenci ateitininkai zawsze spotykali się z jo przychylną ir aprobatą. Patriotyzm A. Salisa i jego jo polityczne opowiedzenie się szczególnie wyraźnie ukazują następujące ir fakty. Wobec dotkliwego braku w latach powojennych na wyższych uczelniach Litwy wykładowców dyscyplin lituanistycznych, a w o Akademii Nauk – — akademików, władza komunistyczna starała się sprowadzić z powrotem iš z Niemiec P. Skardžius. Jak opowiadał mi A. jo Venclova, du nawet z polecenia władz jeżdżono w tej sprawie do P. Skardžiusa į do ir Niemiec, jį namawiajį ąc go do ir powrotu do akademii i na uniwersytet. Oba te spotkania były nieudane: P. Skardžius kategorycznie odmawiał powrotu. Wreszcie inny to działacz komunistyczny tamtych czasów, G. Zimanas, na kilkanaście lat przed śmiercią opowiadał mi, że po nieudanych staraniach po A. Venclovy pojechał w tej samej sprawie nawet į do ir Waszyngtonu, gdzie, poczęstowawszy swego przyjaciela P. Skardžiusa śniadaniem w restauracji, jeszcze raz jį namawiał go do powrotu do pracy į na Litwie. Lecz ten nie chciał o nė tym słyszeć. Tymczasem komunistyczne władze nigdy nie zatęskniły za A. Salisem. Przeciwnie, w latach powojennych zostawszy gorliwym członkiem partii pracujący na Uniwersytecie Kowieńskim R. Mironas oświadczył mi kiedyś, że gdyby A. Salys nie był się wycofał į Niemiec28