Pilypo Ruigio ir Kristijono Gotlybo Milkaus leksikografiniai darbai (artėjant Pil. Ruigio ir K. G. Milkaus žodynų išleidimo 250-osioms ir 200-osioms metinėms)

PRACE LEKSYKOGRAFICZNE PILYPA RUIGYSA I KRISTIJONASA GOTLYBASA MILKUSA (Z okazji zbliżających się 250. i 200. rocznic wydania słowników Pil. Ruigysa i K.G. Milkusa) W XVIII w. większość działaczy kultury Małej Litwy troszczyła się o oczyszczanie, wzbogacanie i normalizowanie języka litewskiego. W tym celu pisano gramatyki i słowniki, z których tylko nieliczne (F. Haacka, Pil. Ruigysa i K.G. Milkusa) zostały wydrukowane, natomiast rękopisy kilkunastu innych nie wszystkie zachowały się do naszych czasów. Słowniki i gramatyki miały pomóc przysłanym do Małej Litwy niemieckim urzędnikom, kupcom i duchownym w nauczeniu się litewskiego, a tłumaczom literatury religijnej — w znalezieniu odpowiednich litewskich słów. Temu samemu celowi służyły dwujęzyczne słowniki Pil. Ruigysa i K.G. Milkusa. W niniejszym artykule omówiono, jak doskonaliła się technika leksykograficzna tych słowników, jak ich autorzy normalizowali język oraz uzupełniali litewską leksykografię. Kilkanaście lat po ukazaniu się w 1730 r. słownika F. Haacka" drugi dwujęzyczny słownik Małej Litwy, "Słownik języka litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego", wydrukował w 1747 r. w Królewcu luterański pastor z Waltham Pilypas Ruigys*. Słownik ten jest dwukrotnie większy i znacznie doskonalszy od słownika F. Haacka. W nagłówku wspomniano, że w słowniku zawarto Św. Słowa i wyrażenia używane w piśmie oraz w życiu społecznym. W przedmowie napisanej 11 maja 1744 r. dokładniej wskazano początek jego opracowania i źródła. Tutaj Pil. Ruigys twierdzi, że zaczął opracowywać słownik w 1733 roku (według opinii P. Jonikasa w 1709 r.)*. Chciał pomóc nie-Litwinom, duchownym luterańskim, dobrze nauczyć się języka litewskiego. Obywatel Ruigys twierdzi, że część niemiecką swojego słownika zaczerpnął ze słownika Ch. E. Veismanna (Lexicon bipartitum latino-germanicum et germanico- -latinum), natomiast do części litewskiej zbierał słowa z żywego języka ludowego, ze słowników K. Sirvydasa i F. Haacka, wykorzystał rękopiśmienny materiał E. Diceliusa (Dizeliusa), swojego poprzednika w Valtarkiemis“. W przedmowie wspomniał o rękopiśmiennych słownikach Teofila Szulca i Jokūbasa Perkūnasa. Pil. Ruigiui pomagało kilku lepiej znających język litewski pastorów luterańskich. Pil. Słownik Ruigysa ma 615 stron. W pierwszej, litewsko-niemieckiej części słownika, nazwanej przez autora analityczną, znajdują się 192 strony, zamieszczono 7680 słów oraz ich połączeń. Część druga — niemiecko-- litewska — znacznie większa — 423 strony. Zawiera około 24 000 litewskich słów oraz ich połączeń. Słowa ułożono nie w zwykłym porządku alfabetycznym, lecz gniazdami (przy wyrazach głównych wypisano derywaty), np. : Bitte (Bittinis, Bicžus, Bicžullis, Bit=Kopis); Perkū (Nūperku, Atperku Atpirkimmas, Pirkikkas, Perką [is); Warnas (Warnas krankia, Wdarna, Warnenas, Warnykfltis). W słowniku podano mianownik rzeczowników i przymiotników oraz temat dopełniacza z końcówką Fr i. Vocabulario „Lift Sn {jermanio com neh S575 72 gnico--Litthvanicvm... von 2 dettausch Deutsches und Deutsch-Littantsches Lexicon.. von Philipp Ru Ai 1g..., Konigsberg..., 1747. i) onikas P. Język litewski i naród w ciągu wieków, Chicago, 1987, 140. *Zinkevičius Z. Język litewski w XVIII—XIX w., Wilno, 1988, 259. 221 albo tylko jedna końcówka, np., Aitwaras, aro; Keddė, ės; Kančia, čios; Koja, 0s; Rogės, gia; Waidas, do. Pewne skróty oznaczają rodzaj rzeczowników, np. : Buddelis, lio, m; Kėlmas, mo, m; Kiaulé, ės, f. Hasło czasownika podaje się w formie pierwszej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, następnie wskazuje się formy pierwszej osoby czasu przeszłego dokonanego i czasu przyszłego, na końcu zapisuje się bezokolicznik, np. : Abbejėju, Abbejéjau, Abbejé[u, Abbejoti; Galdndu, andau, fu, ąlfti; Gabenil, enau, ęJu, énti; Kapdju, ėjau, 6[u, oti; Gywénu, ena, ¢fu, énti; Rafat, fiat, Pysu, Byti. Przymiotniki są zapisywane w rodzaju męskim w pełnej formie, a w rodzaju żeńskim i nijakim (nie wszędzie ten rodzaj dopisano) — temat wraz z końcówką, np. : Piękny, §i, Žū; Kiauras, ra; Ruddas, da; Tam[is, [i, Jū. Pil. Pisownia słownika Ruigysa jest dość konsekwentna. Podobnie jak większość autorów z ówczesnych Prus Wschodnich, opierał się na alfabecie opracowanym przez D. Kleina“. Pil. Ruigys, idąc za D. Kleinem, samogłoski nosowe zapisuje z poprzeczną gałązką, np. : Apffaudau Miéftq R65, S3wesey šibbąs R198, jednak robi to niekonsekwentnie. Czasami samogłoski nosowe oznacza w zwykły sposób ¢, ę, np. : S3ę Dieną R203, Ne tikray mokąs Darbą R211, Drąfūs R220. Tak zwany nosowy przyimek į zapisuje z ukośną kreską +, np. : Ujeimi+ Namas R114,+ Widy R200, a czasami tak zapisuje się również nie przyimek į, np. : Sdpnas piktas4wyksta R116,-+ landa R208, Jak+ sądzisz R263. Wąskie ė zwykle zapisuje się jako € i zachowuje w środku oraz na końcu wyrazu, np. : Dilgele R84, Gegužė, Garbė, Jauny[te. Jednak czasami ė oznacza się literami ie: Kiekfttas, Mié[a, a odwrotnie, ie oznacza się literą ė: Megas, Refuttys, Wewer[ys. Dwugłoskę uo oznacza się jako 4, np. : Ūūdas, ūdega, Giga, fis, Afwis. W ten sposób ukazuje się mieszanie dwugłosek te, uo oraz samogłosek ė, o w gwarach Prus Litewskich. Często zamiast mieszanych dwugłosek en, in zapisuje się ę, į, np. : Graudeni, enau, ¢[u, énti; Gragdenu, enau, ¢fu, ęti; Ilginu, inau, +[u, inti; Jėdinu, inau, + Ju, +ti. Pisownię spółgłosek w tamtym okresie charakteryzowało podwajanie spółgłosek. Było ono szczególnie rozpowszechnione w Małej Litwie, gdzie silny był wpływ pisowni niemieckiej. Tym podwojeniem chciano wskazać na krótkość samogłoski znajdującej się przed podwajaną spółgłoską’. Pil. Ruigys podwaja spółgłoski po krótkich a, e, i, u, np. Pelleda, Kallu, Luppū, Diddelis, Druggys, Ekkeéios, Middus, Miggis, Pentinnas. Twardą spółgłoskę č zapisuje dwuznakiem cj, np. Cjupryna, Cžožu, a miękką ¢ — znakiem Čč, np. Paparéiei, čiū; Bagočius, čiaus; Buéioju. Spółgłoskę š zapisywał, używając gotyckiego dwuznaku [3 na początku wyrazu, np. : S3altis, S3dpas, S3drka, Sžaurė, S3ermukfnis, S3ernas, Sžėtonas, Sžirmas, Sjwarts, natomiast w środku wyrazu B, np. : Sjefelis, S3efi, Sžefikas, Saykftūs, Tapla, Tropkulys, Wiffta. Końcówkę mianownika liczby mnogiej rzeczowników zapisuje jako et, np. : Brolawaikei, Cžobrėlei, Gimdytojei, Gywplaukiei, Karcžei. Czasami opuszcza samogłoskę ai w mianowniku liczby pojedynczej rzeczowników tematów na a, np. : Wūanags. Zdarza się, że ten sam wyraz podany jest z różnym zakończeniem tematu, np. : Pagonas, -ona i Pagonis, -1és R196. Pil. W słowniku Ruigysa część słów jest akcentowana według gramatyki D. Kleina 5 Por. Palionis J. Historia litewskiego języka literackiego, Wilno, 1979, 19. 6 Por. Tamże, 24. 222 wskazanych zasad. Słów podanych w tym słowniku, np. : Brėlis, Ddiktas, Galwa, Kalwis, Žandas, Žinnoti, Žinnėjau i i in. akcentowanie niczym nie różni się od współczesnego. Wadą jest to, że Pil. W słowniku Ruigysa w wielu miejscach znaki akcentu oznaczają nie tylko akcenty, lecz także długość samogłosek i dyftongów. " Pil. W słowniku Ruigysa jest więcej słów języka mówionego niż u F. Haacka. Pisownię części z nich ilustrują krótkie połączenia wyrazowe, a czasem także przysłowia i powiedzenia®, np.: prie Kapėju (Sufikapdja Gaidys [u kittu), prie Kėlmas (Trys Kėlmai Bičiu), prie Kif[elus (Dewints Wandū nu Kif[elaus- ), prie Krauju (Li3dg krauja Paukfčiei), prie Kérflas (Kérfas Jautis, kérfla Karwe). Przy wielu słowach podaje paralelizmy leksykalne, wśród których jest niemało synonimów (choć nie zawsze są one synonimami), np. : Warpas —3wdnas R179, Menkas —Ledakas —Prdftas —Blogas R310, Kifkos drėba —wirpa R312, Gérkle —Gurklys R312, Perflulas —Sopejimas —Perfejimas R313, Kifka —Kėja —Blaujdkaulis —Retas —Kulfe —Blauzda R305, Nufiminu — Nuliftu R375. Pil. W słowniku Ruigio wśród zapożyczeń przeważają slawizmy, np. : Adyna, Altorus, A faba, Bacjka, Bagétas, Bagočius, Be[as, Cžediju, C3é[tis, Ciy[tas, Dabėju, Dawddas, Dėka, Griefinas, Klipata, Kodylas, Kėžnas, Kulnérus i in. Niemało w słowniku również germanizmów, np. : Dékis "narzuta”, Dimjakas "kieszeń- ", Dilles "koper", Girmole "marchew" i in. Po ukończeniu Pil. Wydania słownika Ruigysa, w 1800 roku „Słownik litewsko- -niemiecki i niemiecko-litewski” wydał Kristijonas Gotlybas Milkus”. W nagłówku słownika autor pisze, że ten swój słownik opracował na podstawie Pil. Na podstawie słownika Ruigysa. W przedmowie K.G. Milkus wyznaje, że jego największą troską było napisanie wyczerpującego słownika, korzystając ze słowników Pil. Ruigysa oraz innych słowników i uzupełniając je własną znajomością języka. Najprawdopodobniej większą część swojego nowego zasobu leksykalnego K.G. Milkus zaczerpnął z rękopiśmiennego „Słownika niemiecko- -litewskiego i litewsko-- niemieckiego” J. Brodowskiego (Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm)! ”, np. : Noga (Podnóżek; Umniejszenie nogi) R —Noga (Idź na nogach; Nogi i ręce poobijać; Nieszczęście nogę tak; Łatwo po cudzym stole nogi położyć [jeść; nogami nie wolno]); Pakoja; Bekojis, (Idź, ty Bekoj); Palycžkojis; Trikojis MZ —Kėja (Idź za Kėjomis; nogi i ręce odciągnął; bieda Kėjas taifo; Bekojis; nie może chodzić; Trikojis) B513, 514. Możliwe, że K.G. Milkus miał pod ręką „Trójjęzyczny słownik” K. Sirvydasa (Dictionarium trium lingvarum). Neologizmy K. Sirvydasa, np.: trintuvai. knygininkas znajdują się również w słowniku K.G. Milkausa. Mimo że K.G. Milkus Pil. Słownik Ruigysa został przepisany w całości, te dwa słowniki mają jednak również różnice. Przede wszystkim różnią się objętością. Słownik K. Milkusa ma 928 stron i zawiera około 41000 słów. A więc jest on o 315 "Vitkauskas V. Ar sunkus lietuvių kirčiavimas, Vilnius, 1988, 24. Š Balašaitis A. Žodžiai ir žodynai, Vilnius, 1984, 64. 9 Littgpisch, fautschęs und Deutsch-{- tauisc ches Wirter-Buch..vonChristian 1eb onigsberg, 1 Zinkevičius Z. Ten pat, 265—266. 223 stron większy od słownika Ruigysa w tym samym formacie Pil. i zawiera około 9320 słów więcej, nie licząc różnych połączeń wyrazowych oraz frazeologii. Uzupełnień leksykalnych jest szczególnie dużo w pierwszej części słownika. Niemiecko-litewska część słownika nie została znacznie zmieniona w porównaniu z odpowiednią częścią słownika Pil. W porównaniu z częścią słownika Ruigio została ona jedynie uzupełniona o rzadsze wyrażenia. Pisze o tym K.G. Milkus w przedmowie do swojego słownika. Wskazuje tam również przeznaczenie słownika: znajomość języka litewskiego jest rzekomo potrzebna nauczycielom, duchownym, sędziom i kupcom. Należy uczyć się go z gramatyk i słowników"*, ponieważ chłopi nie mogą udzielić żadnych informacji o swoim języku. A zatem K.G. Milkus przeznaczył swój słownik do celów praktycznych, co zadecydowało również o charakterze jego leksyki. Leksyka w obu słownikach została ułożona jednakowo: pierwsza część — litewsko- -niemiecka, druga — niemiecko-litewska. Zarówno słowa Pil., jak i Ruigio oraz K.G. Milkausa ułożone są gniazdami. Różnica polega na tym, że K.G. Milkus rozszerzył gniazda niektórych słów, np. : Būras R —Būras (Būrus [odinu, Burka, Burifikas, Burifikay) MZ; Dagys (Dagillis) R —Dagys (Dagau, 1dagau, Dagillis, Dagillėlis, Dagillelei) MZ; Dailūs R —Dailus (Dailey, Dailinu, Dailauju, Sudailauju, Dailyda, Dailydžia, Dailydy[te, Dailummas) MZ; Gabenū (Atgabenu, Nugabenu) R —Gabénu(- Gaband, Atgabénu, Nugabénu, Nufigabénu, At[igabénu, Uf[igabénu, I[Bgabénu, Pargabénu, Prigabénu, Prifigabsnéju) MZ. Hasło słownikowe K.G. Milkausa jest bardziej złożone niż u Pil. U Ruigysa znajdujemy więcej elementów leksykograficznych: objaśnień, przysłów, frazeologizmów, np. : Galwijas (Galwijas pénims) R —Galwijas (Opka ne Galwijas, Merga ne S3eimyna; Galwijai pénami) MZ; S3dudas (S3audai) R —S3audas (S3audai; IB S3audi iféjes, o S3éno ne pawyes; Syaudai iftif[ini; Trakni, Swėto Lobis Syaudi Kulis) MZ; S3d (S3unnes; Sunnylis; Sjunnyéiei; Sjun=Galwis; Sjuns=idega) R —S38 (IB Saun’s prapile; S3un’s Balfas ne eit + Dangų; Kad tawo Cudze psy szczekają, to idź, ale że twoje psy szczekają, nie złość się; Strampas zawsze leży przy psie; Czy masz wstyd; Piesek; Pieski; Psi; Psie; Psisko; Pies Ū płonie; S3unstidegius; S3unlaifkei; S3unmetes; S3unremunes; Sjunfudai; Gdzie wiele psów, tam też wiele S3infudi) MZ. Budowa słownika K.G. Milkausa jest zasadniczo taka sama jak słownika Pil.Ruigio. Autorzy słowników jednakowo podają rzeczowniki i przymiotniki. Różni się od Pil. Układ czasowników u Ruigysa. K.G. Milkus najpierw zapisuje wszystkie formy czasownika, a dopiero potem podaje niemiecki odpowiednik, np. : Gimdau, džiau, ifu, iti ich gebūre; Laukiu, kiau, aukfu, dukti, ich warte. Pil. Ruigys — po nagłówkowej formie pierwszej osoby podaje niemiecki odpowiednik wyrazu. Istnieją również różnice w pisowni. Pil. Ruigys wzorował się na alfabecie D. Kleina, choć niektóre rzeczy zmieniał, a K.G. Milkus odszedł od niego bardziej. W słowniku K.G. Milka nosowe samogłoski z poprzeczną gałązką już nie występują. W pisowni liter nosowych w innych miejscach nie różni się on od Pil. Ruigys również zapisuje i nosowe w dopełniaczu liczby mnogiej, np. : Ar 115 Litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski słownik..., autorstwa Christiana Gottlieba Mielckego, 2—4. 224 ne turri Įmulkiū? MZ; Waikū Waikai MZ311, Tewū Tewai MZ. Zapisuje nosowe į za pomocą ukośnej kreski +, np.: + widduri MZ152, Surafau + Knygas MZ152. K.G. Milkus zapisuje č dwuznakowym znakiem c4 we wszystkich przypadkach, np. : Aukffcžidusas, Bucžioju, Cžaudullys, C3ožinycgia, Drumsegiu, Marti, cžios. K.G. Milkus akcentuje wyrazy znacznie rzadziej niż Pil.Ruigys. Akcentowanie obu zasadniczo niczym się nie różni, choć czasami ten sam wyraz ma inny znak akcentu (lub diakrytyczny), np. : Gabenū R —Gabėnu MZ. Obaj używają tych samych znaków akcentu, nie mają systemu i często znakami akcentu oznaczają długość samogłosek oraz dyftongów!? Słownik K.G. Milkausa, podobnie jak słownik Pil. Ruigiego, został napisany gwarą zachodnioaudzucką Małej Litwy. Stworzyło to sprzyjające warunki dla działaczy odrodzenia narodowego, przedstawicieli tej samej gwary, aby mogli wykorzystać piśmienny język ogólny tworzony w Małej Litwie. Słownik K. G. Milkausa był wówczas popularny nie tylko w Małej, lecz także w Wielkiej Litwie. Opierał się na nim wybitny XIX-wieczny krzewiciel i badacz języka litewskiego D.Poška.! * Ze słownika K.G. Milkausa korzystali także późniejsi leksykografowie Małej Litwy, spośród których szczególnie ważne dla nauki o języku i praktyki słowniki opracowali G.F. Nesselmannas i Fr.Kuršaitis. Dziś prace K.G. Milkausa i Pil. Ruigiego są interesujące i ważne dla historii leksykografii litewskiej jako jedna z istotnych prób opracowania słowników dwujęzycznych, które miały pomóc językowi litewskiemu umocnić się w życiu społecznym, naukowym i kulturalnym, unormować leksykę ogólnego języka litewskiego, dać podstawy do nauki i używania języka litewskiego. Prace językowe działaczy kulturalnych Małej Litwy pomagają naświetlić rozwój języka ogólnego, a także drogi i sposoby wzbogacania oraz doskonalenia środków językowych. Algis Rubinas I) Vitkauskas V. Tamże, 24. a 13 Van agas V. Dionizas Poška, Vilnius, 1994, 146. 225