„Baravỹkas“ (Boletus edulis Fr.) ir jo sinonimai

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXV (1995) LIETUVIŲ LEKSIKOLOGIJOS TYRINĖJIMAI Dovilė RIMANTAITĖ—SVETIKIENĖ BOROWIK (BOLETUS EDULIS FR.) I JEGO SYNONIMY Obecnie na Litwie borowik uważany jest za grzyb najcenniejszy. Ze względu na różne siedliska na Litwie znane są co najmniej cztery główne odmiany Boletus edulis (Bull.) Fr.1, które „różnią się kształtem, barwą i wielkością”2. Ostatnio mikolodzy skłaniają się do wyróżniania nawet kilku gatunków borowików. I tak w „Grzybach Litwy”3 wymieniono borowika właściwego (Boletus edulis Fr. = B. edulis f. edulis, incl. B. edulis f. betulicola Vassilk.) oraz borowika sosnowego (Boletus pinicola Vitt. = B. edulis f. pinicola (Vitt.) Vassilk.), które spośród borowików na Litwie wydają się najbardziej rozpowszechnione. W różnych częściach Litwy zwykle rośnie kilka różnych odmian borowika, zależnie od otaczających lasów. Różnice między poszczególnymi odmianami borowika zazwyczaj nie uchodzą uwadze ludzi, jednak ani to, ani wartość tego grzyba nie przyczyniły się do powstania licznych litewskich nazw ludowych. Przeciwnie, zarówno w gwarach, jak i w języku ogólnym utrwaliło się zapożyczenie, a wszelkie próby proponowania rodzimej nazwy do użycia w języku ogólnym okazały się bezowocne. W artykule tym podjęta zostanie próba omówienia wszystkich znanych nazw tego grzyba oraz ich motywacji. Materiał zebrano ze „Słownika języka litewskiego”4 (dalej — LKŽ), „Atlasu języka litewskiego”5 (dalej LKA), ich kartotek, uzupełniono go nazwami ze słowników języka litewskiego oraz danymi gwarowymi zgromadzonymi przez samą autorkę. 1. Nazwy borowika. Ten „jadalny grzyb z rodziny borowikowatych, o brązowym, wypukłym kapeluszu i wysokim, grubym trzonie” (Boletus edulis) niemal na całym obszarze języka litewskiego nazywany jest słowiańskim zapożyczeniem baravykas; odnotowano również formę barovykas w miejscowości Želsva, rejon mariampolski (LKA I 170). Słowiańskie pochodzenie nazwy baravykas nie budzi żadnych wątpliwości: wywodzi się ją z białoruskiego баравік6. Białoruskie баравік, jak wskazują dane białoruskiej dialektologii 1 M a z e l a i t i s J. i M i n k e v i č i u s A. Grzyby jadalne i trujące, Wilno, 1957, 99. 2 U r b o n a s V. Grzyby, Wilno, 1986, 54. 3 M a z e l a i t i s J., U r b o n a s V. Grzyby Litwy, Wilno, 1980, 143. 4 Słownik języka litewskiego 3—16, Wilno, 1956—1995; wyd. II 1—2, 1968—1969. 5 Atlas języka litewskiego 1, Leksyka, Wilno, 1977. 6 B r ü c k n e r A. Die slavischen Fremdwörter im Litauischen. — Litu-slavische Studien, Weimar, 1877, 70; S k a r d ž i u s P. Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen, Kowno, 1931, 39; F r a e n k e l E. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1, Heidelberg etc., 1962, 35; zob. także: S a b a l i a u s k a s A. Leksyka języka litewskiego, Wilno, 1990, 237. 92 dane7, jest podstawową nazwą tego grzyba i znana jest na całej Białorusi, a na pograniczu litewskim — zasadniczo tylko ona. Słowo borowik jest szeroko stosowane na określenie tego grzyba również w Polsce, lecz tutaj, jak się wydaje, przyjęło się stosunkowo niedawno; ponadto jako jedyna nazwa tego grzyba znane jest tylko na północno-wschodnich krańcach Polski (w okolicach Suwałk, Białegostoku i Lublina)8. Ze względu na geografię i budowę nazwy uważa się, że polskie borowik przyszło z języków wschodniosłowiańskich9, najprawdopodobniej z białoruskiego10. Ciekawe, że jednym z pierwszych autorów, którzy użyli tej nazwy w literaturze polskiej — w poemacie „Pan Tadeusz” — był A. Mickiewicz11, pochodzący z okolic Nowogródka (obecnie Białoruś). Ta słowiańska nazwa grzyba wiąże się z ros., białor. бор „bór”, pol. bór i in.12; motywacją jest wskazanie miejsca, w którym grzyb rośnie. Litew. baravykas jest stosunkowo dawnym zapożyczeniem. W języku pisanym pojawia się po raz pierwszy w rękopiśmiennym Lexicon Lithuanicum z połowy XVII w. (Lex 8413) oraz w tak zwanym słowniku Krauzego (Q 505) z pierwszej połowy XVIII w. Później występuje w słowniku P. Ruigysa, w „Roku” K. Donelaitisa (Prace letnie 601), w słowniku K. G. Milkausa i G. H. F. Nesselmanna, w rękopiśmiennym słowniku litewsko-polskim (RtŽ), w słownikach F. Kuršaitisa i A. Juški, a także w „Zielniku nazw litewskich” V. Kalvaičiusa (KlvK 83). W rękopiśmiennym słowniku J. Brodovskiego z XVIII w. odnotowano wariant tego samego wyrazu z tematem na ė: Barawikkes Steinpiltzke & Storkótes (B979)14. Nazwa baravykas występuje również we wszystkich litewskich słownikach XX w. W ten sposób trafiła także do terminologii litewskiej mykologii. Początkowo w „Zielniku” P. Matulionisa15 oznaczała główny grzyb z rodzaju Boletus, Boletus edulis Fr., lecz później w „Litewskim słowniku botanicznym” i innych książkach16 utrwaliła się jako nazwa rodzaju Boletus. Jak wynika z LKA I 170 oraz z zebranego przez nas materiału, obok rozpowszechnionej na Litwie nazwy baravykas w południowych gwarach litewskich występują także inne nazwy tego grzyba. Zapisano nazwy złożone, w których drugim członem jest ogólna nazwa grzyba albo słowo baravykas, a pierwszym — przymiotniki tikras, tikrinis. Na przykład określenie tikras grybas słyszano w Rudni, Marcinkonis, Kabeliai, 7 Лексичны атлас беларускіх народных гаворак 1, Мінск, 1993, 114 ir žemėlapis 279; Сержанина Г. И., Яшкин И. Я. Грибы, Мінск, 1986, 117. 8 Bartnicka — Dąbkowska B. Polskie ludowe nazwy grzybów, Wrocław etc., 1964, 45. 9 Tamże. 10 Sabaliauskas A. Tamże. 11 Bartnicka — Dąbkowska B. dz. cyt., 46. 12 Brückner A. Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, 1974, 36; Этн.магазины слоўнік беларускай мовы 1, Мінск, 1978, 370; žr. dar: Sabaliauskas A. Ten pat. 13 Tutaj i dalej skróty jak w LKŽ. 14 Formę tę od J. Brodovskisa przejął również G. H. F. Ness elmannas, por.: Barawikke, -es, f. daff. (Bd.). 15 Matulionis P. Zielnik 2, Słownik roślin Litwy i atlas roślin, Wilno, 1906, 12. 16 Litewski słownik botaniczny 1, Kowno, 1938, 51; Mazelaitis J. i Minkev ičius A. dz. cyt., 97; Mazelaitis J., Urbonas V. dz. cyt., 143 i in. 93 W Azierkach (obwód grodzieński) — prawdziwy borowik; w Pivašiūnai, Kapčiamiestis — prawdziwy grzyb; w Kabeliai, Ratnyčia. Najbardziej rozpowszechniony jest jednak rzeczownik prawdziwy — w Marcinkonys, Seirijai, Lazdijai, Leipalingis, Ratnyčia, Liškiava, Kapčiamiestis, Druskieniki, Švendubrė, Kabe-liai, Veisiejai. Wszystkie te nazwy, znane tylko na samym południowym wschodzie Litwy, ze względu na położenie geograficzne należy chyba uznać za kalki odpowiednich nazw polskich17, por. pol. grzyb prawdziwy, prawdziwy, prawdziwek „borowik” itp., które są bardzo szeroko używane w całej Polsce18. Jak wynika z danych białoruskiej dialektologii, biał. праўдзівы грыб, праўдзівы, праўдзівец „borowik” itp. występują w południowo-zachodniej Białorusi, bliżej granicy z Polską19, a geografia tych nazw wskazuje, że najprawdopodobniej przybyły one z Polski. W Zieteli (obwód grodzieński) zapisane nazwy ščýras grýbas, spravedlìvas grýbas „borowik” to niedawne zapożyczenia białoruskie: щуры грыб, справядлівы грыб. Obecnie na Dzukii czasem zamiast lub obok prawdziwego grzyba, prawdziwego grzyba, prawdziwego borowika, prawdziwego grzyba używa się też nazwy baravykas, która stopniowo zaczyna wypierać zwyczajowe w tamtej okolicy nazwy tego grzyba. Mimo to stare nazwy są na razie uważane za własne, odziedziczone od dawna określenia i pozostają w znacznie żywszym użyciu, natomiast baravykas jest odbierany jako zapożyczenie, nazwa przyswojona niedawno20. Oto wymowne zdanie zapisane w „Słowniku gwary Druskienik”: Baravykai — to może z polskiego, albo z rosyjskiego, a u nas prawdziwe21. Można tam znaleźć również czasownik tikriniauti „zbierać borowiki”: Idziemy zbierać tikriniai — jest ich dużo. Ze względu na brzmienie i budowę nazwy tikrinis (grýbas), prawdziwy grzyb (prawdziwy borowik — najnowsza nazwa) są swojskie. Ich motywacja, podobnie jak polskich odpowiedników, jest bardzo jasna: ze względu na swoje cechy (nie czernieją, nadają się do suszenia, mają dobry smak) uważane są za najlepsze grzyby, czyli najprawdziwsze22. Choć używane na stosunkowo niewielkim obszarze (w południowo-wschodniej części Litwy), w XX wieku tikrinis (grýbas, baravykas) pojawiło się w słownikach i weszło także do języka ogólnego. Stało się tak chyba w związku ze staraniami, by znaleźć i wprowadzić do języka ogólnego litewski synonim baravykas; przypomniano sobie o nim również podczas tworzenia terminologii mikologicznej. Na przykład J. Baronas w „Słowniku rosyjsko-litewskim”23 (obok šilabudė, baravykas) bodaj po raz pierwszy odnotował w słownikach tikrinis grýbas w znaczeniu „borowik”. Później tikrinis, tikrinis baravykas pojawia się również w innych słownikach i tekstach24. 17 LKA I 170. 18 Bartnicka – Dąbkowska B. Min. veik., 44. 19 Leksičny atlas... Min. veik., žemėlapis 279; Сержанина Г. И., Яшкин И. Я. Min. veik. Ten pat. 20 LKA. Ten pat. 21 Naktinienė G., Paulauskienė A., Vitkauskas V. Druskininkų tarmės žodynas, Vilnius, 1988, 407. 22 Bartnicka – Dąbkowska B. Min. veik., 44. 23 Baronas J. Słownik rosyjsko-litewski. wyd. 2, Kowno, 1933, 32. 24 Encyklopedia litewska 2, Kowno, 1934, 1208; Litewski słownik botaniczny. Tamże; Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1954, 856; Mazelaitis J. 94 Borowik szlachetny zadomowił się także w naukowej terminologii mikologicznej. Po wybraniu borowika jako nazwy grzybów z rodzaju Boletus, borowikiem szlachetnym nazwano najważniejszy gatunek grzybów borowikowatych, Boletus edulis Fr. Oprócz nazw używanych w terminologii naukowej, wymienionych już wcześniej, w języku litewskim istnieją także inne nazwy borowika, używane lub używane dawniej w węższym zakresie. Niezbyt często na Dzukii (w Dauguse, Varėnie, Rudni, Marcinkonys, Perloi, Merkinė, Kabeliai) i w Zieteli borowik nazywany jest jeszcze ogólnym słowem oznaczającym grzyb. Stosunkowo ograniczone użycie słowa oznaczającego grzyb w znaczeniu „borowik” skłania do przypuszczenia, że Litwini, którzy dość dawno zapożyczyli to słowo od Słowian (znane jest z XVII-wiecznych tekstów)²⁵, prawdopodobnie nie tak dawno przejęli od najbliższych sąsiadów także jego znaczenie. Otóż w dialektach północno- i zachodniosłowiańskich zwyczajowo określano i określa się ogólnym słowem oznaczającym grzyb tylko borowika albo przede wszystkim borowika²⁶. Szeroko rozpowszechnione, zwłaszcza w północno-wschodniej części Polski, jest pol. grzyb w znaczeniu Boletus edulis Fr.²⁷. Biał. гриб w tym samym znaczeniu znane jest na południu Białorusi²⁸. Borowika nazywa się po prostu grzybem, ponieważ uważa się go za najcenniejszy grzyb²⁹. Nie udało się znaleźć w tekstach litewskiego grybo poświadczonego w znaczeniu „borowik”. Warto tu wspomnieć, że na przykład odpowiednie łotewskie zapożyczenia słowiańskie (g)rības, grība w dawnych zabytkach języka łotewskiego zapisano, jak się zdaje, w znaczeniu „borowik”; por. Steinpültzen, Rīhbas z niemiecko-łotewskiego słownika K. Elversa (1748), grihbas, Steinpülzen zapisane w łotewsko-niemieckim słowniku G. F. Stendera (1761), przy czym autor określa to słowo jako należące do dialektu górnołotewskiego³⁰ (w tym samym słowniku znajduje się także nazwa grzyba baravīkḍ³¹), Grihbas (rīhbas) Steinpilz z wykazu nazw grzybów Kurlandii (1866)³² oraz grība, der Steinpilz z łotewsko-niemieckiego słownika C. C. Ulmanisa (1872)³³. Inną, mniej znaną nazwą borowika jest storkōtis (stōrkōtis). Nie jest ona jednak poświadczona w żywej mowie. Po raz pierwszy pojawia się w rękopiśmiennym słowniku z pierwszej połowy XVIII wieku, pochodzącym z dawnego archiwum królewieckiego (Q¹ 399)³⁴. Później odnotowano ją obok baravykù, można powiedzieć, we wszystkich wschodnich i M i n k e v i č i u s A. dz. cyt., 143. ²⁵ Z i n k e v i č i u s Z. Historia języka litewskiego 3, Język dawnych tekstów, Wilno, 1988, 137. ²⁶ Г а й д а м о в и ч — М а з у р е к А. Nazwy grzybów w językach słowiańskich. — Filologia rosyjska 13, Seria A, 1976, 106. ²⁷ B a r t n i c k a — D ą b k o w s k a B. dz. cyt., 44. ²⁸ Atlas leksykalny. dz. cyt. Tamże; C е р ж а н и н а Г. И., Я ш к и н И. Я. … dz. cyt. Tamże. ²⁹ B a r t n i c k a — D ą b k o w s k a B. Tamże. ³⁰ Cytowane za: Z e m z a r e D. Słowniki łotewskie, Ryga, 1961, 115. ³¹ Tamże, 127. ³² K a w a l l H. Grzyby w Kurlandii według ich łotewskich nazw i z próbą objaśnienia niektórych z nich. — Magazin, wydawany przez Towarzystwo Literackie Łotewskie 13, 1866, 78. ³³ M ü l e n b a c h s K. Słownik języka łotewskiego 1. Opracował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns, Ryga, 1923, 656. ³⁴ Informacje zaczerpnięto z: S k a r d ž i u s P. Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno, 95 W pruskich litewskich pracach leksykograficznych: w słowniku P. Ruigysa, w „Metuose” K. Donelaitisa (Vasaros darbai 601), w słownikach K. G. Milkausa i G. H. F. Nesselmanna. F. Kuršaitis, podając storkotį w nawiasach kwadratowych, pokazuje, że nazwa ta nie była mu znana z żywego języka (słyszał jedynie baravykas), jednak jej żywe użycie (obok baravyko) w Prusach Litewskich jeszcze pod koniec XIX wieku poświadczył V. Kalvaitis35. XVIII-wieczny rękopiśmienny słownik J. Brodovskisa podaje wariant tego samego wyrazu z tematem na ė: Storkōtes (B 979). Jako możliwy synonim baravyko XX-wieczne źródła podają storkotį: DŽ (1954, 1972, 1993) i NdŽ, zaś storkotį — KŽ, ale wygląda na to, że pozostało ono jedynie leksykalnym dialektyzmem36. Zgromadzony materiał wskazuje, że storkōtis „baravykas” był znany tylko w Prusach Litewskich. Uwzględniając konwencję dzieła literackiego, można tu jednak przytoczyć zdanie z „Metų” K. Donelaitisa: „Plempių, rudmesių, storkočių bei baravykų, jautakių ir baltikių, gruzdų irgi bobausių bėgdamas į girias jos sau taip daug prisiruošė...” (Vasaros darbai 601—603). Użyte obok siebie storkotis i baravykas zdają się sugerować, że są to nazwy różnych grzybów. Całkiem możliwe, że storkočių nazywano pewną odmianę baravykasa. Wyrazista motywacja tej nazwy wskazuje, że podkreślona jest gruba nóżka tego grzyba; baravykai o bardzo grubych nóżkach uchodzą wśród ludzi za najlepsze, por. zdanie z Pėžaičiai (rejon kłajpedzki): Baravykai ant storo koto — tie tikrieji37. Ciekawe, że w innych językach nie występuje nazwa baravykasa o podobnej motywacji. Jest to rzeczywiście swoista nazwa tego grzyba, powstała w jednym regionie, która w pozostałej części Litwy pozostała nieznana i się nie przyjęła. Za własną, ludową nazwę baravykasa należy uznać także żmudzkie juodviršis, znane z niepublikowanych pism J. Pabrėžy, S. Daukantasa i M. Akelaitisa, choć nieodnotowane w żywym języku. W swoim „Taislius”38 J. Pabrėža, starając się oczyścić język litewski i szukając litewskiego odpowiednika zapożyczenia, podaje jako nazwę baravykasa juodviršį, zaznaczając zarazem, że jest to nazwa żmudzka. Zapożyczenia baravykas, niewątpliwie dobrze znanego na Żmudzi, unikał również S. Daukantas, wysuwając w jego miejsce juodviršį. W rękopiśmiennym słowniku litewsko-łacińskim Daukantasa zapisano: Barawikas vide joudwirszis (s. 85)39, a w jego słowniku polsko-litewskim hasło baravyko wygląda tak: Borowik, jūdwiŕszis40. Juodviršis odnotowano także w rękopisach M. Akelaitisa41, wiadomo jednak, że naśladował on język pisany swoich żmudzkich współczesnych i sporządzał wypisy42 i, 1943, 426. 35 K a l v a i t i s W. Lietuwiszku Wardu Klėtele, Tilžė, 1910, 83. 36 Tak właśnie opisuje się nazwę tego grzyba w książce: K a b e l k a J. Kristijono Donelaičio raštų leksika, Vilnius, 1964, 21. 37 Kartoteka LKA. 38 P a b r ė ž a J. Tayslės augumynis... (rękopis przechowywany w Bibliotece Narodowej im. M. Mažvydasa), 1843, 850. 39 Cytowane za artykułem: K r u o p a s J. S. Daukanto leksikografiniai darbai. — Lietuvių kalbotyros klausimai 4, 1961, 309. 40 D a u k a n t a s S. Didysis lenkų-lietuvių kalbų žodynas (a-m), Vilnius, 1993, 94. 41 LKŽ IV 412. 42 K r u o p a s J. M. Akelaitis, leksykograf. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 96 być może doszedł do litewsko-polskiego słownika języków S. Daukantasa43. Zarówno J. Pabrėža, jak i S. Daukantas, będąc Żmudzinami-chlebodawcami, pisali, kierując się własną gwarą, toteż juodviršis najwyraźniej z ich gwary trafił do rękopisów, ale dalej już nie wyszedł. Warto dodać, że J. Pabrėža, pierwszy, który próbował stworzyć terminologię i nomenklaturę botaniczną w języku litewskim, starał się używać juodviršį również w terminologii naukowej, nadając grzybowi Boletus edulis Fr. nazwę skylelių grybas juodviršis (odpowiednio rodzaj Boletus nazywając skylelių grybais)44, lecz później ta nazwa się nie przyjęła. Nieliczne litewskie baravyko synonimy w XX w. wzbogaciły nowo utworzone, odnotowane w słownikach nazwy tego grzyba. W pierwszej połowie tego stulecia, gdy szczególnie starano się oczyścić język i pozbyć się zapożyczeń słowiańskich, widoczne były wysiłki, by zlitewszczyć również baravyką i znaleźć dla niego odpowiednik (do czego dążyli już J. Pabrėža i S. Daukantas). W ten sposób w litewskich tekstach pisanych45 pojawił się półkalkowany wyraz šilavykas, w którym przetłumaczono rdzeń zapożyczenia (a więc motywacja pozostała ta sama), natomiast afiks słowotwórczy zapożyczono. Na początku XX w. znaczenie ‘borowik’ pojawiło się także przy wyrazie šilabudė46, šilabudė (NdŽ, KŽ) — to również twór słownikowy. Nazwa ta, utworzona najwyraźniej nie bez wpływu baravyko i mająca tę samą motywację, nie wyszła jednak poza te słowniki. Zrezygnowano z niej również w najnowszym wydaniu DŽ (1993), uwzględniając ponadto, że drugi człon wyrazu šilabudės nie jest typowy dla tworzenia nazw grzybów rurkowych. Wśród ludowych nazw grzybów z drugim członem -budė spotyka się wyłącznie nazwy grzybów z rodziny gołąbkowatych lub po prostu kiepskich, niejadalnych grzybów, por. kiauliabudė ”Lactarius trivialis Fr.”, storabudė ”Lactarius vellereus Fr.”, kelmabudė ”Armillariella mellea Karst.?”, brėdžiabudė ”Hydnum imbricatum Fr.”, panabudė ”Phallus impudicus (L.) Pers.” itd. Por. też būdė, któremu w Marcinkonys przypisano znaczenie „wszystkie grzyby z wyjątkiem borowików”. Zdają się je potwierdzać także przykłady z LKŽ I 1120 oraz būdė J. Pabrėžy „Agaricus”47. W słownikach J. Rytera, B. Sereiskisa i A. Kuršaitisa jako określenie borowika zapisano šilbaravykis, u J. Šlapelisa (1940) — šilabaravykis, a šilagrybis z „Słownika polsko-litewskiego” A. Lalia (1912) (LL10) powstał zapewne przypadkowo, ponieważ nazwy te oznaczają na ogół inne grzyby z rodziny borowikowatych (Boletus luridus Fr., Gyroporus castaneus (Fr.) Quél., Gyroporus cyanescens (Fr.) Quél., Suillus variegatus (Fr.) O. Kuntze, Tylopilus felleus (Fr.) Karst.). 12, 1970, 157. 43 Tamże, 159. 44 P a b r ė ž a J. Min. rękop., 849. 45 Encyklopedia litewska. Tamże.; S e r e i s k i s B. Słownik litewsko-rosyjski, Kowno, 1933, 955; S l a p e l i s J. Słownik polsko-litewski, Wilno, 1940, 509. 46 B a r o n a s J. Słownik rosyjsko-litewski, Kowno, 1924, 24; Słownik litewsko-łotewski. Opracował J. R y t e r i s, Ryga, 1929, 1164; B a r o n a s J. Słownik rosyjsko-litewski. Wyd. 2, Kowno, 1933, 32, 104; Š l a p e l i s J. Min. ks., 509; później DŽ (1954, 1972), NdŽ. 47 P a b r ė ž a J. Min. rękop., 831. 97 2. Nazwy odmian borowika. W litewskich dialektach można znaleźć nazwy borowika, którymi określa się jedną z odmian tego grzyba. Większość takich nazw zapisano na Dzukii — najbardziej zasobnym w grzyby regionie Litwy. Wydaje się, że właśnie tutaj najlepiej rozróżnia się dwie główne odmiany borowika — sosnową (Boletus pinicola Vitt. = B. edulis f. pinicola (Vitt.) Vassilk.) oraz brzozową (Boletus edulis Fr. = B. edulis f. edulis, w tym B. edulis f. betulicola Vassilk.). Różnią się one nie tylko miejscem występowania, lecz także barwą i wielkością kapelusza. Na przykład borowik sosnowy o czarnym kapeluszu nazywa się złożoną nazwą juodagalvis tikrinis (Druskininkai, Kapčiamiestis), juodagalvis grybas (Kabeliai), juodagalvis baravykas (Labanoras, Tauragnai), a nawet częściej rzeczownikowo juodagalvis (Varėna, Marcinkonys, Rudnia, Pivašiūnai, Valkininkai, Saldutiškis), juodaviršis (Gervėčiai, Rūdiškės). W przeciwieństwie do niego borowik brzozowy o jaśniejszym kapeluszu nazywany jest baltagalviu tikriniu (Kapčiamiestis), baltagalviu baravyku (Tauragnai) lub baltagalviu (Varėna, Marcinkonys, Valkininkai, Druskininkai, Saldutiškis), baltaviršiu (Rūdiškės). Ze względu na miejsce występowania te białe borowiki rosnące w brzezinach nazywa się także paberžiniais baravykais (Labanoras), beržiniais (Varėna, Rudnia) lub trakiniais (Druskininkai, Marcinkonys, Pivašiūnai), trakiniais baravykais (Dubi čiai), trakiniais grybais (Ratnyčia); por. trākas „wysoka, sucha łąka porośnięta rzadkimi krzewami i drzewami, polana leśna · || łąka, na której rosną brzozy” (LKŽ XVI 538). Osobno należy jeszcze wspomnieć o takich sporadycznie powstałych złożonych nazwach borowika, którymi określa się tylko pierwsze, najwcześniej pojawiające się borowiki. Zwykle kiełkowanie borowika wiąże się z kłoszeniem żyta; por. zdania: Pirmieji baravykai pradeda dygt plaukiant rugiam Kamajai; Kai rugiai krasuoja, baravykai auga Lazūnai; Tada ir baravykaitis kokis išplaukia su rugiais Pelesa. W ten sposób powstały nazwy ruginis baravykas (: Ruginis baravykas tas y[ra] tikrasis baravykas) Gardamas oraz baravykas rugiažiedis Kaltanėnai; ze względu na motywację por. pol. żytni „Boletus edulis Fr.”⁴⁸ i biał. каласасвікі „боровики, które rosną w czasie kłoszenia żyta”⁴⁹. Ponadto pierwsze borowiki nazywa się gegužiniais baravykais Labanoras; ze względu na motywację por. pol. grzyb majowy „Boletus edulis Fr.”⁵⁰, hryb majowy „Boletus edulis Fr.”⁵¹. 3. Wnioski. Po przejrzeniu wszystkich znanych nazw borowika widać, że zarówno w piśmiennictwie, jak i w dialektach od najdawniejszych czasów utrwaliła się stosunkowo stara nazwa pochodzenia słowiańskiego 48 B a r t n i c k a — D ą b k o w s k a B. Min. veik., 130. 49 Слоўнік Беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча 2, Мінск, 1980, 367. 50 B a r t n i c k a — D ą b k o w s k a B. Min. veik., 91; M a j e w s k i E. Słownik nazwiskologicznych i botanicznych polskich 2, Warszawa, 1894, 121. 51 B a r t n i c k a — D ą b k o w s k a B. Min. veik., 93. 98 zapożyczenie baravykas, dziś już będące rodzimym wyrazem. Inne synonimy baravyko występujące niegdyś lub występujące obecnie w tekstach i gwarach, mimo że są wyrazami rodzimymi, być może ze względu na bardzo wyrazistą motywację, która uwydatnia jedną cechę grzyba, pozostały wąskimi dialektyzmami (storkūtis, juodviršis) albo zostały po prostu nieudolnie utworzone i się nie przyjęły. Przy tworzeniu naukowej terminologii mikologicznej terminem stał się nie tylko baravykas, lecz także tikrinis. Tak więc w XX w. ustaliło się już miejsce wszystkich nazw baravykas w szeregu synonimów: baravykas, tikrinis, storkūtis, juodviršis. BARAVYKAS (BOLETUS EDULIS FR.) I JEGO SYNONIMY Streszczenie Po przeanalizowaniu wszystkich znanych nazw grzyba Boletus edulis można stwierdzić, że dawne zapożyczenie z języka białoruskiego baravykas dominuje zarówno w dawnej literaturze, jak i w gwarach. Można tam znaleźć również niektóre litewskie nazwy tego grzyba, nie są one jednak popularne gdzie indziej, z wyjątkiem jednej gwary. Przyczyną może być ich specyficzna, choć przejrzysta motywacja: za podstawę nazwania przyjęto tylko jedną cechę desygnatu, np. storkūtis, juodviršis, albo też nazwy te były po prostu niepoprawnie utworzone i dlatego nie zakorzeniły się w języku litewskim (šįlaogkas, šįlabudė). Przy tworzeniu terminologii mikologicznej uwzględniono nie tylko baravykas, lecz także tikrinis, nazwę używaną w południowej części Litwy. Tak więc w XX wieku synonimy baravykas można wyliczyć według stopnia ich rozpowszechnienia: tikrinis, storkūtis, juodviršis. 99