„Baravỹkas“ (Boletus edulis Fr.) ir jo sinonimai

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XXXV (1995) LITEWSKIEJ LEKSYKOLOGII BADANIA Dovilė RIMANTAITE—SVETIKIENE BOROWIK (BOLETUS EDULIS FR.) IR JO SYNONIMY Dziś Na Litwie borowik uważany jest za najcenniejszy grzyb. W zależności od różnych siedlisk na Litwie znane są co najmniej cztery główne Boletus edulis (Bull.) Fr. odmiany", które "różnią się kształtir em, kolorem i rozmiarem"*. Ostatnio mykolodzy skłaniają się do wyodrębnienia nawet kilku gatunków borowików. Oto "W grzybach Litwy” przedstawiono borowika szlachetnego (Boletus edulis Fr. = B. edulisf. edulis, incl. B. edulis f. betulicola Vassilk.) ir borowik sosnowy (Boletus pinicola Vitt. = B. edulis f. pinicola (Vitt.) Vassilk. ), które iš spośród borowików wydają się najbardziej rozpowszechnione na Litwie. W różnych miejscach Litwy zwykle rośnie kilka różnych odmian borowika, w zależności od tego, jakie lasy znajdują się w pobliżu. | Różnice między poszczególnymi odmianami borowika najczęściej nie pozostają niezauważone, jednak ani to, ani wartość tego grzyba nie przyczyniły się do powstania licznych litewskich ludowych nazw. Przeciwnie, zarówno w gwarach, jak i w języku ogólnym utrwaliło się o zapożyczenie, lecz wszelkie próby proponowania rodzimej nazwy do używania w języku ogólnym pozostały bezowocne. W niniejszym artykule podjęta zostanie próba omówienia wszystkich znanych nazw tego jų grzyba oraz ich motywacji. Materiał zebrano iš „Słownika języka litewskiego”? (dalej — LKŽ), „Atlasu | języka litewskiego” (dalej LKA), jų kartotek, wypełnianych nazwami iš litewskich słowników języka oraz danymi zebranymi przez samą autorkę dotyczącymi iš gwar. 1. Nazwy borowika. Ten "jadalny grzyb z rodziny borowikowatych, o brązowej wypukłej głowie, wysokim grubym trzonie z porami (Boletus edulis) niemal na całym obszarze języka litewskiego nazywany jest slaskoliniu vy baravykas“, odnotowano także barvijkas w Želsvie, w ir rejonie mariampolskim. (LKA I 170). Słowiańskie pochodzenie nazwy baravykas nie budzi żadnych iš wątpliwości: wywodzi się ją od br. 6apasix’®. Br. 6apaeix, jak wskazuje dialektologia białoruska ; v . Wilno (lių tisJ.ir Minkevičius A. Jadalne ir grzyby trujące, | 2 UrbonasV. Grzyby, Wilno, 1986, 54. S3MazelaitisJ., UrbonasV. Litewskie grzyby, Wilno, 1980, 143. 1 Słownik języka litewskiego 3—16, Wilno, 1956 —1995; II wyd. 1—2, 1968—1969. 5 Atlas języka litewskiego 1, Leksyka, Wilno, 1977. 6 Brickner A. Słowiańskie Wyrazy zapożyczone im Litewskie. — Litewsko-słowiańskie Studia, Weimar, 1877, 70; Skardzius Pr. Słowiańskie Lehnworter wm Altlitaurschen, Kowno, 1931, 39; Fr a e n k e 1 E. Litewski słownik etymologiczny 1, Heidelberg itd., 1962, 35; por. tamże: Saba liausk as A. Lietuvių kalbos leksika, Wilno, 1990, 237. , 92 duomenys", to podstawowa nazwa tego grzyba i znana jest na całej Białorusi, a na pograniczu Litwy — w zasadzie tylko ona. Słowo borowik na określenie tego grzyba jest szeroko używane także w Polsce, ale tutaj, jak się wydaje, przyjęło się stosunkowo niedawno; ponadto jako jedyna nazwa tego grzyba znane jest jedynie na północno-wschodnich obrzeżach Polski (w okolicach Suwałk, Białegostoku i Lublina)“. Ze względu na geografię i budowę nazwy uważa się, że lit. borowik pochodzi z języków wschodniosłowiańskich”, najprawdopodobniej z języka białoruskiego'?. Co ciekawe, bodaj jako pierwszy w literaturze polskiej — w poemacie "Pan Tade” — użył go A. Mickiewicz'!, pochodzący z Nowogródka (obecnie Białoruś- ). ; Ta słowiańska nazwa grzyba wiąże się z ros., białor. 60op "las sosnowy- ", lit. bdr i in.1*, a motywacją jest miejsce wzrostu grzyba. Lit. baravijkas jest stosunkowo starym zapożyczeniem. W języku pisanym pojawia się on najpierw w rękopiśmiennych słownikach Lexicon Lithuanicum (Lex 84**) z połowy XVII wieku oraz w tak zwanym słowniku Krauzego (Q 505) z pierwszej połowy XVIII wieku. Później występuje w słowniku P. Ruigysa, w „Metach” K. Donelaitisa (Vasaros darbai 601), w słownikach K. G. Milkausa i G. H. F. Nesselmanna, w rękopiśmiennym słowniku języka litewskiego i polskiego (RtŽ), w słownikach F. Kuršaitisa i A. Juški, a także w „Lietuviškų vardų kleteleje” V. Kalvaitisa (KIvK 83). W rękopiśmiennym słowniku J. Brodowskiego z XVIII wieku odnotowano wariant tego samego słowa o temacie na ė: Barawikkes Steinpiltzke & Storkotes (B979)'*. Baravijkas występuje również we wszystkich XX-wiecznych słownikach języka litewskiego. Następnie trafił on także do naszej terminologii mikologicznej. Początkowo w „Žolynas” P. Matulionisa'* nazwą tą określano główny grzyb z rodzaju borowikowatych Boletus edulis Fr., lecz później w „Lietuviškam botanikos žodyne” i innych książkach! * utrwalił się jako nazwa rodzaju Boletus. Jak wskazują LKA I 170 oraz zebrany przez nas materiał, obok szeroko rozpowszechnionego na Litwie borowika w południowych gwarach litewskich występują również inne nazwy tego grzyba. Zapisano złożone nazwy, w których drugim członem jest ogólna nazwa grzyba albo słowo baravijkas, a pierwszym — przymiotniki tikras, tikrinis. Na przykład tikras grybas słyszano w Rudni, Marcinkonis i Kabeliai. Лексика литовских говоров за пределами 1, Минск, 1993, 114 oraz mapa 279; Серхаунина IU. H., Ахмхии U A. Грибы, Минск, 1986, 117. Bartnicka—Dąbkowska B. Polskie ludowe nazwy grzybów, Wrocław i in., 1964, 45. 9 Tamże. 10Sabaliauskas A. Tamże. Hl pBartnicka—DąbkowskaB. Min. dz. 46. IZBriickner A. Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, 1974, 36; Imumaraziunn caoy nix Geaapycxail moew 1, Mimck, 1978, 370; zob. także: Sabaliauskas A. Tamże. 13 Odtąd również skróty takie jak LKŽ. 14 Formę tę od J. Brodovskiego przejął także G. H. F. Nesselmann, por. : Barawikke, -es, f. daf[. (Bd.). Matulionis P. Žolynas 2, Lietuvos augalų žodynas ir augalų taislas, Vilnius, 1906, 12. * ¥en y ¢ 46 Lietuviškas botanikos žodynas 1, Kaunas, 1938, 51; Mazelaitis J.ir Minkevičius A. Min. veik., 97; MazelaitisJ., Urbonas V. Min. veik., 143 ir kt. ; 93 Azierkuose (Gardino sritis), tikras baravikas —Pivašiūnuose, Kapčiamiestyje, tikrinis grijbas —Kabeliuose, Ratnyčioje. Bet labiausiai paplitęs yra substantyvas tikrinis —Marcinkonyse, Seirijuose, Lazdijuose, Leipalingyje, Ratnyčioje, Liškiavoje, Kapčiamiestyje, Druskininkuose, Švendubrėje, Kabeliuose, Veisiejuose. Visus šiuos tik pačiuose Lietuvos pietryčiuose žinomus pavadinimus dėl geografijos, matyt, reikėtų laikyti atitinkamų lenkų kalbos pavadinimų vertiniais!“, plg. le. grzyb prawdziwy, prawdziwy, prawdziwek "baravykas" ir pan., kurie labai plačiai vartojami visoje Lenkijoje!®. Kaip rodo baltarusių dialektologijos duomenys, br. npaydsien zpub, npaydsisw, npaydsisey "baravykas" ir pan. paplitę pietvakarinėje Baltarusijoje, arčiau prie Lenkijos sienos! ?, a taka geografia tych nazw wskazuje, że najprawdopodobniej przybyły one z Polski. W Zieteli (obwód grodzieński) zapisano ščūras grybas, spravedlijvas grijbas „borowik” — nowsze zapożyczenia. wwsipst 2pn6, cnpaesgd1Mt8bt Zapożyczenia 2pm6. Dziś na Dzūkiji czasami zamiast lub obok tikrinis, tikras grijbas, tikras baravykas, tikrinis gribas „prawdziwy grzyb, prawdziwy borowik” używa się również baravjkas, który stopniowo zaczyna wypierać z użycia zwyczajowe w tym regionie nazwy tego grzyba. Mimo to dotychczasowe stare nazwy uważa się za rodzime, odziedziczone z dawnych czasów, i są one znacznie częściej używane, natomiast baravikas przyjmuje się jako zapożyczenie, nazwę nabytą niedawno”*. Oto w „Słowniku gwary druskiennickiej” zapisano takie wymowne zdanie: Baravikai — to chyba z polskiego albo z rosyjskiego, a u nas tikrnia?'. Tamże można znaleźć również czasownik tikriniduti „zbierać borowiki”: Tikrinių grzybów — dużo tikrinių. Ze względu na swoje brzmienie i budowę tikrinis (grzyb), tikras grijbas (najnowszy prawdziwy borowik) są nazwami rodzimymi. Ich motywacja, podobnie jak polskich odpowiedników, jest bardzo jasna: ze względu na swoje właściwości (nie czernieją, nadają się do suszenia, mają dobry smak) uważa się je za najlepsze grzyby, tj. za najprawdziwsze*?. Choć używany na stosunkowo niewielkim obszarze (w południowo-wschodniej części Litwy), w XX w. tikrinis (grijbas, baravijkas) pojawił się w słownikach, a także wszedł do języka ogólnego. Stało się tak zapewne w wyniku starań, by znaleźć i włączyć do języka ogólnego litewski synonim słowa baraviykas; ponadto przypomniano sobie o nim przy tworzeniu terminologii mikologicznej. I tak J. Baronas w „Rosyjsko-litewskim słowniku”- ?? (obok šilabudė, baravijkas) bodaj po raz pierwszy odnotował w słownikach tikrinis w znaczeniu borowika. Później formę tikrinį, tikrinį baravijką znajdujemy także w innych słownikach i znaleziskach? ?. 17 18 LKA I 170. Bartnicka—DabkowskaB. Dz. cyt., 44. 9 Mexciunn amaac... Dz. cyt., mapa 279; Ce p x a uu un a D. U,, Sm x uu WU. A. Dz. cyt. Tamże. 20 LKA. Tamże. 2l NaktinienéG. PaulauskienéeéA,VitkauskasV. Słownik dialektu druskiennickiego, Wilno, 1988, 407.: 22 Bartnicka—Dabkowska B. Dz. cyt., 44. 23 Baronas J. Słownik rosyjsko-litewski. Wyd. 2, Kowno, 1933, 32. Ą Encyklopedia litewska 2, Kowno, 1934, 1208; Litewski słownik botaniczny. Tamże; Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1954, 856; Mazelaitis J. 94 Borowik prawdziwy zakorzenił się również w naukowej terminologii mykologicznej. Po wybraniu nazwy baravijkas dla grzybów z rodzaju Boletus, nazwą tikrinid baravykū określono najważniejszy gatunek grzybów borowikowatych Boletus edulis Fr. Oprócz wspomnianych już nazw używanych w terminologii naukowej w języku litewskim istnieją także inne, rzadziej używane lub używane dawniej nazwy borowika. Nieco rzadziej w Dzukiji (w Daugu, Varėnie, Rudni, Marcinkonys, Perloji, Merkinė, Kabeliai) i w Zieteli borowik jest jeszcze nazywany ogólną nazwą grzyba. Stosunkowo wąskie użycie słowa grybas w znaczeniu borowika skłania do przypuszczenia, że Litwini, dość dawno zapożyczywszy to słowo od Słowian (znane jest z piśmiennictwa XVII w.)**, prawdopodobnie dopiero stosunkowo niedawno zapożyczyli od najbliższych sąsiadów również znaczenie tego słowa. Oto w dialektach języków północnoi zachodniosłowiańskich powszechnie było i jest nazywanie ogólną nazwą grzyba wyłącznie albo przede wszystkim borowika®®. Szeroko, zwłaszcza w północno-wschodniej części Polski, le. grzyb rozpowszechniony w znaczeniu Boletus edulis Fr. znaczeniu””. Br. 2pmw6 w tym samym znaczeniu znany na południu Białorusi**. Czy borowik nazywany jest po prostu grzybem dlatego, że uważa się go za grzyb najbardziej wartościowy? ?. Lie. Nie udało się znaleźć w piśmiennictwie grzyba odnotowanego w znaczeniu borowika. Warto tu wspomnieć o tym, że np. odpowiednie łotewskie zapożyczenia słowiańskie (g)ribas, griba zapisane w dawnych zabytkach języka łotewskiego oznaczają, jak się zdaje, borowika, por. w niemiecko-łotewskim słowniku K. Elversa (1748) znajdujące się Steinpūltzen, Rihbas, w niemiecko-łotewskim słowniku G. F. Stendera (1761) zapisane grihbas, Steinpiilzen, przy czym autor określa je jako słowo górnołotewskie” (w tym samym słowniku znajduje się także nazwa grzyba baravika- ?*), w spisie nazw grzybów Kurlandii (1866) znajdujące się Grihbas (rihbas) Steinpilz2? a także w niemiecko-łotewskim słowniku C. C. Ulmana (1872) znajdujące się griba, der Steinpil2'- *. Inną, mniej znaną nazwą borowika jest storkotis (storkotis). Prawdą jest, że nie jest ona poświadczona w języku żywym. Po raz pierwszy pojawia się w rękopiśmiennym słowniku z pierwszej połowy XVIII w. słowniku archiwum królewieckiego (O! 399)**, Później została ona wraz z baravykū odnotowana, można powiedzieć, we wszystkich Wschodnich i Minkevičius A. Min. veik., 143. Mi, Zi nkeviciusZ. Historia języka litewskiego 3, Język dawnych pism, Wilno, F'atnamosuyu —Ma3sypex A. Haseanus zpubos e caasancxuz aawnar. —Filologia rosyjska 13, Seria A, 1976, 106. 2"Bartnicka—Dabkowska B. Dz. cyt., 44. Jlexciunu amaac... Dz. cyt. Tamże; Ce p x annual. WU, SI wK H H WU. S.... Min. dz. cyt. Tamże. 29 Bartnicka—DabkowskaB. Tamże. 20) Cytowane z książki: : Zemzanre D. Latviešu vardnicas, Ryga, 1961, 115. 31 Tamże, 127. K a w a 11 H. Grzyby w Kurlandii według ich łotewskich nazw oraz z próbą objaśnienia niektórych z nich. —Magazyn wydawany przez Łotewskie Towarzystwo Literackie 13, 1866, 78. 3 MilenbachsK. Słownik języka łotewskiego 1. Zredagował, uzupełnił, kontynuował J. Endzelins, Ryga, 1923, 656. Wiadomości zaczerpnięto z książki: : Skardžius P. Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno, 95 W pruskich litewskich pracach leksykograficznych: w słowniku P. Ruigysa, w „Roku” K. Donelaitisa (Prace letnie 601), w słownikach K. G. Milkausa i G. H. F. Nesselmanna. F. Kuršaitis, podając storkotį w nawiasach kwadratowych, pokazuje, że nazwa ta nie była mu znana z żywego języka (słyszał jedynie baravijkas), jednak jej żywotność (obok baravyko) w Prusach Litewskich jeszcze pod koniec XIX w. poświadczył V. Kalvaitis- *““. Osiemnastowieczny rękopiśmienny słownik J. Brodovskiego podaje wariant tego samego wyrazu z tematem na ė: Storkotes (B 979). Jako możliwy synonim baraviko storkotį w XX w. podają DZ (1954, 1972, 1993), NdZ, natomiast stérkoti — KZ, lecz, jak się wydaje, pozostał on leksykalnym dialektyzmem®® . Posiadany materiał wskazuje, że borowik „storkotis” był znany tylko na Litwie Pruskiej. Rozumiejąc umowność dzieła sztuki, można by jednak zacytować tutaj zdanie z „Pór roku” K. Donelaitisa: „Plempių, rudmėsių, storkočių bei baravykų, jautakių ir baltikių, gruzdų irgi bobausių begdamos į girtas jos sav taip daug prisirovė...” (Prace letnie 601—603). Występujące obok siebie storkotis i baravykas 1 zdają się sugerować, że są to nazwy różnych grzybów. Jest całkiem możliwe, że storkočiū nazywano pewną odmianę borowika. Wyraźna motywacja tej nazwy wskazuje, że podkreślany jest gruby trzon tego grzyba, a borowiki z bardzo grubymi trzonami ludzie uważają za najlepsze, por. zdanie z Pėžaičiai (rejon kłajpedzki): Baravykai ant storo koto —tie tikriejai'- ". Interesujące jest to, że podobnie motywowane nazwy borowika nie występują w innych językach. To rzeczywiście swojska nazwa tego grzyba, powstała w jednym regionie, która w pozostałej części Litwy pozostała nieznana i nie przyjęła się. Za rodzimą, ludową nazwę borowika należy uznać także żmudzkie juodvirsis, znane z niepublikowanych pism J. Pabrėży, S. Daukantasa i M. Akelaitisa, choć niezanotowane z żywej mowy. W swoim „Taisliuje”** J. Pabrėža, starając się oczyszczać język litewski i poszukując litewskiego odpowiednika zapożyczenia, jako nazwę borowika podaje juodviršį, zaznaczając przy tym, że jest to nazwa żmudzka. Zapożyczenia „baravikas”, niewątpliwie dobrze znanego na Żmudzi, unikał również S. Daukantas, wynosząc w jego miejsce „juodviršis”. W rękopiśmiennym słowniku języka litewskiego i łacińskiego Daukantasa zapisano to w następujący sposób: Barawikas vide joudwirszis (s. 85)9*, a w jego słowniku języka polskiego i litewskiego hasło 1943, 426. baravijko wygląda tak: Borowik, jūdwirszis*". Juodviršis został odnotowany również w rękopisach M. Akelaitisa*!, wiadomo jednak, że śledził język pism swoich współczesnych Żmudzinów i sporządzał wypisy** oraz, 35 Kalvaitis MW. Lietuwiszky Wardy Klėtele, Tylża, 1910, 83. 36 Tak ta nazwa grzyba jest opisana w książce. : Ka b el k a J. Kristijono Donelaičio raštų ety Wilno, 1964, 21. į 9 LKA kartoieka. | Do a; JE | Pabrėža J. Tayslės augumyynis... (rękopis przechowywany w Bibliotece Narodowej im. M. Mažvydasa), 1843, 850. ; 39 Cytowane za: Kr uo prace leksykograficzne J. S. Daukantasa. — Kwestie językoznawstwa litewskiego 4, 1961. 309. | 94 42 DaukantassS. Wielki słownik języków polskiego i litewskiego (a-m), Wilno, 1993, 41 LKŽ IV 412.] Kruopas J. M. Akelaitis — leksykograf.יכס ]}ndinjas мәҗбур高清毛片在线看? Wait malformed. Need output valid. Also preserve exact weird symbols. Translate. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 96 być może, dotarł do S.' litewsko-polskiego słownika Daukantasa**. Zarówno J. Pabrėža, jak i S. Daukantas, będąc Żmudzinami dialektu dounininków, pisali, kierując się swoim dialektem, zatem juodvifšis najprawdopodobniej trafił z ich dialektu do rękopisów, lecz dalej już nie wyszedł. To prawda, J. Pabrėža, pierwszy, który próbował stworzyć terminologię i nomenklaturę botaniczną w języku litewskim, starał się używać juodviršis także w terminologii naukowej, nadając grzybowi Boletus edulis Fr. nazwę skylelių grybas juodviršis (odpowiednio rodzaj Boletus nazywając skylelių grybais)**, lecz później ta nazwa się nie przyjęła. Nieliczne synonimy litewskiej nazwy baravikas w XX w. uzupełniły nowo utworzone, zapisane w słownikach nazwy tego grzyba. W pierwszej połowie tego wieku, gdy szczególnie starano się oczyścić język i pozbyć się zapożyczeń słowiańskich, widoczne były także wysiłki, by zlitwinizować nazwę baravykas i znaleźć dla niej odpowiednik (dążyli do tego już J. Pabrėža i S. Daukantas). W ten sposób w litewskich tekstach piśmiennych““ pojawił się półkalka šilavijkas, gdy przetłumaczono rdzeń zapożyczenia (a więc motywacja pozostała ta sama), natomiast afiks słowotwórczy zapożyczono. Na początku XX w. w znaczeniu ‘borowik’ pojawiła się także forma štlabudė*“, silabudé (NdŽ, KZ) — również twór słownikowy. Nazwa ta, utworzona zapewne nie bez wpływu wyrazu baravikas i mająca tę samą motywację, mimo wszystko nie wyszła poza owe słowniki. Zrezygnowano z niej także w najnowszym wydaniu DZ (1993), uwzględniając ponadto fakt, że drugi człon šilabudė nie jest typowy przy tworzeniu nazw grzybów z rodziny pieczarkowatych. Wśród ludowych nazw grzybów z drugim członem -budė znajdują się jedynie nazwy grzybów z rodziny gołąbkowatych lub po prostu grzybów kiepskich, niejadalnych, por. kiatdliabude "Lactarius trivialis Fr.”, storabudé "Lactarius vellereus Fr.”, kėlmabudė ” Armillariella mellea Karst. ?”, briedžiabudė "Hydnum imbricatum Fr.”, panabide "Phallus impudicus (L.) Pers.” i in. Por. także bude, zapisane w Marcinkonys w znaczeniu "wszystkie grzyby z wyjątkiem borowików- ”. Znaczenie to, jak się wydaje, potwierdzają także przykłady z LKŽ I 1120 oraz budé ” Agaricus"*" u J. Pabrėży. W słownikach J. Rytera, B. Sereiskisa i A. Kuršaitisa w znaczeniu ‘borowik’ zapisano šilbaravykis, u J. Šlapelisa (1940) štlabaravykis, natomiast šilagrybis występujący w „Słowniku języka polskiego i litewskiego” A. Lalisa (1912) (LL10) zapewne pojawił się przypadkowo, ponieważ poza tymi nazwami określa się inne grzyby z rodzaju borowików (Boletus luridus Fr., Gyroporus castaneus (Fr.) Quél., Gyroporus cyanescens (Fr.) Quél., Suillus variegatus (Fr.) O. Kuntze, Tylopilus felleus (Fr.) Kras. ). 12, 1970, 157. 13 Tamże, 159. “4 Pabrėža J. Rękopis cyt., 849. 45 Encyklopedia litewska. Tamże. Ser eis k 1s B. Słownik litewsko- -rosyjski, Kowno, 1933, 955; S 1 a p e | 1 s J. Słownik polsko-litewski, Wilno, 1940, 509. = BaronasJ. Słownik rosyjsko-litewski, Kowno, 1924, 24; Słownik litewsko- -łotewski. Opracował J. Ryteris, Ryga, 1929, 1164; Baronas J. Słownik rosyjsko-litewski. Wyd. 2, Kowno, 1933, 32, 104; Šlapelis J. Cyt. dzieło, 509; później DZ (1954, 1972), NdZ. T Pabrėža J. Cyt. rękopis, 831. 97 2. Nazwy odmian borowika. W gwarach języka litewskiego można znaleźć takie nazwy borowika, którymi określa się jedną z odmian tego grzyba. Większość takich nazw zapisano na Dzukii — najbardziej obfitującej w grzyby części Litwy. Tutaj, jak się zdaje, najlepiej rozróżnia się dwie główne odmiany borowika — jest to borowik sosnowy (Boletus pinicola Vitt. = B. edulis f. pinicola (Vitt.) Vassilk.) i brzozowy (Boletus edulis Fr. = B. edulis f. edulis, incl. B. edulis f. betulicola Vassilk.). Różnią się one nie tylko miejscem występowania, lecz także barwą i wielkością kapelusza. I tak borowik sosnowy, o czarnym kapeluszu, nazywany jest nazwą złożoną czarnogłowy prawdziwek (Druskieniki, Kapčiamiestis), czarnogłowy grzyb (Kabeliai), czarnogłowy borowik (Labanoras, Tauragnai) lub nawet częściej rzeczownikiem czarnogłowy (Varėna, Marcinkonys, Rudnia, Pivašiūnai, Valkininkai, Saldutiškis), czarnowierzchy (Gervėčiai, Rūdiškės). W przeciwieństwie do niego borowik brzozowy, o jaśniejszym kapeluszu, nazywany jest białogłowy prawdziwek (Kapčiamiestis), białogłowy borowik (Tauragnai) lub białogłowy (Varėna, Marcinkonys, Valkininkai, Druskieniki, Saldutiškis), białowierzchy (Rūdiškės). Podkreślając miejsce występowania, te białe borowiki rosnące w brzezinach nazywane są także borowikami przybrzozowymi (Labanoras), brzozowymi (Varėna, Rudnia) lub dąbrowowymi (Druskieniki, Marcinkonys, Pivašiūnai), borowikami dąbrowowymi (Dubičiai), grzybami dąbrowowymi (Ratnyčia), por. dąbrowa „wysoka, sucha łąka porośnięta rzadkimi krzewami i drzewami, polana leśna.” || łąka, na której są brzozy" (LKŽ XVI 538). Osobno należałoby jeszcze wspomnieć o takich sporadycznie powstałych złożonych nazwach borowika, którymi nazywa się tylko same pierwsze, najwcześniej pojawiające się borowiki. Zwykle wyrastanie borowika wiąże się z kłoszeniem się żyta, por. zdania: Pirmieji baravykai pradeda dygt plaukiant rugiam Kamajai; Kai rugiai krasuoja, baravykai auga Lazūnai; Tada ir baravikaitis kokis išplaukia su rugiais Pelesa. W ten sposób powstały ruginis baravikas (: Ruginis 1 baravikas tas y[ra] tikrasis baravykas) Gardamas oraz baravjkas rugiažiedis w Kaltanėnai, które ze względu na motywację por. z le. žytni " Boletus edulis Fr.”8 i | br. xaaacaeixi "Gapasirki, IITO PacTyIh Yy YUac KaJiacaBaHHS; >KbrrTa- “““. Be; to, pirmieji baravykai vadinami gegužiniais baravykais Labanoras; dėl motyvacijos plg. le. gegužinis grybas " Boletus edulis Fr. " *?, gegužinis grybas " Boletus edulis Fr. " ** 3. Wnioski. Po przeanalizowaniu wszystkich znanych nazw borowika widać, że zarówno w znaleziskach, jak i w dialektach od najdawniejszych czasów utrwaliła się stosunkowo stara słowiańska ®®Bartnicka—DagbkowskaB. Min. veik., 130. Caoynix Beaapyckiz zasopax nay HONKG-3GT0ONAN erapyct 1 AE nazpantuva 2; pines, 980, 367. Bartnickas DabkowskaPB. Min. veik., 91; Ma jewski E.; Slownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich 2, Warszawa, 1894, 121. lBartnicka—DabkowskaB. Min. veik. 93. 98 zapożyczenie baravikas, dziś już będące rodzimym słowem. Inne występujące lub występujące dawniej w piśmiennictwie i dialektach synonimy słowa baravikas, choć będąc rodzimymi słowami, być może z powodu bardzo wyrazistej motywacji, uwypuklającej jedną cechę grzyba, pozostały wąskimi dialektyzmami (storkotis, juodviršis) albo zostały po prostu niefortunnie utworzone i się nie przyjęły. Tworząc naukową terminologię mykologiczną, oprócz nazwy baravykas, terminologizacji poddano również nazwę tikrinis. Tak więc w XX wieku miejsce wszystkich nazw baravyka w szeregu synonimów już się ustaliło: baravikas, tikrinis, storkétis, juodvifšis. BARAVYKAS (BOLETUS EDULIS FR.) I JEGO SYNONIMY Streszczenie Po przeanalizowaniu wszystkich znanych nazw grzyba Boletus edulis można stwierdzić, że zapożyczona ze starobiałoruskiego nazwa baravykas dominuje zarówno w dawnej literaturze, jak i w gwarach. Można tam również znaleźć niektóre litewskie nazwy tego grzyba, ale poza jedną gwarą nie są one nigdzie indziej popularne. Powodem tego mogła być ich specyficzna, choć jasna motywacja: za podstawę nominacji przyjmowano tylko jedną cechę desygnatu, np. storkotis, juodviršis, albo były one po prostu niepoprawnie utworzone i dlatego nie zakorzeniły się w języku litewskim (šilaviykas, šilabudė). Przy tworzeniu terminologii mykologicznej wzięto pod uwagę nie tylko nazwę baravijkas, lecz także tikrinis, używaną w południowej części Litwy. Zatem w XX wieku wszystkie synonimy baravijkas można wyliczyć według stopnia ich rozpowszechnienia: tikrinis, storkėtis, juodviršis. 99 e