Sociolingvistinis dabartinės šnekamosios lietuvių kalbos tyrimo aspektas

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Laima GRUMADIENĖ SOCJOLINGWISTYCZNY ASPEKT BADAŃ WSPÓŁCZESNEGO MÓWIONEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO 1. Nowy „Program badań dialektów języka litewskiego i ich wzajemnego oddziaływania- ”. Dialektolodzy z Instytutu Języka Litewskiego i Uniwersytetu Wileńskiego opracowali „Program badań dialektów języka litewskiego i ich wzajemnego oddziaływania” (dalej — „Program”), którego celem jest — „badanie pod różnymi względami języka mieszkańców wszystkich miejscowości Litwy i sytuacji językowej poszczególnych regionów, ujawnienie tendencji rozwojowych dialektów, ich wzajemnego oddziaływania, związków z innymi — sąsiednimi — językami lub ich dialektami” (z przedmowy do „Programu”). Idea takiego lub podobnego programu jest omawiana już od całej dekady (na Republikańskim Seminarium Młodych Językoznawców, na seminariach dialektologów organizowanych przez Instytut Języka Litewskiego, na konferencjach międzynarodowych w Wilnie, Warszawie, Mińsku i in.; zob. Grumadienė, Stundžia 19904; 1990,). Sam projekt i program, podobnie jak skład grupy roboczej oraz jej kierownicy, zmieniały się; z grupy odszedł V. Cekmonas, B. Stundžia. Chociaż nie przyjęto jednolitej koncepcji, opracowano kwestionariusz składający się z 5 części: „Socjolingwistyka” (V. Cekmonas i L. Grumadienė), „Fonetyka” (L. Grumadienė), „Akcentuacja” (D. Mikulėnienė i B. Stundžia), „Morfologia” (D. Mikulėnienė i K. Morkūnas), „Leksyka” (A. Vidugiris); pracami redakcyjnymi przed drukiem kierował K. Morkūnas. Dwie części „Programu” zostały już wydane (Lietuvių...: 19954; 19953). W „Programie” znajduje się wiele pytań (ponad 2000), dlatego odpowiedzi nie tylko „uzupełnią już zgromadzone i gromadzone zasoby dialektologiczne oraz zostaną wykorzystane zarówno do prac z zakresu geografii lingwistycznej, jak i do prac monograficznych” (z przedmowy do „Programu”), lecz także pozwolą odpowiedzieć na pytania innego rodzaju, pojawiające się podczas badania współczesnego $języka litewskiego mówionego. Zasada doboru pytań „Programu” polega na przedstawieniu możliwie najszerszego spektrum potencjalnych pytań, dlatego w każdym badaniu możliwa jest również selekcja pytań, ponieważ część pytań jest istotna dla jednych odmian języka, a inna część — dla innych. Szczególnie trafnie można to powiedzieć o działach „Fonetyka” i „Morfologia”: przedstawiono tu zdecydowaną większość pytań związanych z różnymi podsystemami języka litewskiego (dialektami lub ich odmianami), dlatego jest oczywiste, że część pytań nie może być istotna absolutnie dla wszystkich dialektów. Właśnie dlatego w dziale „Fonetyka” pytania dzieli się na główne i dodatkowe: na dodatkowe należy zwrócić uwagę tylko wtedy, gdy odpowiedzi na pytania główne odzwierciedlają specyfikę dialektu, wskazują na zachodzącą zmianę określonego zjawiska lub wykazują zróżnicowanie. Dział „Fonetyka” jest ściśle powiązany z działem „Morfologia”, ponieważ pytania pierwszego mają również charakter morfologiczny, tzn. położenie głoski wskazuje się nie tylko na podstawie cech fonetycznych (w sylabie akcentowanej, nieakcentowanej, znajdującej się na początku, wewnątrz lub na końcu wyrazu), lecz także na podstawie morfologicznych 190 & Mithn FRAT To a A ar ar ir (która część mowy, który przypadar ek, czas ir itp.). Tak robi się dla wygody podczas gromadzenia danych (nie trzeba znaleźć odpowiedzi na pytanie, jak wymawiane jest właśnie to słowo — wystarczy — wiedzieć, jak wymawiane są słowa podobnego typu), uwzględniając możliwość ir przetwarzaį nia danych komputerowo. Zarówno zarówno pytania z działu „Fonetyka”, jak i pytania z działu „Morfologia” doskonale nadają się do przeprowadzania powtórnych badań wcześniej zbadanych gwar, ponieważ możliwe jest porównanie. „Akcentuacji” ir w działach „Leksyka” pytania dobrano według nieco innej zasady: próbuje się uzyskać odpowiedzi na pytania wciąż słabo zbadane, na takie, którym we wcześniejszych programach dialektologicznych poświęcano nieco mniej uwagi. Jednak i w nich przedstawiono mnóstwo pytań z wcześniejszych kwestionariuszy, dlatego również można dokonywać porównań, tylko nie tak systematycznie, jak pod względem fonetyki i morfologii. Rozdział „Socjolingwistyka” jest całkowicie nowy, poświęcony w większym stopniu badaniu interakcji dialektów języka litewskiego i innych języków. Jednakże zawiera on odrębny podrozdział —"Charakterystyka informatora", który zdaniem autorów jest istotny dla wszystkich współczesnych badań dialektologicznych-. ar warunkach, w których zachodzi tak wiele zmian w życiu użytkowników tradycyjnych dialektów, a także przewidując komputerowe przetwarzanie danych. | W niniejszym artykule chciałbym zwrócić uwagę na możliwość, jaką stwarza „Program”, badania nie tylko tradycyjnego obiektu dialektologii litewskiej — języka starszych mieszkańców wsi — lecz także obiektów jeszcze nietypowych, ale równie ważnych: przystosowania przedstawicieli gwar do języka ogólnego lub któregoś interdialektu, powstawania regionalnych interdialektów, języka miejskiego czy innych podobnych odmian języka itp. Nadal aktualne pozostają następujące słowa A. Pupkisa (1980: 56): . *... Gwary do języka ogólnego trafiają głównie za pośrednictwem języka półdialektalnego tych przedstawicieli, którzy mają większy wpływ na język ogólny: pisarzy, redaktorów, autorów różnego rodzaju tekstów i in. W litewskim językoznawstwie do tej pory nikt nie próbował ustalić, w jaki sposób te cechy gwarowe się pojawiają ani którzy przedstawiciele języka półdialektalnego wywierają pod tym względem większy wpływ na język ogólny. A ta kwestia jest bardzo ważna dla kultury języka: ponieważ gwary nadal są istotnym źródłem doskonalenia naszego języka ogólnego, badanie drogi gwarowych elementów do języka ogólnego pomogłoby łatwiej regulować same właściwości gwarowe i umożliwiłoby szkole skuteczniejsze nauczanie języka ogólnego. " 2. Struktura współczesnego języka mówionego litewskiego. Po raz pierwszy w litewskim językoznawstwie współczesny język mówiony litewski i źródła jego uzupełniania — gwary, argo, żargony, inne języki — omówiono we wspomnianej już książce A. Pupkisa. Język mówiony dzieli się tutaj na: ogólny język mówiony, używany oficjalnie, publicznie — w teatrze, radiu, telewizji, szkole, na zebraniach — oraz nieoficjalny, prywatny, używany na przykład w rodzinie, w zespołach współpracowników lub podczas rozmów ze znajomymi (1980: 58). Później podejmowano również inne próby omówienia języka półgwarowego (Grumadienė 1992; 1993,). Przy próbie podziału języka na gwary, półgwary lub ogólny język publiczny warto uwzględnić wspólnoty językowe — grupy ludzi zjednoczone używaniem tej samej lub podobnej odmiany języka oraz uznawaniem tych samych norm językowych. Nawiasem mówiąc, wspólnota językowa jest podstawowym pojęciem socjolingwistyki. Po dokładniejszym przyjrzeniu się okazuje się, że tylko przedstawiciele gwar mogliby być wiązani ze wspólnotą językową zamieszkującą określone terytorium, lecz wówczas należałoby „nie zwracać uwagi” na język niemałej grupy mieszkających tam ludzi (przybysze albo miejscowi mieszkańcy mający znaczne wykształcenie itp.), ponieważ cechą charakterystyczną wspólnoty jest ta sama lub bardzo podobna struktura języka. Ponadto ten sam człowiek może należeć do kilku wspólnot językowych. Dlatego wspólnoty językowe coraz częściej charakteryzuje się nie tylko na podstawie wspólnoty terytorialnej, lecz także według cech społecznych lub demograficznych: wieku, wykształcenia, zawodu, pozycji społecznej lub innych. Pytania dotyczące „charakterystyki informatora” właśnie pomagają to opisać. | Gdybyśmy przyjrzeli się językowi mieszkańców jakiegokolwiek niewielkiego miasteczka na Litwie, z pewnością znaleźlibyśmy osoby mówiące stosunkowo czystą gwarą, znaleźlibyśmy również osoby mówiące niemal gwarą, lecz nieużywające już (konsekwentnie lub sporadycznie) pierwotnych, najważniejszych, a przez to najbardziej wyrazistych cech gwary, znaleźlibyśmy osoby mówiące niemal językiem ogólnym, tylko z właściwym sobie akcentem gwarowym, czasami wtrącające gwarowe słowa lub wyrażenia, znaleźlibyśmy również osoby, które w ogóle nie mówią gwarą w żadnych okolicznościach, choć w dzieciństwie potrafiły się nią posługiwać. Cała ta na pierwszy rzut oka nieuporządkowana ekspresja językowa odzwierciedla procesy, których kierunek i natężenie można ustalić, wykorzystując metody socjolingwistyczne i czysto lingwistyczne. | Procesy takie zachodzą zarówno w wyniku współdziałania komponentów różnych poziomów języka, jak i w toku języka, gdy elementy tego lub innego systemu językowego bądź podsystemu wzajemnie się zmieniają. Według Gumperza (1982: 66) ludzie, którzy znaleźli się w sytuacji, w której są zmuszeni próbować posługiwać się nie własną, lecz obcą, choć bardzo podobną odmianą języka, nieustannie wybierają i uzgadniają reguły dwóch systemów językowych lub podsystemów. Tak dzieje się również w środowisku języka litewskiego, nawet w najbardziej odległej wsi, gdy podczas rozmowy ze starszym informatorem stara się on dostosować do języka „inteligentnego” ankietera, sprawiać wrażenie bardziej wykształconego, a cóż dopiero mówić 191 o młodszych lub wykształconych informatorach (por.: Chambers 1992). į Po podjęciu próby bardziej konsekwentnego przeanalizowania języka przedstawicieli tak zwanej „zepsutej” gwary, mówiących półgwarą, okazało się, że jest to twór o niezwykle szerokim spektrum. Z drugiej strony język osób mówiących „nieczystym” językiem ogólnym jest bardzo zróżnicowany. Dlatego raczej trudno byłoby konsekwentnie wyodrębnić we współczesnym mówionym języku litewskim jakieś półdialekty czy inne dość niejasne odmiany języka. Uważam, że warto omówić cztery odrębne zjawiska lingwistyczne: tradycyjne dialekty, regionalne interdialekty, języki wielkich miast Litwy oraz normatywny język ogólny. į Tak drastycznie nazwałem tradycyjne dialekty zjawiskiem lingwistycznym dlatego; że tradycyjne dialekty w czystej postaci prawie już nie istnieją: niezależnie od tego, jak dialektalnie mówią, przedstawiciele dialektów coraz częściej wplatają elementy innych systemów językowych lub podsystemów, najczęściej — z języka ogólnego. Na przykład mieszkańcy wschodniej Auksztoty, dość konsekwentnie używając un, in tam, gdzie w języku ogólnym występują an, en, zaczynają mówić: supranta, kanda zamiast oczekiwanych suprunta, kunda lub podobnie. Istnieją jednak także procesy przeciwne: podczas ekspedycji w Vištytis (rej. wyłkowyski) w 1995 r. zauważyliśmy, że młodzież używa więcej specyficznych form zachodnioauksztockich niż starsi, jakby mówiła „bardziej dialektalnie”. Podobne zjawiska w dialekcie żmudzkim zauważyli J. Pabrėža i I. Remenytė. Zaczyna się wyjaśniać, że 192 opiera się na į normach pewnych interdialektów regionalnych, na przykład mariampolskiego, mazeikiai, poniewieskiego, uciańskiego, olickiego i innych. ar Takie interdialekty regionalne są wynikiem wzajemnego oddziaływanir ia otaczających gwar i języka ogólnego; choć ir niejednorodne, mają jednak pewien własny system norm. Największe miasta Litwy — Kłajpeda, Szawle i, rzecz be jasna, Kowno oraz Wilno mają własne — oblicze językowe; stosowane w nich normy językowe różnią się nie tylko między sobą, lecz także od ne regionalnych interdialektów języka ir ogólnego, choć silnie podlegają ar wpływowi obu tych ostatnich. ir Normatywny język ogólny jest swoistym konstruktem, abstrakcją; nie wiadomo, czy w ogóle istnieje w czystej postaci (Grumadienė 1993b). (W jakim stopniu taki język można usłyszeć w radiu i telewizji?) 3. Procesy zachodzące wraz ze zmianą języka. Dialekty litewskie są jak dotąd w niewielkim stopniu badane metodami innymi niż metoda geografii lingwistycznej. Nie negując przydatności tej metody, chciałoby się zastanowić, jak można by wykorzystać światowe doświadczenia dialektologów i socjolingwistów z ostatniego okresu w badaniu obecnej sytuacji języka litewskiego, ponieważ również na Litwie pojawiają się procesy podobne do zachodzących w innych krajach (por.: Walters 1994). Nie sądząc, że tradycyjna dialektologia powinna przekształcić się w socjolingwistykę, zwraca się jednak uwagę na niektóre zalety badań socjolingwistycznych przy wyjaśnianiu losu i użycia języka w dynamicznym współczesnym świecie. P. Trudgill (1986), który badał wzajemne oddziaływanie dialektów języka angielskiego oraz normatywnego języka ogólnego, uważa, że należy badać tak zwany proces koineizacji lub powstawania koiné — ma to być formowanie się nowych odmian języka w wyniku oddziaływania różnych odmian tego samego języka, a jego przyczyną jest wewnętrzna migracja ludności kraju. Prawdą jest, że koiné rozumie się dość różnorodnie (Siegel 1987: 186—187): jedni wiążą powstawanie koiné z przekształcaniem się dialektu lub dialektów w ogólny język mówiony bądź język standardowy; inni — z formowaniem się regionalnych lingua franca, powstających w wyniku wzajemnego oddziaływania dialektów, przy czym te ostatnie nie tracą swoich własnych funkcji; dla innych koniecznym warunkiem powstania koiné jest migracja — po zmianie miejsca zamieszkania i otoczenia przez przedstawicieli dialektów nieuchronnie zmienia się również ich język — nabiera cech koiné lub po prostu przekształca się w koiné. Zatem powstanie koine w taki czy inny sposób wiąże się z kształtowaniem się języka miejskiego. W wymienionych przypadkach współdziałają dialekty jednego języka lub inne jego odmiany, które z zasady są wzajemnie zrozumiałe. Dlatego zapewne we wszystkich językach powstanie koine ma wspólne cechy (Kerswill 1994: 4): etap początkowy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem na poziomie indywidualnym podczas dostosowywania własnego języka do języka otoczenia, trudnym do wyjaśnienia wpływem czynników dyskursywnych lub społecznych — czasami można odnieść wrażenie, że tacy ludzie po prostu mylą normy dwóch odmian języka. W języku późniejszego etapu koineizacji występują zjawiska upraszczania na poziomie fonetyki, fonologii lub morfologii, tworzą się „pośrednie formy językowe”, nieobecne w żadnej z wchodzących w interakcję odmian języka (na przykład wydłużanie krótkich akcentowanych samogłosek na końcu wyrazu w języku miejskim Wilna). Niekiedy teoria powstawania koine utożsamiana jest z teorią interferencji substratowej (Thomason, Kaufman 1988: 37; Appel, Muysken 1987: 157): gdy wspólnota ludzi posługujących się określoną odmianą języka zostaje powiększona o liczną grupę przybyszów, ci ostatni dostosowują swój język tylko częściowo, a ten dostosowany język z kolei niekiedy zaczyna wywierać wpływ także na język miejscowej ludności (Harris 1991: 191—212). Właśnie tego rodzaju procesów można by poszukiwać w językach miejskich Kowna lub Szawli, znacznie kształtowanych przez migrantów z okolicznych dialektów. Badanie interakcji dialektu norweskiego i języka miejskiego przeprowadzone przez P. Kerswilla (1994) po raz kolejny potwierdziło, że na zmiany dialektów należy patrzeć jak na proces, którego siłą napędową i warunkiem koniecznym jest migracja 193 ludności. W takim przypadku należy podkreślić socjolingwistyczny aspekt badań dialektów: zmiany językowe są uwarunkowane wewnętrznymi prawidłowościami języka, lecz wywołują je czynniki społeczne. Badania naukowców z różnych krajów pokazują, że aby zrozumieć mechanizm zmienności dialektów, należy badać język jednostek, ponieważ każdy zmienia swój język indywidualnie, choć istnieją też pewne podobieństwa (Bortoni—Ricardo 1985). Szczególną uwagę należy zwrócić na to, że trzeba posiadać wiedzę nie tylko o wieku, wykształceniu, zawodzie, płci itp. informatorów, lecz także o ich historiach życia — gdzie i kiedy, w jakich okolicznościach mogły powstać warunki zmuszające ich do zmiany zwyczajowych norm językowych (zmieniło się miejsce zamieszkania lub charakter pracy, stosunek otoczenia itp.). Ta ostatnia okoliczność zmusza do studiowania wszystkich wzajemnie oddziałujących odmian języka w tym | samym czasie, a zatem język jednostki należy badać w kontekście społecznym. Kontekstem tym jest wspólnota językowa. Na gruncie języka litewskiego występują różne rodzaje wspólnot | językowych, które mogą kierować zmianą języka w tę lub inną stronę. Podczas badania języka dawnych mieszkańców wsi pojęcie stylu nie jest istotne, to jednak nie można byłoby tego powiedzieć o języku młodszych, zwłaszcza wykształconych ludzi, dlatego należałoby uwzględnić także możliwą zmianę stylu, zależną od relacji między rozmówcami i innych czynników (Dressler, Wodak 1982). We wspólnotach językowych występują przejawy przełączania kodów (Dorian 1982): do zdania lub wypowiedzi włącza się elementy innego systemu (niekoniecznie innego języka) lub | podsystemu. Zjawisko to najczęściej wiąże się z tematem rozmowy i rolami społecznymi rozmówców: $rozmawiając o aktualnych sprawach lokalnego życia, informatorzy używają więcej elementów charakterystycznych dla języka lokalnego, a zaczynając mówić o odległych, niecodziennych sprawach, zmieniają lub przełączają także charakter języka — używają więcej elementów języka ogólnego lub podobnych do niego. Na przykład nawet przedstawiając folklor, pieśń czy baśń, przedstawiciele dialektu nierzadko starają się wplatać jak najwięcej form języka ogólnego, ponieważ czują, że wykonują ten utwór publicznie, jakby na scenie. W chwilach odpoczynku, tuż obok, form języka ogólnego zwykle pojawia się znacznie mniej, ponieważ językowi nie poświęca się już tyle uwagi; | nie ona staje się najważniejsza. W dialektach peryferyjnych i graniczących z obszarami, na których mówi się innymi językami, występują również przejawy pidżynizacji (Mithlhausler 1986) — zlewania się dwóch języków. Jest to zjawisko o zupełnie innej naturze; świadomy wpływ na język jest tu bardzo niewielki. Na przykład pewne przejawy pidżynizacji można dostrzec w języku przedstawicieli tych dialektów peryferyjnych, którzy wiele słów zarówno z języka ojczystego, jak i z innego, dobrze przez nich opanowanego i często używanego języka, zaczynają odmieniać według tego samego modelu — rzeczowniki obu języków stają się rodzaju, który mają w systemie języka współdziałającego i zajmującego silniejszą pozycję, itp. Wszystko to można | shal miss a 194 badać ne jedynie jako rozproszone fakty językowe, ale należy ir poszukiwać jų przyczyn powstawania i prawidłowości użycia. Zapożyczeń nie należy tracić z oczu. Są to słowa lub idiomy z innego języka, najczęściej zewnętrznie przystosowane do systemu własnego języka, których użycie w dużej mierze zależy od sytuacji ir komunikacyjnej, tematu, statusu rozmówcy, ne a także od okoliczności uwarunkowanych wyłącznie lingwistycznie. Chociaż zapożyczanie czasami iš na pierwszy rzut oka ir przypomina į przełączanie kodów, jų nie należy ich utożsamiać. Do tej pory w językoznawstwie litewskim dominował negatywny stosunek do odnotowywania zapożyczeń w dialektach — świadczy o tym akademicki słownik języka litewskiego: zapożyczeń jest w nim bardzo mało, przez co nie pokazuje się, jak w rzeczywistości w dialektach nazywane są niektóre pojęcia lub zjawiska, działania — język litewski przez to ani nie staje się czystszy, ani bardziej zanieczyszczony, po prostu przedstawia się mniej informacji. Wydaje się, że warto byłoby przynajmniej teraz uzupełnić tę lukę, ale konieczne jest uwzględnienie właściwych zapożyczeń (jedynych używanych słów, niemających odpowiedników) oraz słów z innych języków lub z innej odmiany tego samego języka, okazjonalizmów, powstałych w procesie przełączania kodów. Z pewnością interesujące byłoby udzielenie odpowiedzi na postawione przez W. Labova pytanie, dlaczego zmiany strukturalne zachodzą właśnie w tym języku i właśnie w tym czasie, a nie w innych strukturalnie podobnych językach albo w tym samym języku, lecz nie w tym czasie (Weinreich, Labov, Herzog 1968). Dlatego J. — Milroy (1992: 24) podkreśla, że konieczne jest badanie przyczyn i okoliczności aktualizacji procesów językowych; nie można ich ponoć zrozumieć bez uwzględnienia samych użytkowników języka i ich historii życia. Co skłania mówiących do ograniczania lub nawet eliminowania różnic językowych między sobą a otoczeniem, tj. do aktualizowania zmiany językowej? P. Trudgill (1986: 98—102) zauważył, że osoby starające się dostosować swój język do innej odmiany językowej albo unikają niektórych wyraźnych różnic, po prostu „omijają ostre zakręty”, albo rezygnują z nich stopniowo — najpierw z bardziej wyrazistych, później z coraz mniej rzucających się w oczy. Jest to jedna z podstawowych o to cech koineizacji. Badacze nieustannie podkreślają znaczenie subiektywnej oceny, nastawień i skali wartości: tego, z czego otoczenie szydzi, a nawet co potępia, najpierw dąży się pozbyć (Giles, Taylor, Bourhis 1973). Najpierw stara się pozbyć wyrazistych cech własnego języka — odmiennych opozycji fonologicznych lub kontrastów fonetycznych (Trudgill 1986: 11—38), dlatego wzajemne oddziaływanie litewskich gwar lub gwar i języka ogólnego należy opisywać przede wszystkim w tym aspekcie, wykorzystując pytania z rozdziałów „Fonetyka” i „Akcentuacja”. W każdym odrębnym przypadku warto na podstawie opisów tradycyjnych gwar ustalić te wyraziste cechy gwary i przede wszystkim na nie zwracać uwagę. W kwestionariuszu „Fonetyki” wyróżnia się pytania „główne” i „poboczne, dodatkowe”: jeżeli pytanie „główne” w konkretnym przypadku badania“ nie jest aktualne, nie ma potrzeby szczegółowego badania również pytań „dodatkowych”. Takie byłoby stopniowe badanie zmian gwary lub innej odmiany językowej. Proces stopniowy jest szczególnie charakterystyczny dla kształtowania się koiné. Zjawiska na poziomie morfologii (zmiana tematów, uogólnienie paradygmatów, zanik lub zastąpienie końcówek beztematowych form czasownika albo niektórych przypadków rzeczownika i in.) są przejawami upraszczania języka. 195 Zjawiska takie występują również w okresie kształtowania się koine, jednak te zasadniczo przejawy „zubożenia języka” są charakterystyczne dla pidżynizacji języka. Jednak wzajemne oddziaływanie odmian języka niekoniecznie wywołuje przejawy upraszczania czy nawet zubożenia — możliwe jest również powstawanie bardziej złożonych form gramatycznych lub semantycznych, szczególnie dotyczy to słowotwórstwa i poziomu leksykalnego. Wymienne używanie niektórych elementów języka zależy od stylu mówienia, tzn. w jednych przypadkach występują one w języku, w innych — nie. 4. Socjolingwistyczna metoda badania języka. Wspomniane "Programy? 1 Pytania części „Socjolingwistyka” sformułowano tak, aby uzyskać odpowiedzi dotyczące możliwego wpływu czynników społecznych lub demograficznych na używanie języka. Język można byłoby badać socjolingwistycznie według następujących parametrów: pozycja społeczna rodziców informatora, zawód samego informatora, wiek, płeć, wykształcenie, miejsce (lub miejsca), w których to wykształcenie uzyskano, języki, których się uczono, kiedy i dokąd wyjechano lub przyjechano, ile lat spędzono za granicą. Wszystko to byłyby tak zwane obiektywne dane społeczne i demograficzne. W „Programie” znajdują się pytania, które pomogłyby wydobyć również tak zwane dane subiektywne — dowiedzieć się o postawach, ocenach i punktach orientacyjnych samych informatorów oraz ludzi z ich otoczenia (Trudgill 1972): na przykład pytając, który język (lub odmiana języka) wydaje im się najpiękniejszy, w którym z nich najwygodniej się modlić albo śpiewać pieśni, śpiewać itd. W ten sposób wyjaśnia się deklarowany prestiż języka oraz orientacyjne normy językowe. Już w 1972 r. W. Labov zwrócił uwagę na to, że ludzie jedne normy językowe otwarcie deklarują jako prestiżowe (zwykle skodyfikowane lub inne powszechnie akceptowane), lecz w rzeczywistości nieco skrycie, a nawet sami nie w pełni zdając sobie z tego sprawę, „wyznają” inne — publicznie przez niewielu deklarowane jako prestiżowe, lecz stające się regulującymi, ponieważ są „znakiem członkostwa” w określonej wspólnocie językowej (Labov 1972: 249). 4 pytania „Programu” pozwalają również wyjaśnić stosunek otoczenia do danego języka lub odmiany języka (księdza, przedstawicieli warstw zamożnych itp.), a tym samym dowiedzieć się, czy istnieje określona presja społeczna, by zmienić język, czy przeciwnie — by zachować go w możliwie niezmienionej postaci. P. Kerswill (1994: 52) zwraca uwagę na to, że przedstawiciele dialektu bardziej z niego dumni, nawet po zmianie miejsca zamieszkania, pozostają wierniejsi dialektowi. Niekiedy takie zachowanie zależy również od pozycji społecznej rodziny: dzieci z zamożnych rodzin są bardziej pewne siebie i nie starają się ukrywać swojego pochodzenia. Spostrzeżenie to jest aktualne również na Litwie, a przyczyna tego zjawiska może być także inna: wszak Żmudzini częściej są dumni ze swojego języka niż Auksztotowie, zwłaszcza wschodni. | Socjolingwistyczne badanie języka wymaga badania także konkretnych faktów językowych. Dlatego warto omówić, jak można uzyskać odpowiedzi na pytania inne niż pytania części „Socjolingwistyka” „Programu”. Tradycyjna metoda dialektologów polega na tym, że kilka osób dzieli między siebie po kilkadziesiąt lub kilkaset pytań kwestionariusza i zadaje je miejscowym mieszkańcom tej samej miejscowości, zazwyczaj starszym, | ludziom — nie jest konieczne zebranie wszystkich odpowiedzi od jednego informatora. Jest to metoda lingwisty-1 ki geograficznej i w ten sposób można ustalić, czy badana cecha językowa występuje w języku badanych, natomiast na zróżnicowanie nie należałoby wówczas zwracać uwagi albo należałoby zwracać na nie uwagę prawie wcale, chyba że odnotuje się je w 196 uwagach. „Nie takie” odpowie-3 dzi odrzuca się, ponieważ poszukuje się form dominujących, bada się zjawisko dominujące. Wobec zainteresowania zróżnicowaniem języka taka metodologia przestaje być odpowiednia. Nie wspominając już o tym, że konieczne jest badanie języka jednostki, a więc także udzielenie odpowiedzi na pytania części „Socjolingwistyka”, trzeba zdecydować, które zjawiska będą badane dokładniej, ponieważ zebranie od jednego informatora odpowiedzi na wszystkie pytania „Programu” trwałoby niezwykle długo i byłoby trudnym do wykonania zadaniem. A zatem konieczne jest wybranie kilku (kilkunastu, a jeśli ktoś chce — kilkudziesięciu) zjawisk językowych, w których użyciu widoczne jest zróżnicowanie lub które z innych powodów uważa się za ważne: na przykład badać wymowę akcentowanych te, uo w środowisku północnożmudzkim; forma celownika liczby pojedynczej rzeczownika rodzaju męskiego w środowisku południowoałtajskim itp. Całość zróżnicowania użycia takich zjawisk tworzyłaby również zmienne socjolingwistyczne, tj. do reprezentowania zjawiska czasami potrzebna byłaby cała skala reprezentantów, przede wszystkim — powiązanych z parametrami socjolingwistycznymi: wiekiem, płcią, okolicznościami mówienia itp. Uzyskane dane można opracowywać zarówno metodami ilościowymi, jak i innymi — zależnie od potrzeb. (Szerzej o zmiennych socjolingwistycznych zob. Waltersas 1994: 65—66). 5. Zamiast wniosków. Niniejszymi uwagami chciano zwrócić uwagę na nowy „Program badań nad dialektami języka litewskiego i ich wzajemnym oddziaływaniem” oraz stworzone przez niego możliwości badania w istocie każdej współczesnej odmiany mówionego języka litewskiego, nie tylko „czystych” dialektów. Podjęto próbę przedstawienia niektórych najnowszych badań nad wzajemnym oddziaływaniem dialektów innych języków, zwłaszcza dyskutowanych w nich zasad badawczych. Podstawową zasadą proponowanych socjolingwistycznych badań języka jest badanie języka jednostki w kontekście jej otoczenia, przy możliwie dokładnym poznaniu potencjalnego wpływu otoczenia na jednostkę, skłaniającego ją świadomie lub nieświadomie do zmiany swojego języka. Istota metody badań socjolingwistycznych polega na uchwyceniu prawidłowości zachowań językowych poszczególnych jednostek związanych określonymi względami oraz ustaleniu najważniejszych czynników je regulujących, a tym samym określeniu właściwości i kierunków zmian języka funkcjonującego we wspólnocie językowej. LITERATURA AppelR.,Muysken P. 1987: Language Contact and Bilingualism. London, Edward Arnold. Bortoni-RicardoS. —M. 1985: Urbanizacja użytkowników wiejskich dialektów. Cambridge, Cambridge University Press. ChambersJ. K. 1992: Dialect Acquisition. —Language. 68/4, 673—705. Dorian N.C. 1982: Definiowanie wspólnoty językowej tak, aby obejmowała jej pracujące obrzeża. —S. Romaine (red.). Zróżnicowanie socjolingwistyczne we wspólnotach językowych. Londyn, Edward Arnold. 25—34. Dressler W.U., Wod ak R. 1982: Metody socjofonologiczne w badaniu zróżnicowania socjolingwistycznego w wiedeńskiej odmianie języka niemieckiego. —Język w społeczeństwie. 11, 339—370. GilesH.,TaylorD.,BourhisR. 1973: W kierunku teorii interpersonalnej akomodacji poprzez mowę: niektóre dane kanadyjskie. —Język w społeczeństwie. 2, 177—192. : Grumadienėl.1992: Język ogólny i częściowo dialektalny. —Język ojczysty. 111307 Grumadienė L. 1993, : Powstawanie gwar przejściowych. —Język litewski: badacze i badania. Dla upamiętnienia Jurga Gerulisa. Tezy konferencji (Instytut Języka Litewskiego, 1993 10 20—22). Wilno. 15—16. 197 Grumadienė L. 1993p : Socjolingwistyczne podejście į do norm wymowy współczesnego ogólnego języka litewskiego. — Aktualne zagadnienia ogólnej wymowy. Państw. tezy seminarium zorganizowanego przez komisję języka litewskiego. (1993 12 13) Wilno. GrumadienėL., Stundžiaes: 6. k ]} Na przepraszam. Need valid. Let's craft exactly array 8? Input 8 items. translations 8 strings. Last B. 1990, : Zarys programu badań współczesnego języka litewskiego. — Lituanistica. 3, 107—110. ; GrumadienėL.,Stundžia B. 1990, : Ar będziemy kontynuować " tradycje „Atlasu języka litewskiego”? — Język ojczysty. 5, 23—26. GumperzJ.J. 1982 : Dyskurs Strategie. Cambridge, Cambridge University Press. HarrisJ. 1991 : Konserwatyzm Wobec Podłoża Przekaz in Irlandzki Angielski. — P. Trudgill, J. Chambers (red.). Dialekty of angielskiego: Studia in Gramatyczna Zmienność. Londyn, Longman. 191—212. 3 KerswillP. 1994 : Dialekty Zbieżne. Wiejska Mowa in Miejski Norwegia. Oxford, Clarendon Prasa. Labov W. 1972 : Socjolingwistyczne Wzorce. Filadelfia, University of Pensylwania Prasa. . . Litew... 1995, : Dialektów języka litewskiego ir jų program badań interakcji. Morfologia. — Opracowała D. Mikulėnienė ir K. Morkūnas. Wilno. | Litewskich... 19954: Gwar języka litewskiego ir jų program badań interakcji. i Leksyka. — Opracował A. Vidugiris. Wilno. k MilroyJd.1992: Językowe Zróżnicowanie i Zmiana. Oxford, Basil Blackwell. MiuhlhauslerP. 1986 : Pidżyn i Kreolski Lingwistyka. Oxford, Basil Blackwell. Pupkis A. 1980 : Podstawy kultury języka. Wilno, ” Mokslas". | SiegelJ.1987: Język Kontakt in a Plantacja Środowisko. Cambridge, Cambridge Uniwersytet Prasa. ThomasonS.,Kaufman T. 1988 : Język Kontakt, kreolizacja i Genetyka językoznawstwo. Berkeley, Kalifornia, Uniwersytet of Kalifornijski Prasa. TrudgillP. 1972 : Płeć, ukryty Prestiż i Zmiana Językoin wa w Miejskim Brytyjskim Angielskim of Norwich. — Język in Społeczeństwo. 1, 179—195. TrudgillP. 1986 : Dialekty in Kontakt. Oxford, Basil Blackwell. WaltersasK. 1994 : Dialektologia. — Grumadiené L., Marcinkevičienė R. (red.). Socjolingwistyir ka, kultura języka. Zbiór artykułów. Wilno, "Gimtoji kalba” 62—74. t Weinreich U., Labov W. Herzog M. 1968 : Empiryczne Podstawy a Teorii of Języka Zmiany. — W. P. Lehmann, Y. Malkiel (red.). Kierunki językoznawstwa historycznego. „Austin, University of Texas Press. 95—189. aaa mai Ta Diena sa dd Lo si Je SOCIOLINGWISTYKA ASPEKT IN BADANIE THE WSPÓŁCZESNY MÓWIONY LITEWSKI Streszczenie - Nowy „Zaprogramof uj badanie of Dialekty litewskie i kontakt dialektów” is opracowby ał Litewscy dialektolodzy (red. K. Morkūnas). Cel tego of artykułu is to podkreślają użyteczność metody of socjolingwistycznej w badaniu in współczesnych dialektów. A przegląd of badań nad kontaktem in dialektów w innych is krajach. koncepcja autora dotycząca of współczesnej mowy potocznej Przedstais wiono po litewsku. Procesy koinizacji, interferencji substratowej, zapożyczania, przełączania kodów, zmiany stylu itp. są omawiane. Umieszczając on mowę jednostki w in jej kontekście społecznym, is przywrócono as główną zasadę socjolingwistyczną badań of nad kontaktem dialektów. 198 ; 3