Sociolingvistinis dabartinės šnekamosios lietuvių kalbos tyrimo aspektas

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Laima GRUMADIENĖ SOCIOLINGWISTYCZNY ASPEKT BADANIA WSPÓŁCZESNEGO LITEWSKIEGO JĘZYKA MÓWIONEGO 1. Nowy „Program badań nad dialektami języka litewskiego i ich interakcją”. Dialektolodzy z Instytutu Języka Litewskiego i Uniwersytetu Wileńskiego opracowali „Program badań nad dialektami języka litewskiego i ich interakcją” (dalej — „Program”), którego celem jest „badanie pod różnymi względami języka mieszkańców całej Litwy oraz sytuacji językowej poszczególnych regionów, ujawnienie tendencji rozwojowych dialektów, ich interakcji i związków z innymi językami — sąsiadów — lub ich dialektami” (ze wstępu do „Programu”). Pomysł takiego lub podobnego programu jest omawiany już od całej dekady (na Republikańskim Seminarium Młodych Językoznawców, seminariach dialektologicznych organizowanych przez Instytut Języka Litewskiego, konferencjach międzynarodowych w Wilnie, Warszawie, Mińsku i innych miejscach; zob. Grumadienė, Stundžia 1990a; 1990b). Sam projekt i program, podobnie jak skład grupy roboczej oraz jej kierownictwo, ulegały zmianom; z grupy odeszli V. Čekmonas i B. Stundžia. Choć nie przyjęto jednolitej koncepcji, opracowano kwestionariusz składający się z 5 części: „Socjolingwistyka” (V. Čekmonas i L. Grumadienė), „Fonetyka” (L. Grumadienė), „Akcentowanie” (D. Mikulėnienė i B. Stundžia), „Morfologia” (D. Mikulėnienė i K. Morkūnas), „Leksyka” (A. Vidugiris); pracami redakcyjnymi przed publikacją kierował K. Morkūnas. Dwie części „Programu” zostały już opublikowane (Lietuvių...: 1995a; 1995b). „Program” zawiera wiele pytań (ponad 2000), dlatego odpowiedzi nie tylko „uzupełnią zgromadzone i gromadzone już zasoby dialektologiczne oraz zostaną wykorzystane zarówno w pracach z geografii lingwistycznej, jak i w monografiach” (ze wstępu do „Programu”), lecz także pozwolą odpowiedzieć na pytania innego rodzaju, pojawiające się podczas badania współczesnego litewskiego języka mówionego. Zasada doboru pytań do „Programu” polega na przedstawieniu możliwie najpełniejszego zakresu potencjalnych pytań, dlatego w każdym badaniu można dokonać ich selekcji, gdyż część pytań jest istotna dla jednych odmian języka, a inna część — dla pozostałych. Szczególnie dotyczy to rozdziałów „Fonetyka” i „Morfologia”: zamieszczono tu zdecydowaną większość pytań związanych z różnymi podsystemami języka litewskiego (dialektami lub ich odmianami), dlatego oczywiste jest, że część pytań nie może być istotna dla wszystkich dialektów. Właśnie dlatego w rozdziale „Fonetyka” pytania podzielono na podstawowe i uzupełniające: na te drugie należy zwracać uwagę tylko wtedy, gdy odpowiedzi na pytania podstawowe odzwierciedlają specyfikę dialektu, wskazują na zachodzącą zmianę danego zjawiska albo są zróżnicowane. Rozdział „Fonetyka” jest ściśle powiązany z „Morfologią”, ponieważ pytania z pierwszego rozdziału mają również charakter morfologiczny, tzn. położenie głoski 190 jest określane nie tylko na podstawie cech fonetycznych (w sylabie akcentowanej czy nie, na początku, w środku czy na końcu wyrazu), lecz także morfologicznych (do której części mowy należy, jaki przypadek lub czas itd.). Robi się tak dla wygody gromadzenia danych (nie trzeba znaleźć odpowiedzi na pytanie, jak wymawiane jest właśnie to słowo — wystarczy wiedzieć, jak wymawia się słowa podobnego typu) oraz z uwagi na możliwość komputerowego przetwarzania danych. Pytania zarówno z rozdziału „Fonetyka”, jak i „Morfologia” doskonale nadają się do powtórnych badań dialektów zbadanych wcześniej, ponieważ umożliwiają porównanie. W rozdziałach „Akcentowanie” i „Leksyka” pytania dobrano według nieco innej zasady: próbuje się uzyskać odpowiedzi na pytania wciąż słabo zbadane, którym we wcześniejszych programach dialektologicznych poświęcano nieco mniej uwagi. Jednak i w tych rozdziałach zamieszczono mnóstwo pytań z wcześniejszych kwestionariuszy, dlatego porównanie również jest możliwe, choć nie tak systematyczne jak pod względem fonetycznym czy morfologicznym. Rozdział „Socjolingwistyka” jest całkowicie nowy i w większym stopniu poświęcony badaniu interakcji między dialektami języka litewskiego a innymi językami. Zawiera jednak osobny podrozdział — „Charakterystyka informatora”, który zdaniem autorów ma znaczenie dla wszystkich badań dialektologicznych we współczesnych warunkach, gdy w życiu użytkowników tradycyjnych dialektów zachodzi tak wiele zmian, a także z uwagi na planowane komputerowe przetwarzanie danych. W niniejszym artykule chciałabym zwrócić uwagę na możliwość stworzoną przez „Program”, by zainteresować się nie tylko tradycyjnym przedmiotem litewskiej dialektologii — językiem starszych mieszkańców wsi — lecz także obiektami dotąd nietypowymi, ale równie ważnymi: przystosowaniem użytkowników dialektów do języka ogólnego lub któregoś interdialektu, powstawaniem regionalnych interdialektów, języka miast i innych podobnych odmian języka itp. Wciąż aktualne pozostają słowa A. Pupkisa (1980: 56): „... cechy dialektalne trafiają do języka ogólnego przede wszystkim z języka półdialektalnego tych jego użytkowników, którzy mają większy wpływ na język ogólny: pisarzy, redaktorów, autorów różnego rodzaju tekstów itp. W litewskim językoznawstwie nikt dotąd nie próbował ustalić, jaką drogą cechy dialektalne docierają do języka ogólnego ani którzy użytkownicy języka półdialektalnego wywierają nań pod tym względem większy wpływ. Kwestia ta ma jednak ogromne znaczenie dla kultury języka: skoro dialekty nadal są ważnym źródłem doskonalenia naszego języka ogólnego, badanie drogi, jaką cechy dialektalne przedostają się do języka ogólnego, ułatwiłoby regulowanie samych form dialektalnych i pozwoliłoby szkole skuteczniej nauczać języka ogólnego.” 2. Struktura współczesnego litewskiego języka mówionego. Po raz pierwszy w litewskim językoznawstwie współczesny litewski język mówiony oraz źródła jego wzbogacania — dialekty, argot, żargony i inne języki — omawia wspomniana już książka A. Pupkisa. Język mówiony dzieli się tu na ogólny język mówiony, używany oficjalnie i publicznie — w teatrze, radiu, telewizji, szkole, na zebraniach — oraz nieoficjalny, prywatny, używany na przykład w rodzinie, wśród współpracowników lub podczas rozmów ze znajomymi (1980: 58). Później podejmowano też inne próby omówienia języka półdialektalnego (Grumadienė 1992; 1993a). Przy próbach podziału języka na dialekty, półdialekty lub ogólny język publiczny warto uwzględniać wspólnoty językowe — grupy ludzi, których łączy używanie tej samej lub podobnej odmiany języka oraz uznawanie tych samych norm językowych. Nawiasem mówiąc, wspólnota językowa jest podstawowym pojęciem socjolingwistyki. Po bliższym przyjrzeniu się 191 okazuje się, że z zamieszkującą dane terytorium wspólnotą językową można by wiązać tylko użytkowników dialektu, ale wówczas należałoby „pominąć” język znacznej grupy mieszkających tam ludzi (przybyszy, osoby z wyższym wykształceniem, miejscowych mieszkańców itp.), ponieważ cechą wspólnoty jest ten sam lub bardzo podobny system językowy. Ponadto ta sama osoba może należeć do kilku wspólnot językowych. Dlatego coraz częściej wspólnoty językowe charakteryzuje się nie tylko przez wspólnotę terytorialną, lecz także za pomocą kryteriów społecznych lub demograficznych: wieku, wykształcenia, zawodu, statusu społecznego i innych. Właśnie pytania „Charakterystyki informatora” pomagają to opisać. Gdybyśmy przyjrzeli się językowi mieszkańców dowolnego niewielkiego litewskiego miasteczka, z pewnością znaleźlibyśmy osoby mówiące stosunkowo czystym dialektem, a także takie, które mówią niemal dialektem, lecz nie używają już (konsekwentnie albo nieregularnie) pierwotnych, najważniejszych, a przez to wyrazistych cech dialektu; znaleźlibyśmy też osoby mówiące prawie językiem ogólnym, lecz z charakterystycznym akcentem dialektalnym, czasami wtrącające dialektalne słowa lub wyrażenia, a także takie, które w żadnych okolicznościach nie mówią już dialektem, choć w dzieciństwie go znały. Cała ta na pierwszy rzut oka nieuporządkowana ekspresja językowa odzwierciedla procesy, których kierunek i siłę można określić, stosując metody socjolingwistyczne i stricte lingwistyczne. Procesy te zachodzą zarówno w wyniku interakcji komponentów różnych poziomów języka, jak i wtedy, gdy w toku mówienia na przemian pojawiają się elementy jednego lub drugiego systemu językowego albo podsystemu. Według Gumperza (1982: 66) ludzie, którzy znajdują się w sytuacji zmuszającej ich do prób używania nie własnej, lecz cudzej, choć bardzo podobnej, odmiany języka, nieustannie wybierają i łączą reguły dwóch systemów lub podsystemów językowych. Dzieje się tak również w środowisku języka litewskiego, nawet gdy w najodleglejszej wsi rozmawia się z wiekowym informatorem, który stara się dostosować do „inteligenckiego” języka słuchacza i pokazać, że jest bardziej wykształcony; cóż dopiero mówić o młodszych lub lepiej wykształconych informatorach (por.: Chambers 1992). Gdy podjęto próbę bardziej systematycznego zbadania języka tak zwanych „zepsutych” użytkowników dialektu, mówiących półdialektem, okazało się, że jest to zjawisko o niezwykle szerokim zakresie. Z drugiej strony język osób mówiących „nieczystym” językiem ogólnym jest bardzo zróżnicowany. Dlatego wątpliwe, czy dałoby się w sposób bardziej systematyczny wyodrębnić we współczesnym litewskim języku mówionym jakiekolwiek półdialekty lub inne dość nieokreślone odmiany języka. Sądzę, że warto omówić cztery odrębne zjawiska lingwistyczne: tradycyjne dialekty, regionalne interdialekty, języki największych miast Litwy oraz normatywny język ogólny. Tradycyjne dialekty nazwałam tak drastycznie zjawiskiem lingwistycznym, ponieważ w czystej postaci prawie już nie istnieją: użytkownicy dialektów, niezależnie od tego, jak dialektalnie mówią, coraz częściej wtrącają elementy innych systemów lub podsystemów językowych, najczęściej — języka ogólnego. Na przykład wschodni aukštaitowie, dość konsekwentnie używając un, in tam, gdzie w języku ogólnym występuje an, en, nagle mówią: supranta, kanda zamiast oczekiwanych form suprunta, kunda itp. Zachodzą jednak także procesy odwrotne: podczas ekspedycji w 1995 r. w Vištytis (rejon Vilkaviškis) zauważyliśmy, że młodzież używa więcej specyficznych form fleksyjnych zachodnich aukštaitów niż starsi, mówi jakby „bardziej dialektalnie”. Podobne zjawiska w dialekcie żmudzkim zaobserwowali J. Pabrėža i I. Remenytė. Zaczyna się wyłaniać, że 192 ukierunkowuje się na normy określonych regionalnych interdialektów, na przykład mariampolskiego, mazeikskiego, poniewieskiego, uciańskiego, olickiego lub innych. Takie regionalne interdialekty są rezultatem oddziaływania okolicznych gwar i języka ogólnego; choć niejednorodne, mają jednak własny system norm. Wielkie miasta Litwy — Kłajpeda, Szawle i, oczywiście, Kowno oraz Wilno — mają własne oblicze lingwistyczne; używane w nich normy językowe różnią się nie tylko między sobą, lecz także od języka ogólnego i regionalnych interdialektów, choć na oba te ostatnie są pod silnym wpływem. Normatywny język ogólny jest swoistym konstruktem, abstrakcją; nie wiadomo, czy w ogóle istnieje w czystej postaci (Grumadienė 1993b). (Jak wiele takiego języka można usłyszeć w radiu i telewizji?). 3. Procesy zachodzące w miarę zmian języka. Gwara litewska jest jak dotąd w niewielkim stopniu badana metodami innymi niż geografia lingwistyczna. Nie negując przydatności tej metody, warto zastanowić się, jak można by wykorzystać doświadczenia dialektologów i socjolingwistów z ostatnich lat, zdobyte na całym świecie, do badania współczesnej sytuacji języka litewskiego, ponieważ również na Litwie zachodzą procesy podobne do tych w innych krajach (por. Waltersas 1994). Nie twierdząc, że tradycyjna dialektologia powinna przekształcić się w socjolingwistykę, zwraca się jednak uwagę na niektóre zalety badań socjolingwistycznych przy wyjaśnianiu losów i użycia języka w dynamicznym współczesnym świecie. P. Trudgillas (1986), tyręs anglų kalbos tarnių tarpusavio ir norminės bendrinės kalbos sąveiką, mano, kad yra tirtinas vadinamasis koineizacijos ar koinė radimosi procesas — tai esąs naujų kalbos atmainų formavimasis sąveikaujant skirtingoms tos pačios kalbos atmainoms, o jo priežastis — vidinė šalies gyventojų migracija. Tiesa, koinė suprantama gana įvairiai (Siegel 1987: 186—187): vieni koinė radimąsi sieja su tarmės ar tarmių virtimu bendrine šnekamąja ar standartine kalba; kiti — su regioninių lingua franca formavimusi, atsirandančiu sąveikaujant tarmėms, bet pastarosioms savųjų funkcijų neprarandant; tretiems būtina koinė radimosi sąlyga atrodo esanti migracija — tarmių atstovams pakeitus gyvenamąją vietą ir aplinką, neišvengiamai kinta ir jų kalba — įgauna koinė bruožų ar tiesiog virsta koinė. Taigi koinė radimasis vienaip ar kitaip siejamas su miestų kalbos formavimusi. Minėtais atvejais sąveikauja vienos kalbos tarmės ar kitokios jos atmainos, kurios iš principo yra suprantamos vienos kitoms. Todėl, matyt, visose kalbose koinė radimasis turi bendrų bruožų (Kerswill 1994: 4): pradiniam etapui būdingas didelis įvairavimas individualiuoju lygmeniu pritaikant savo kalbą prie aplinkinių kalbos, sunkokai paaiškinamas diskurso ar socialinių veiksnių įtaka — kartais susidaro įspūdis, kad tokie žmonės tiesiog painioja dviejų kalbos atmainų normas. Vėlesnio koineizacijos etapo kalboje aptinkama paprastinimo reiškinių fonetikos, fonologijos ar morfologijos lygmenimis, susikuriama ”tarpinių kalbos formų”, nesančių nė vienoje iš sąveikaujančių kalbos atmainų (pavyzdžiui, trumpųjų kirčiuotų žodžio galo balsių ilginimas Vilniaus miesto kalboje). Niekiedy teorię powstawania koine utożsamia się z teorią interferencji substratowej (Thomason, Kaufman 1988: 37; Appel, Muysken 1987: 157): gdy 193 wspólnotę ludzi posługujących się określoną odmianą języka zasila liczna grupa przybyszów, ci ostatni zaś przystosowują swój język tylko częściowo, a język w tej przystosowanej postaci z kolei niekiedy zaczyna oddziaływać także na język miejscowej ludności (Harris 1991: 191—212). Właśnie takich procesów można by poszukiwać w języku miast Kowna i Szawli, w znacznym stopniu poddanym wpływom migrantów z okolicznych gwar. Badanie interakcji norweskiej gwary i języka miejskiego przeprowadzone przez P. Kerswillo (1994) po raz kolejny potwierdziło, że zmiany gwar należy postrzegać jako proces, którego siłą napędową i niezbędnym warunkiem jest migracja ludności. W takim przypadku należy podkreślić socjolingwistyczny aspekt badań gwar: zmianę języka warunkują wewnętrzne prawidłowości językowe, ale wywołują ją czynniki społeczne. Badania naukowców z różnych krajów pokazują, że aby zrozumieć mechanizm zmian gwar, należy badać język jednostek, ponieważ każdy zmienia swój język indywidualnie, choć występują też podobieństwa (Bortoni—Ricardo 1985). Szczólną uwagę należy zwrócić na to, że potrzebne są informacje nie tylko o wieku, wykształceniu, zawodzie, płci i tym podobnych cechach informatorów, lecz także o historii ich życia — gdzie i kiedy, w jakich okolicznościach mogły powstać warunki skłaniające do zmiany zwyczajowych norm językowych (zmieniło się miejsce zamieszkania lub rodzaj pracy, nastawienie otoczenia itp.). Ta ostatnia okoliczność bezwzględnie zmusza do jednoczesnego badania wszystkich oddziałujących na siebie odmian języka; język jednostki należy zatem badać w kontekście społecznym. Kontekstem tym jest wspólnota językowa. Na gruncie języka litewskiego występują różne rodzaje wspólnot językowych, które mogą skierować zmianę języka w tę lub inną stronę. W badaniu języka starszych mieszkańców wsi pojęcie stylu nie jest istotne, ale nie można tego powiedzieć o języku młodszych, zwłaszcza wykształconych osób, dlatego należałoby uwzględnić również możliwe zmiany stylu zależne od sytuacji rozmowy, relacji między rozmówcami itp. (Dressler, Wodak 1982). Kalbos bendrijose esama kodų perjunginėjimo apraiškų (Dorian 1982): kai į sakinį ar pasakymą įterpiama kitos sistemos (nebūtinai kitos kalbos) ar posistemės lyčių. Šis reiškinys dažniausiai būna susijęs su pokalbio tema ir pašnekovų socialiniais vaidmenimis: šnekėdami apie vietos gyvenimo aktualijas, pateikėjai vartoja daugiau vietos kalbai būdingų lyčių, o ėmę kalbėti apie tolimus, nekasdieni(us) dalykus, keičia arba kaitalioja ir kalbos pobūdį — vartoja daugiau bendrinės kalbos ar panašios į ją lyčių. Pavyzdžiui, net ir pateikdami tautosaką, dainą ar pasaką, tarmės atstovai neretai stengiasi prikaišioti kaip galima daugiau bendrinės kalbos formų, nes jaučiasi atlieką tą kūrinį viešai, tarsi scenoje. Čia pat, atokvėpio minutėmis, bendrinės kalbos lyčių paprastai pasitaiko daug mažiau, nes kalbai nebeskiriama tiek dėmesio, ne ji tampa svarbiausia. Na peryferiach oraz w gwarach obszarów graniczących z terenami, na których mówi się innymi językami, występują także przejawy pidżynizacji (Mühlhäusler 1986) — zlewania się dwóch języków. Jest to zjawisko zupełnie innej natury; świadomy wpływ na język jest tu bardzo niewielki. Na przykład pewne przejawy pidżynizacji można dostrzec w języku przedstawicieli tych gwar peryferyjnych, którzy zaczynają odmieniać wiele słów zarówno z języka ojczystego, jak i z innego, dobrze znanego i często używanego, według tego samego wzorca — rzeczowniki obu języków przyjmują rodzaj, jaki mają w systemie języka będącego w silniejszej pozycji wśród języków pozostających we wzajemnym oddziaływaniu itp. Wszystko to można 194 badać nie tylko jako rozproszone fakty językowe, lecz także poszukiwać przyczyn ich powstawania i prawidłowości ich użycia. Nie należy pomijać zapożyczeń. Są to wyrazy lub idiomy pochodzące z innego języka, najczęściej z zewnątrz przystosowane do systemu własnego języka, a na ich użycie w dużej mierze wpływają także sytuacja komunikacyjna, temat i status rozmówcy, nie tylko uwarunkowania lingwistyczne. Choć zapożyczanie może czasem na pierwszy rzut oka przypominać zmianę kodu, nie należy tych zjawisk utożsamiać. Do tej pory w litewskiej lingwistyce przeważał negatywny stosunek do odnotowywania zapożyczeń w dialektach — świadczy o tym akademicki słownik języka litewskiego: jest w nim bardzo niewiele zapożyczeń, dlatego nie pokazuje się, jak w rzeczywistości w dialektach nazywano niektóre pojęcia, zjawiska i działania — język litewski nie staje się przez to ani czystszy, ani bardziej zanieczyszczony, po prostu przekazuje się mniej informacji. Warto chyba uzupełnić tę lukę przynajmniej teraz, trzeba jednak uwzględnić rzeczywiste zapożyczenia (jedyne używane wyrazy, które nie mają odpowiedników) oraz wyrazy z innych języków lub z innej odmiany tego samego języka, powstałe w procesie zmiany kodu — okazjonalizmy. Z pewnością interesujące byłoby udzielenie odpowiedzi na pytanie postawione przez W. Labova: dlaczego zmiany strukturalne zachodzą właśnie w tym języku i właśnie w tym czasie, a nie w innych językach o podobnej strukturze albo w tym samym języku, lecz w innym czasie (Weinreich, Labov, Herzog 1968). Dlatego J. Milroy (1992: 24) podkreśla, że należy badać przyczyny i okoliczności aktualizacji procesów językowych, czego, jak twierdzi, nie da się zrobić bez uwzględnienia samych użytkowników języka i historii ich życia. Co skłania mówiących do ograniczania, a nawet zacierania różnic między językiem własnym a językiem otoczenia, czyli do aktualizowania zmian językowych? P. Trudgillas (1986: 98—102) yra pastebėjęs, kad besistengiantys pritaikyti savo kalbą prie kitos kalbos atmainos arba vengia kai kurių ryškių skirtumų, tiesiog „apeina aštrius kampus”, arba atsisako jų laipsniškai — iš pradžių ryškesnių, vėliau vis mažiau tekrintančių į akis. Tai viena iš pagrindinių koineizacijos ypatybių. Tyrinėtojų nuolat pabrėžiama subjektyvaus vertinimo, nuostatų, vertybių skalės reikšmė: kas aplinkinių pašiepama ar net smerkiama, to pirmiausia siekiama atsikratyti (Giles, Taylor, Bourhis 1973). W pierwszej kolejności dąży się do pozbycia się uwydatnionych cech własnego języka — odmiennych opozycji fonologicznych lub kontrastów fonetycznych (Trudgill 1986: 11—38), dlatego wzajemne oddziaływanie dialektów litewskich oraz dialektów i języka standardowego należy opisywać przede wszystkim z tego punktu widzenia, korzystając z zagadnień rozdziałów „Fonetyka” i „Akcentuacja”. W każdym przypadku warto, na podstawie tradycyjnych opisów dialektów, ustalić te uwydatnione cechy dialektu i przede wszystkim im poświęcić uwagę. W kwestionariuszu „Fonetyki” rozróżnia się pytania „podstawowe” oraz „niepodstawowe, uzupełniające”: jeśli w danym badaniu pytanie „podstawowe” nie jest istotne, nie ma potrzeby szczegółowo badać także pytań „uzupełniających”. Tak wyglądałoby etapowe badanie zmian dialektu lub innej odmiany języka. Proces etapowy jest szczególnie charakterystyczny dla powstawania koiné. Zjawiska na poziomie morfologii (zmiana tematów, uogólnianie paradygmatów, zanik lub zastępowanie form atematycznych czasownika albo końcówek niektórych przypadków rzeczownika itp.) są przejawami upraszczania języka. 195 Takie zjawiska występują również podczas powstawania koiné, jednak te przejawy zasadniczego zubożenia języka są charakterystyczne dla pidżynizacji. Wzajemne oddziaływanie odmian językowych nie musi jednak prowadzić do uproszczenia, a nawet zubożenia — może też skutkować powstawaniem bardziej złożonych form gramatycznych lub semantycznych; dotyczy to zwłaszcza słowotwórstwa i poziomu leksykalnego. Użycie niektórych elementów języka na przemian zależy od stylu wypowiedzi, to znaczy w jednych sytuacjach występują one w języku, a w innych — nie. 4. Socjolingwistyczna metoda badania języka. Pytania w części „Socjolingwistyka” wspomnianego „Programu” sformułowano tak, aby uzyskać odpowiedzi dotyczące możliwego wpływu czynników społecznych lub demograficznych na użycie języka. Język można by badać socjolingwistycznie według takich parametrów, jak pozycja społeczna rodziców informatora, zawód samego informatora, jego wiek, płeć, wykształcenie, miejsce lub miejsca, w których je zdobył, języki, których się uczył, czas i miejsce wyjazdu lub przyjazdu oraz liczba lat spędzonych za granicą. Wszystkie te dane określa się mianem obiektywnych danych społecznych i demograficznych. „Program” zawiera pytania, które pozwoliłyby uzyskać także tak zwane dane subiektywne — poznać postawy, oceny i punkty odniesienia samych informatorów oraz osób z ich otoczenia (Trudgill 1972): na przykład pytając, który język (lub odmiana języka) wydaje im się najpiękniejszy, w którym najwygodniej się modlić, śpiewać pieśni religijne, śpiewać itp. W ten sposób można ustalić postrzegany prestiż języka i orientacyjne normy językowe. Już w 1972 r. W. Labov zwrócił uwagę, że ludzie otwarcie deklarują jedne normy językowe jako prestiżowe (zwykle skodyfikowane lub inne powszechnie akceptowane), lecz w rzeczywistości, nieco skrycie albo nawet nie do końca zdając sobie z tego sprawę, „wyznają” inne, rzadko publicznie wskazywane jako prestiżowe, lecz stające się normami regulującymi, ponieważ stanowią wyznacznik przynależności do określonej wspólnoty językowej (Labov 1972: 249). Pytania „Programu” pozwalają ustalić także stosunek otoczenia do danego języka lub odmiany języka (księdza, przedstawicieli zamożnych warstw itp.), a tym samym dowiedzieć się, czy istnieje pewna presja społeczna, by zmienić język, czy też przeciwnie — zachować go w możliwie niezmienionej postaci. P. Kerswill (1994: 52) zwraca uwagę, że przedstawiciele dialektu, którzy są z niego bardziej dumni, pozostają mu wierniejsi nawet po zmianie miejsca zamieszkania. Takie zachowanie może czasem zależeć również od pozycji społecznej rodziny: dzieci z zamożnych rodzin są pewniejsze siebie i nie starają się ukrywać swojego pochodzenia. Ta obserwacja jest aktualna także na Litwie, a przyczyna takiego zjawiska może być również inna: Żmudzini częściej są dumni ze swojego języka niż Auksztoci, zwłaszcza wschodni. Badanie socjolingwistyczne języka wymaga również badania konkretnych faktów językowych. Warto zatem omówić, jak można uzyskać odpowiedzi na pytania kwestionariusza inne niż te z części „Socjolingwistyka”. Tradycyjna metoda dialektologów polega na tym, że kilka osób dzieli między siebie po kilkadziesiąt lub kilkaset pytań kwestionariusza i zadaje je miejscowym mieszkańcom tej samej miejscowości, zazwyczaj osobom starszym — nie trzeba zebrać wszystkich odpowiedzi od jednego informatora. Jest to metoda geografii lingwistycznej; pozwala ustalić, czy badana cecha języka występuje w języku badanych osób, a zróżnicowania nie trzeba wówczas uwzględniać albo trzeba poświęcić mu niewiele uwagi, ewentualnie odnotowując je w uwagach. „Nie takie” odpowiedzi 196 Formy są odrzucane, ponieważ poszukuje się dominujących płci, bada się dominujące zjawisko. Gdy zainteresujemy się zróżnicowaniem języka, taka metodologia przestaje być odpowiednia. Nie wspominając już o tym, że trzeba badać język jednostki, a więc także odpowiedzieć na pytania z części „Socjolingwistyka”, należy zdecydować, które zjawiska będą badane dokładniej, ponieważ zebranie od jednego informatora odpowiedzi na wszystkie pytania „Programu” trwałoby bardzo długo i byłoby zadaniem trudnym do wykonania. Konieczne jest zatem wybranie kilku (kilkunastu, a jeśli to konieczne — kilkudziesięciu) zjawisk językowych, których użycie różni się pod względem oznaczeń lub które z innych powodów uznaje się za istotne: na przykład zbadanie wymowy akcentowanych ie, uo w środowisku północnożmudzkim; form celownika liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego w środowisku południowoauksztockim itp. Całość zróżnicowania użycia takich zjawisk tworzyłaby zmienne socjolingwistyczne, tj. reprezentacja zjawiska wymagałaby niekiedy całej skali reprezentantów, co najważniejsze — powiązanych z parametrami socjolingwistycznymi: wiekiem, płcią, okolicznościami mówienia itp. Uzyskane dane można opracowywać zarówno metodami ilościowymi, jak i innymi — zależnie od potrzeb. (Więcej o zmiennych socjolingwistycznych zob. Waltersas 1994: 65—66). 5. Zamiast wniosków. W niniejszych uwagach chciano zwrócić uwagę na nowy „Program badań nad dialektami języka litewskiego i ich wzajemnymi oddziaływaniami” oraz na stworzone przez niego możliwości badania w zasadzie każdej odmiany współczesnego mówionego języka litewskiego, a nie tylko dialektów „czystych”. Podjęto próbę przedstawienia niektórych najnowszych badań nad wzajemnym oddziaływaniem dialektów innych języków, zwłaszcza omawianych w nich zasad badawczych. Podstawową zasadą proponowanego socjolingwistycznego badania języka jest badanie języka jednostki w kontekście jej otoczenia, z możliwie szczegółowym poznaniem potencjalnego wpływu otoczenia na świadome lub nieświadome zmienianie przez jednostkę własnego języka. Istotą metody badań socjolingwistycznych jest uchwycenie prawidłowości w zachowaniach językowych poszczególnych jednostek powiązanych pod pewnymi względami oraz ustalenie najważniejszych czynników, które nimi kierują, a tym samym określenie cech języka funkcjonującego we wspólnocie językowej i kierunków jego zmian. LITERATŪRA A p p e l R., M u y s k e n P. 1987: Language Contact and Bilingualism. London, Edward Arnold. B o r t o n i-R i c a r d o S. — M. 1985: The Urbanization of Rural Dialect Speakers. Cambridge, Cambridge University Press. C h a m b e r s J. K. 1992: Dialect Acquisition. — Language. 68/4, 673—705. D o r i a n N. C. 1982: Defining the Speech Community to Include its Working Margins. — S. Romaine (ed.). Sociolinguistic Variation in Speech Communities. London, Edward Arnold. 25—34. D r e s s l e r W. U., W o d a k R. 1982: Sociophonological Methods in the Study of Sociolinguistic Variation in Viennese German. — Language in Society. 11, 339—370. G i l e s H., T a y l o r D., B o u r h i s R. 1973: Towards a Theory of Interpersonal Accommodation Through Speech: Some Canadian Data. — Language in Society. 2, 177—192. G r u m a d i e n ė L. 1992: Bendrinė ir pisau tarmine kalba. — Gimtoji kalba. 11, 1—3. G r u m a d i e n ė L. 1993ₐ: Pustarmių radimasis. — Lietuvių kalba: tyrėjai ir tyrimai. Jurgiui Geruliui paminėti. Konferencijos (Lietuvių kalbos institutas, 1993 10 20—22) tezės. Vilnius. 15—16. 197 Grumadienė L. 1993ᵇ: Sociolingvistinis požiūris į dabartinės bendrinės lietuvių kalbos tarties normas. — Aktualūs bendrinės tarties klausimai. Valst. lietuvių kalbos komisijos organizuoto seminaro (1993 12 13) tezės. Vilnius. 6. Grumadienė L., Stundžia B. 1990ᵃ: Dabartinės lietuvių kalbos tyrimo programos apmatai. — Lituanistica. 3, 107—110. Grumadienė L., Stundžia B. 1990ᵇ: Ar tesime “Lietuvių kalbos atlaso” tradicijas? — Gimtoji kalba. 5, 23—26. Gumperz J. J. 1982: Discourse Strategies. Cambridge, Cambridge University Press. Harris J. 1991: Conservatism Versus Substratal Transfer in Irish English. — P. Trudgill, J. Chambers (eds.). Dialects of English: Studies in Grammatical Variation. London, Longman. 191—212. Kerswill P. 1994: Dialects Converging. Rural Speech in Urban Norway. Oxford, Clarendon Press. Labov W. 1972: Sociolinguistic Patterns. Philadelphia, University of Pennsylvania Press. Lietuvių... 1995ᵃ: Lietuvių kalbos tarmių ir jų sąveikos tyrimo programa. Morfologija. — Sudarė D. Mikulėnienė ir K. Morkūnas. Vilnius. Lietuvių... 1995ᵇ: Lietuvių kalbos tarmių ir jų sąveikos tyrimo programa. Leksika. — Sudarė A. Vidugiris. Vilnius. Milroy J. 1992: Linguistic Variation and Change. Oxford, Basil Blackwell. Mühlhäusler P. 1986: Pidgin and Creole Linguistics. Oxford, Basil Blackwell. Pupkis A. 1980: Kalbos kultūros pagrindai. Vilnius, ”Mokslas”. Siegel J. 1987: Language Contact in a Plantation Environment. Cambridge, Cambridge University Press. Thomason S., Kaufman T. 1988: Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics. Berkeley, Calif., University of California Press. Trudgill P. 1972: Sex, Covert Prestige and Linguistic Change in the Urban British English of Norwich. — Language in Society, 1, 179—195. Trudgill P. 1986: Dialects in Contact. Oxford, Basil Blackwell. Waltersas K. 1994: Dialektologija. — Grumadienė L., Marcinkevičienė R. (sud.). Sociolingvistika ir kalbos kultūra. Straipsnių rinkinys. Vilnius, ”Gimtoji kalba”. 62—74. Weinreich U., Labov W., Herzog M. 1968: Empirical Foundations for a Theory of Language Change. — W.P. Lehmann, Y. Malkiel (eds.). Directions for Historical Linguistics. Austin, University of Texas Press. 95—189. SOCIOLINGUISTIC ASPECT IN INVESTIGATING THE CONTEMPORARY SPOKEN LITHUANIAN Summary The new ”Program of the investigation of the Lithuanian dialects and dialect contact” is compiled by the Lithuanian dialectologists (ed. K. Morkūnas). Aim of this article is to emphasize the usefulness of the sociolinguistic method in studying contemporary dialects. A lot of dialect contact studies in other countries is reviewed. The author’s conception of the contemporary spoken Lithuanian is presented. The processes of koineization, substratum interference, borrowing, code-switching, style-shifting, etc. are discussed. Centering on individual’s speech in its social context is resumed as the main sociolinguistic principle of the dialect contact investigation. 198