Dėl linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantų pietinėse aukštaičių tarmėse

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Danguolė MIKULĖNIENĖ O WARIANTACH AKCENTOWANIA WYRAZÓW ODMIENNYCH PRZEZ PRZYPADKI W POŁUDNIOWYCH DIALEKTACH AUKSZTOCKICH į k Dotychczas warianty akcentowania wyrazów odmiennych przez przypadki częściej omawiano z punktu widzenia języka ogólnego — rozważając, który z nich jest bardziej zalecany w języku ogólnym. W dialektach możliwe są wszelkiego rodzaju przypadki akcentowania, jednak zazwyczaj występuje tendencja do akcentowania końcówkowego (Būga 1961: 79; Skardžius 1935: 35—42, 144—155; 1968 : 58—59, Illič-Svityč 1963: 29—30, 41—42, 55; Girdenis 1967: 6 i in.). Próbę uzasadnienia statystycznego skłonności języka mówionego do oksytonii podjęto: według danych Bi Stundzi (1984: 88) warianty akcentowania rdzenno-końcowego wyrazów dwusylabowych stanowią wszystkich przypadków 86% wariantywności. Najczęściej wariują akcentowe paradygmaty intonacyjne tej samej podstawy — pierwsza i trzecia (por. bėržas 1 / bėržas 3, tėvas 1 / tėvas 3), druga i czwarta (por. aušra 2 / ausra 4, bala 2 / bala 4). O połowę mniej — 31,6% — stanowią wyrazy, w których akcentuacja zmienia się wraz z intonacją podstawy (por. dudra 1 / audra 4, kdina 1 / kaina 4) (Stundžia 1984: 87, tabela 1). k 81. Dialekty południowoaukštaitskie różnią się bogactwem wariantów akcentowych: występuje w nich niemało wyrazów i ich form akcentowanych inaczej niż w języku ogólnym, por. Zietelos ir pas tok ūs žmonis; vient vienūs mėgo; mes pastatėm itus pėdūs (Vidugiris 1959: 207——209) albo w okolicach Dieveniškės zapisano ir dai blizga kaulai o kui ciei raktai; pinks tvarta KK vienos diri-s i tym podobne (Lipskienė, Vidugiris 1967: 195—196). W tych gwarach szczególnie waha się akcentowanie lp. narzędnika i lm. biernika: słowa z akcentem inicjalnym trzeciej (czasem także pierwszej) koniugacji akcentowej rzadko akcentowane są na końcówce. Zatem w gwarze dieveniškiej mogą występować formy pas ma arkliūs, galvas, grūdūs (Lipskienė, Vidugiris 1967: 196), w Švendub — karštū, nuogū, pėsčiū; arkliūs, karštūs (Naktinienė, Paulauskienė, Vit kas 1988: 8), w Puńsku —pédu, pėdūs; gyvū, gyvūs; ilgi, ilgus; Salta, (Grumadienė 1992: 11). 82. Ponieważ warianty akcentowe są zazwyczaj rejestrowane w najbardziej intensywnie badanych, dlatego intensywnie analizowana obecność akcentowych wariantów południowych gwar pogranicznych dialektu wysokolitwskiego jest nierzadko wiązana z wpływem języków słowiańskich (por. kevičius 1966: 31). Pod ich stałym wpływem zostaje zaburzona korelacja intonacji gwarowych z miejscem akcentu w pewnych formach wyrazów, pojawia się tendencja do morfologicznego wyrównania paradygmatu akcentowego — do kolumnowego lub końcówkowego typu akcentowania (por. Gr diene 1988: 144; 1994: 104). ; wygodny, nieporęczn148 Wraz z rozpadem gwarowego systemu akcentowania języki słowiańskie niewątpliwie odgrywają rolę katalizatora, jednak mieszanie się typów akcentowania nie zawsze należy uważać za zjawisko nowe. Omawiane warianty występują nie tylko w zanikających gwarach pogranicznych, lecz także na całym obszarze południowych gwar wysokolitwskich (dzukijskich) oraz gwar sąsiednich!. Dalej na północ od niego — na przykład w południowej części gwary širvintiškisów należącej do wschodnich gwar wysokolitwskich, gdzie jednocześnie obserwuje się także tendencje do akcentowania kolumnowego (Morkūnas 1969: 117). A zatem — aż do strefy cofnięcia akcentu. j 83. Podejmowano próby poszukiwania przyczyn fonetycznych tego zjawiska: wyjaśniano je gorszym rozróżnianiem intonacji długich samogłosek w gwarach wschodnioi południowoaukštaitskich (Stundžia 1984: 86), upodobnieniem się tonu intonacji tvirtagalė i tvirtapradė (Naktinienė, Paulauskienė, Vitkauskas 1988: 8) albo przystosowaniem się intonacji tvirtagalė tematu wyrazu do tvirtapradė tej gwary (Grinaveckis 1991 110—111). Jednak obecność form z zachowaną intonacją tvirtapradė — na przykład lp. biernik karštą (trm. kda.rštu.) obok karštū, karštūs albo arklį (trm. d.rkl'i.) obok arkliūs (oraz drklius) (Naktiniené, Paulauskienė, Vitkauskas 1988: 8) — pokazuje, że w południowych gwarach aukštaitskich akut tematu nie zaniknął całkowicie. Ponadto dobrze zachowana jest opozycja fonologiczna intonacji w dyftongach?. Zdaniem Z. Zinkevičiusa stosowanie w tej samej miejscowości (a nawet przez tego samego informatora —aut. p.) kilku form wariantywnych wskazuje na niefonetyczny charakter wariantów akcentuacyjnych, toteż należy je przede wszystkim wyjaśniać „zapomnieniem dawnego akcentu i jego późniejszym analogicznym wyrównaniem” (Zinkevičius 1979: 91). Logiczne jest więc przypuszczenie, że warianty „wyrównane”, z punktu widzenia synchronii uznawane za hiperkorekcyjne (Grumadienė 1988: 144—148), mogą mieć również historyczne przesłanki istnienia. $4. O ich istnieniu świadczą już pisma M. Daukšy, por. M. Daukšy * daiktūs (daiktūs) obok ddiktus (daiktus), * darbūs (darbus) obok darbus (darbus, darbus), “ pėdas (pedds); * gardžias (gardžias) obok gardžius (gardžius, gardžius), *gyvū, gyvūs (giwd, giwds) obok gyvus (giwus), * pilna (pilni), a także * aiškūmi, “patogūmi (aifkimi, patogūmi) obok diškius, (ne)patégius (difikius, acc. pol. y). Być może te ar rzeczowniki z akcentem na końcówce są jedynie zwykłymi błędami korektorskimi w formie — biernika liczby mnogiej daiktūs * P. U Skardžiusa odnotowano pięć razy — (daiktus sześć), — *darbūs trzy razy (darbus — również trzy razy). Jest całkowicie prawdopodobne, że M. Daukszowi mogły być znane południowe iš dialekty auksztaickie- : 1 Wskazuje na to z ostatnich lat ekspedycji dialektologicznych Pracowni ir Rękopisów Wydziału Dialektologii Ir Instytutu Języka Litewskiego w Żasliai, Pelesa, (1991 m. — 1992 m. — Valkiniūkai, Dievėniškės, Balbieriškis; 1993 m. — Leipalingis, Mielagėnai, 1994 m. — Dievėniškės, 1995 m. — Vištytis) materiał. „Akcentuacja długich samogłosek (resp. ie, uo) jest jeszcze zbyt mało zbadana. Chociaż o ir zachodnich | sąsiadach, hw wschodnich kapsach, mówi się, że oni również niemal hide akcentowanych długich samogłosek * oraz dyftongów ie, of akcentuacji inicjalnej i finalnej” (Lietuvių wydaje się jeszcze zbyt uo wcześnie ir mówić o niwelacji w rdzeniu 1970 : 29), wyrazu jų (por. Grinaveckis 1991 : 118—119). Tym bardziej że południowi zachodni Auksztotowie nawet w nieoznaczonej sylabie akcentowej nadal odróżniają akcent akutowy od cyrkumfleksu (Girdenis 1973 : 74—75; Zinkevičius 1983 : 121—122): 149 tych gwar lub, według P. Skardžiusa (1935: 40), „to mógł być także twór wileńskiego | korektora- ”. Chociaż formy akcentowane na końcówce (przynajmniej rzeczowniki) P. Skardžius również zaliczył do błędów korektorskich, jego opinii nie potwierdzają zaimki, liczebniki ani same przymiotniki w dawnych pismach. O tym, że wyrazów z akcentem końcówkowym nie można uznać ani za przypadek, ani za pomyłkę, świadczą zaimki M. Daukšy kokts, ~id, tokis, ~ia: konsekwentnie akcentowany na końcówce lp. narzędnik *kokia (kokid, kokė), *tokia (tokid) lub lm. biernik “kokias (kokés, kokias, koké[g), *tokias (tokés) obok tokias. (tokias), „tokiūs (tokiūs) šalia tékius (tokiūs) drauge su kitomis linksnių formomis liudija juos buvus oksitonais (Skardžius 1935: 198). Zaimki baritoniczne nie miały form sąsiedniego akcentowania końcówkowego. Liczebniki, podobnie jak zaimki, również, jak się zdaje, zachowały paradygmat akcentowania końcówkowego. Wskazują na to formy liczby mnogiej w pismach M. Daukšy. biernika * keturias (kie“turias, keturés), *septynias (Jeptinės) (Skardžius 1935: 183) oraz nieodmienne rodzajowo formy liczebników w anonimowym katechizmie z 1605 r. * pirma (pirma), “ant(a)ra (vntdrd), * trečia (Trecia) obok trėčia (Trėcta), * ketvirta (Ketwirtd) (Zinkevičius 1975: 63). $5. Ze względu na niewielką liczbę przykładów trudno uznać za relikty akcentowania końcówkowego formy * gardžiūs, * gyvūs, *pilni, — tym bardziej że K. Būga skłonny jest wyjaśniać formę * gardžiūs jako formę innego dialektu (Būga 1961:77). Mimo to istnieją dowody pośrednie. Przede wszystkim — są to formy liczby mnogiej dwusylabowych akutowanych przymiotników rodzaju męskiego. mianownik balti (<* balt-ie), akcentowany na końcówce zupełnie tak samo jak pirmi ((<* pirm-ie) lub koki (<* kak-ie), i rodzaju żeńskiego lp. mianownik balta (<*balt-a) —jak pirma (<*pirm-a) lub kokia (<*kak-(j)- a). A zatem przed upowszechnieniem się prawa de Saussure’a i Fortunatowa w akcentowaniu — dwoma akutami — formy te zupełnie nie różniły się od lp. narzędnika i lm. biernika, por. baltu/baltū (<*balt-uo), baltus/baltūs (<*balt-ūos) (Mikulėnienė 1993: ii 22). W czasach M. Daukšy prawo de Saussure’a i Fortunatowa zdążyło już wpłynąć na barytony z rdzeniem o akcencie tvirtagalė, por. * drūsus (drgfus), drgsu (drgfu), ale drąsiūs (drą Jūs), * graūdus (graidus), graūdumi (graudumi), ale graudžiė (i.sg. graudžia- ), “sunkus (fuykus), sunku (fuku), ale sunkiūs ([ykits) 143—144). Czym zatem, jeśli nie śladem ne akcentowania rdzeniowego, należy uznać *svetki ([weiki), sveikus ([wéikus) obok sveika ([weikd), sveikas ([weikds), sveikū (i.sg. [weiki) (Skardžius 1935: 151)? Najwyraźniej za relikty akcentowania barytonicznego należy uznać także przymiotniki rodzaju nijakiego, por. "drąsu, * sunku, *teisu (téifu), * vargu (wdrgu) obok znacznie rzadszej formy vargtū (wargu) (Skardžius 1935: 143—144). Takie samo akcentowanie —bjaūru (biaūru), dailu, graūdu, patogu, sunku ([uriku) —przyjmuje F. Kuršaitis (w słowniku Kurschata. Można więc przypuszczać, że dwusylabowe przymiotniki, podobnie jak zaimki czy liczebniki, miały dwie paradygmaty akcentowania końcówek rdzenia. 1883) — ir — §6. 1605 m. katechizm jest wspominany nieprzypadkowo: jo przypuszcza się, że tłumacz iš pochodził z południowej części obszaru wileńszczyzny (Zinkevičius 1968 : 109 tt, 1975 : 150 as mm Kusiai APRs 5 6 (Skardžius 1935 ar a iai i ia SS ai 5 4). Pod względem właściwości akcentuacyjnych język anonimowego katechizmu jest bliski pismom M. Daukšy, dlatego trzeba przyznać — albo wspomniany „wileński korektor” mocno przyłożył do nich rękę (por. także twierdzenie K. Būgi (1961: 77): „Postylla Daukšy jest przekładem kilku osób”), albo — akcentowanie w dialekcie tłumacza katechizmu w tym czasie nie było znacznie oddalone od dialektu rodzinnych okolic M. Daukšy. Wszystkie bowiem znalezione w dawnych pismach warianty akcentuacyjne zachowały się do dziś na południowym obszarze dialektu aukštaitskiego. Przede wszystkim — są to powszechnie używane zaimki o akcentowaniu końcówkowym. W różnych wariantach — tokis, mvid; tokias, mid; tokijs, ~id (obok tokis, mia lub tékias, ~ia) oraz kokis, ~id; kokias, mia; kokis, mia (obok kokis, mia lub kokias, mia) — zostały one zapisane w okolicach Gierwieć (Kardelytė 1975: 69), Lazūnów (Vidugiris 1959:208; Petrauskas, Vidugiris 1985: 124, 268; 1987: 5, 6 i nast.), Zieteli (Vidugiris 1959: 208, 209; 1960: 122; Zinkevičius 1966: 318), Woronowa (Grinaveckienė 1994: 96, 106), Dziewieniszek (Grinaveckienė 1993: 166), Druskienik (Naktinienė, Paulauskienė, Vitkauskas 1988: 161, 410), Puńska (Mikalonienė, Morkūnas 1988) i gdzie indziej. Po drugie — rozpowszechnione w gwarach południowoauksztockich formy rodzaju nijakiego, które do dziś zachowały akcent na rdzeniu, — przymiotniki typu susiku (Vidugiris 1959: 206; Kardelytė 1975:54; Petrauskas, Vidugiris 1985: 250; 1987: 26, 31 i nast.; Naktinienė, Paulauskienė, Vitkauskas 1988: 357). Ponieważ nawet na obszarze kapsów — zanawyków są one akcentowane dwojako (i na rdzeniu, i na końcówce) — na przykład baist, baūgū, bjaūrū, graūdū, nikū, skaūdū, svarbū, sunkū... (Senkus 1960: 142), — można stwierdzić, że wariant z akcentem na końcówce sunkū jest nowszy. . Po trzecie — liczebniki gwary lazūńskiej vient, vienūs; aštuonias (obok aštūoni), septyniūs (obok septynis) (Petrauskas, Vidugiris 1987: 10, 19, 20, 33, 34, 38, 57), potwierdzające autentyczność form liczebników w pismach M. Daukšy. Zatem wynikałoby z tego, że Dzuki „pomylili” jedynie akcentowanie rzeczowników, przymiotników i liczebników odmieniających się przymiotnikowo? 87. Wówczas całkowicie prawdopodobne wydaje się morfo(fono- )logiczne wyrównanie końcówek (por. Girdenis 1991): po upowszechnieniu się prawa de Saussure’a i Fortunatowa końcówki tych przypadków zaczęto akcentować nawet w wyrazach z akcentem akutowym na rdzeniu. Przede wszystkim dotyczy to przymiotników, por. svetkas: sveikū (<*sveik-uo), sveikūs (<*sveik-ūos) i baltas: baltu/baltū (<*bdlt-tio), baltus/baltūs (<*balt-ūos). Ich analogii, zupełnie takiej samej jak w przypadku akcentowania lm. mianownika — por. sveiki (<*sveik-1e) oraz balti (<*bdlt-ie), — wpływ mógł mieć akcent akutowy (Mikulėnienė 1992 : 14). Utrwaleniu końcówek akutowych prawdopodobnie sprzyjało występowanie homonimicznych fleksji w dialektach południowych Auksztotów (Mikulėnienė 1993: 22), por. lp. narzędniki rodzaju męskiego i żeńskiego przymiotników —baltu/baltū (<*balt-tio) baltu/baltū (<*balt-ū <*balt-a(n)- ). Uogólnione akcentowanie końcówek akutowych mogło zostać 151 rzeczowników. Tym bardziej że jedynie miejsce akcentu odróżnia na przykład lp. zastosowane także ir w lp. celownik rzeczownika o temacie na -d vilku, -u którego końcówka jest charakterys1966 : 208, tyczna dla południowych Auksztotów (Zinkevičius, mapa. Nr. 75; Kazlauskas 1968 : 148; Lit. map. 1991 : 40, Nr. 36). $8. Skłonność do akcentowania w zakończeniu rzeczowników liczby mnogiej z rdzeniem akutowym mogła być ką uwarunkowana przez liczbę mnogą zbiorową, do dziś żywą w gwarach duksztańskich (Mikulėnienė 1994 : 18). Formalnie pokrywały się formy liczby mnogiej ir rzeczownikir ów tematów na d, nomina collectiva su -at (Stundžia 1981 : 191 tt; 1994 : 21; Ambrazas 1992 : 36—37; Kortlandt 1993 : 46—47). Zatem akcentowane na końcówce beržūs, grūdūs, kelmūs, pédus, tvartus... (Vidugiris 1959 : 207; Petrauskas, Vidugiris 1985 : 71,90; 1987 : 9, 13 itd.) można traktować jako przypadki wyrównania paradygmatu (por. brzozy, ziarna, pnie, ślady stóp, obory...). į Hipotezę tę potwierdzają rzeczownitą ki pluralia tantum akcentowane zgodnie z samym modelem, por. akėčias, pavalkūs w dialekcie lazūńskim (Senkus 1959 : 217, 222) marškiniūs, pelanūs (Petrauskas, Vidugiris 1987 : 5 itd.). Ogólnie rzecz biorąc, w dialekcie lazūńskim, jak się zdaje, uogólniono końcówkowy akcent rzeczowników wielosylabowych, por. audeklūs, pjautuvūs, sėmenūs, vailokūs (Senkus 1959 : 217, 225), avižas, riešutūs, obuoliūs, samanės, valgymūs, voverds... (Petrauskas, Vidugiris 1987 : 5, 7 itd.). 3 Prawdą jest, że obok zapisano warianty z akcentem na rdzeniu, na przykład mdrsking 8 (Senkus 1959 : 221), dudeklus (Petrauskas, Vidugiris 1985 : 20) ar ūvižas (Petrauskas, Vidugiris nie 1987 : 42) pozwala bez be zastrzeżeń twierdzić, że akcentowanie końcówkowe tych rzeczowników było starsze, ale nie wyklucza ir takiej możliwości (Kazlauskas 1968 : 35—36). 3 §9. Uogólnione końcówkowe akcentowanie liczby mnogiej mogło oddziaływać ir na formy liczby ai pojedynczej, w których zachował się akcent tematu. Wówczas w ju rdzeniu i ar przyrostku, jako odzwierciedlenie tego wpływu, pojawia się cyrkumfleks, ogólnie charakterystyczny dla akcentu wycofanego (Zinkevičius 1966 : 40—41), por. fotel (3)/fotel (4) nauka (4), 6ras (4), żiėdas (4)... (Naktinienė, Paulauskienė, Vitkauska; 1988) ar sufiksy -ėjas, ~a derywa- — ty ma (4), dėjėjas, (4) dengėjas (4), mezgėj siuvėjas, ~a (4)... (Naktinienė, Paulauskienė, Vitkauskas 1988; tak zob. pe — Kurschat 1883). Być może tak wyjaśniają się ir P. wspomnia- (1935 : 40) ne przez Skardžiusa warianty — gwarowe daiktas, veidas, žiėdas. Por. : lp. 3 ddiktas: lm. daiktai: zbior. lm. daiktai lp. — daiktas daiktis Uznając akcentowanie tych form liczby pojedynczej z akcentem na końcowej sylabie za wtórne, uznaje się możliwość ma metatonii cyrkumfleksowej. O w dialektach niezmieniony iloczas rdzenia niektórych słów (np., kdulas, šaukštas ar tvartas) wskazuje, że w tych przypadkach proces n ten został zakończony, por.: lp. kaulas: lm. kaulai: zbior. lm. kaulai lp. — kaulūs §10. Wspomniane warianty akcentuacyjne w mowie potocznej nieustannie konku[rują], dlatego czasami językoznawcom trudno jest ustalić akcentowy 152 paradygmat interesującego słowa: formy liczby pojedyncz- — ej mogą wskazywać na akcentuację barytoniczną, a liczby mnogiej — na akcent ruchomy, por. lazūńskiego dialektal- (1): nego tvartas „obora”: tvarti, tvartan (Senkus 1959: 216—217) oraz tvartas (3): tvartdp, tvartai (Petrauskas, Vidugiris 1985 : 273). Niekiedy ruchoma paradygma rdzenia z akcentem inicjalnym jest su odnotowywana jako wyjątek, por. kaulas (3): acc. sg. kduly, kaulai, ale kaulūs: Anas kaulūs palaužė dzirbdamės (Petrauskas, Vidugiris 1985: 112). Zatem w południowych dialektach aukszockich uogólniony został lp. narzędnik ir lm. Pozycja końcówki biernika „silnej” z punktu widzenia diachronii jest uwarunkowana nie tyle okolicznościami fonetycznymi, ile morfologicznymi. Dlatego z powodu wpływu paradygmatu przerywana więź między intonacją rdzenia a miejscem akcentu w niektórych formach wyrazu dwusylabowego nie może być uznawana za najważniejszy i jedyny wskaźnik paradygmatu akcentowego. IR LITERATURA ŹRÓDŁA Ambrazas S. 1992: On the development of nomina collectiva in the Baltic languages. — Linguistica Baltica 1, 35—48. Būga K. 1961: Słownik języka litewskiego. — Būga K., Pisma wybrane 3, Wilno: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej 9—483. i Naukowej, Girdenis A. 1967: Dlaczego upowszechnia się „końcowe” akcentowanie rzeczownika. — Naukowa wyż. konferencja wykładowców szkół wyższych dotycząca zagadnień języka litewskiego. Program. ir Tezy referatów. VU, Wilno, Girdenis A. 6. 1973: Akcenty sylabowe zachodniolitewskie i staropruskie. — Języki bałtyckie i ich związki z językami słowiańskimi, ugrofińskimi i i germańskimi. so i Tezy referatów na konferencję naukową poświęconą 100-leciu dnia so urodzin akad. Ja. Endzelina, Ryga, 71—75. Girdenis A. 1991: Pochodzenie i rozwój akcentuacji końca wyrazu w języku litewskim. —VI Międzynarodowy Kongres Bałtystyczny, 1991 m. październik 2—4 d. Tezy referatów, Wilno, 33—34. Grinaveckienė E. 1993: Teksty gwar źródłowych. — Peryferyjne gwary języka litewskiego (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 30), 134—180. Grinaveckienė E. 1994: Teksty gwar litewskich 1. Balatna (Varanavas), Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych. Grinaveckis V. 1991: O akcentuacji dialektu zachodnich Dzuków. — Grinaveckis V., Zagadnienia akcentuacji gwar języka litewskiego. VPI, Wilno, Grumadienė 110—119. L. 1988: Badanie socjolingwistyczne języka litewskiego wilnian: konsonantyzm, akcentuacja. ir — Język litewski, ir bilingwizm (Zagadnien- — ia językoznawstwa litewskiego 27), 132—149. Grumadienė L. 1992: Mieszanie paradygmatów akcentuacyjnych w języku młodzieży puńskiej. — Dialekty języka litewskiego ir jų badania. Przeszłir ość teraźniejszość. An t anui Saliui (1902 07 21— 1972) upamiętnić. Tezy referatów konferencyjnych. 1992 m. listopada, 5—6 Wilno, Grumadiené 11. L. 1994: Kilka nowszych właściwości deklinacji i ir akcentuacji gwary puńskiej. — Dialekty języka litewskiego ir jų badania (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 34), 97—106. Svityč V. M. 1963: Imienna akcentuacja v bałtyckiej i i słowiańskiej, | Moskwa: Nauka. Kardelyte J. 1975: Dialekt gierwiecki (fonetyka ir morfologia), Wilno: Mintis. Kazlauskas J. 1968: Historyczna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Myśl. 111i eKortlandt PF. 1993: Takie zimne poranki. — Baltistica 28(1), 45—48. V rschat F. 1883: Wörterbuch der Litauischen Sprache, Halle. letuviy 1970: Dialekte der litauischen Sprache. Chrestomathie, Vilnius: Mintis. - Litauischen 1991: Atlas języka litewskiego 3, Morfologia, Wilno: Nauka. 153 ( a] Lipskienė J, Vidugiris A. 1967: Dialekt dieveniški. —Struktura gramatyczna języka litewskiego (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 9), 183—222. Mikalonienė B., Morkūnas K. 1988: Gmina Puńsk. Teksty gwarowe ze wsi Kreivėnai. (Rękopis przechowywany w Dziale Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. Nr rej. 63). Mikulėnienė D. 1992: W kwestii rozwoju intonacji. —Dzień Jonasa Kazlauskasa: zagadnienia gramatyki historycznej. 13—14. Program i tezy konferencji, Wilno, Mikulėnienė D. 1993: W sprawie mieszania się akcentowych paradygmatów południowych i wschodnich gwar litewskich wileńskich. —Język litewski: badacze i badania. Dla upamiętnienia Jurgisa Gerulisa (1883 08 13—około 1945). Tezy referatów konferencyjnych, Wilno, 21—22. Mikulėnienė D. 1994: W sprawie rozwoju rzeczowników o temacie na d. —Język litewski: badacze i badania. Poświęcone pamięci Pranasa Skardžisa (1899 03 26—1975 12 18). Tezy referatów konferencyjnych. Wilno, 17—18. Morkūnas K. 1969: Morfologia południowego dialektu wschodnioauksztockiego. — Badania nad gramatyką języka litewskiego (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 11), 107—146. Naktiniene G., Paulauskienė A, Vitkauskas V. 1988: Słownik dialektu druskiennickiego, Wilno: Mokslas. PetrauskaisiJ.,, Vidugiris A. 1985: Słownik dialektu łazunskiego, Wilno: Moks]as\ Petrauskas J, Vidugiris A. 1987: Teksty dialektu łazunskiego, Wilno: Mokslas. |. Senkus J. 1959: Teksty dialektu łazunskiego. —Zagadnienia językoznawstwa litewski215—230." ego 2, Senkus J. 1960: Cechy odmiany przymiotnika i liczebnika w dialektach kapskim i zanawyskim. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 3, 133—159. į Skardžius P. 1935: Akcentologia Daukszy, Kowno. Skardžius P. 1968: Akcentowanie języka litewskiego, Chicago. Stundžia B. 1984: Warianty akcentowania dwusylabowych rzeczowników języka litewskiego. —Językoznawstwo 35(1), 86—92. Stundžia B. 1981: Liczby mnogiej oikonimy osobowe i ich znaczenie dla rekonstrukcji systemów deklinacyjnych oraz akcentuacyjnych. —Badania onomastyki litewskiej (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 21), 185—198. Stundžia B. 1994: Warianty tematów i rodzajów rzeczowników w językach bałtyckich (indoeuropejska oraz wspólna leksyka języków bałtyckich i słowiańskich). —Baltistica 27(2), 13—30. do Vidugiris A. 1959: Niektóre cechy gwary Zieteli. —Kwestie językoznawstwa litewskiego 2, Wilno, 195—213. Vidugiris A. 1960: Ewardis gwary Zieteli. —Kwestie językoznawstwa litewskiego) 3:113—193:. -- | Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. Zinkevičius Z. 1968: O gwarze katechizmu z 1605 r. —Baltistica 4(1), Zinkevičius Z. 1975: Z historii 109—116. \ akcentologii języka litewskiego. Akcentowanie katechizmu z 1605 r., Wilno. : w Zinkevičius Z. 1979: O cofnięciu akcentu i paradygmatach akcentowania. — Kalbotyra 30(1), 90—93. | Zinkevičius Z. 1983: O rozwoju akcentu i intonacji języka litewskiego.-— Baltistica 19(2), 120—122. ; 154 m i Kal“ ui i Dai Gia A 1% gė ai W SPRAWIE WARIANTÓW AKCENTUACJI RZECZOWNIKÓW W GWARACH POŁUDNIOWOAUKSZTAJCKICH Streszczenie Gwarom południowoauksztajckim właściwa jest stosunkowo duża liczba wariantów akcentuacyjnych. Tutaj wiele słów i form akcentuje się inaczej w języku ogólnym, por.: vienūs /vienus, pėdūs /pedus, kaulai /kaulai i in. Szczególnie zmienna jest akcentuacja form narzędnika liczby pojedynczej. i Biernik l.mn. J Ponieważ większość wariantów akcentuacyjnych w gwarach południowoauksztajckich, na pograniczu języka litewskiego, występuje właśnie tam, warianty akcentuacyjne często przypisuje się wpływowi języków słowiańskich. Chociaż wpływ słowiański jest również wyraźny, mieszanki paradygmatów akcentuacyjnych nie zawsze należy uważać za zjawisko nowe. W niniejszym artykule wyrażono pogląd, że również uwarunkowania diachroniczne mogły doprowadzić do powstania wariantów akcentuacyjnych w gwarach południowo-wschodnioauksztockich. Porównując odpowiedni materiał dawnego piśmiennictwa (Postyllę i Katechizm M. Daukšy, anonimowy katechizm z 1606 roku, słowniki F. Kurschata) z późniejszymi danymi badawczymi z gwar auksztockich (Lazūnai, Gervėčiai, Dieveniškės, Druskieniki, Punskas), stwierdza się, że wszystkie warianty akcentuacyjne znalezione w dawnym piśmiennictwie zachowały się w tych gwarach. W związku z tym nie są one nowe. Wyróżniono kilka możliwych przyczyn powstania wariantów akcentuacyjnych. Po pierwsze należy wymienić morfo(fono)logiczne wyrównanie końcówek, por.: sveikas: sveikū (<*sveik-- 10), sveikūs (<*svetk- -1ios) oraz baltas: baltu /baltū (<*bdli-iio), baltus /baltūs (<*bdli-os). Akcentuacja tych końcówek jest analogiczna do form mianownika liczby mnogiej (por.: sveiki i balti). Ponadto do umocnienia akcentu końcówkowego mogły przyczynić się homonimiczne odmiany fleksyjne, por. w tych gwarach identyczne formy narzędnika rodzaju męskiego i żeńskiego w liczbie pojedynczej baltu /baltū i baltu /baltū oraz celownik liczby poj. rzeczowników o temacie na d rodzaju męskiego vilku oraz narzędnika liczby pojedynczej. wilku. Po trzecie, na akcentuację form biernika liczby mnogiej rzeczowników musiały wpłynąć żywe jeszcze w tych gwarach formy nomina collectiva. Gdy rzeczowniki zbiorowe na -ai jako fakt użycia językowego stały się, całkowicie zlały się z liczbą mnogą rzeczowników o-tematowych. Jest prawdopodobne, że akcentowanie końcówki liczby mnogiej mogło oddziaływać na akcent sylabiczny tematu form liczby pojedynczej, por. : Lp. daiktas: Lm. daiktai: Mian. Zbior. Liczba mnoga. rzeczowniki — liczba pojedyncza. rzecz rzeczowniki rzeczy W gwarach południowoaukštaitiskich ujednolicona „mocna” pozycja końcówki instrumentalizmu liczby pojedynczej oraz biernika liczby mnogiej z diachronicznego punktu widzenia mogła być określana przede wszystkim przez warunki morfologiczne, w mniejszym zaś stopniu przez warunki fonetyczne. 155