J. Gerulio „Senieji lietuvių skaitymai“: sudarymo principai ir reikšmė lituanistikai (lyginant su „Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija“)

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Juozas KARACIEJUS J. GERULIO „DAWNE LITEWSKIE TEKSTY”: ZASADY OPRACOWANIA I ZNACZENIE DLA LITUANISTYKI (w porównaniu z „Chrestomatią historii literatury litewskiej”) Większość studentów lituanistyki zarówno przedwojennego Uniwersytetu w Kownie (od 1930 r. Uniwersytetu Witolda Wielkiego), jak i powojennego Uniwersytetu Wileńskiego (z wyjątkiem być może lat 1945–1955) rozpoczynała zazwyczaj poznawanie dawnych litewskich tekstów, cech ich języka oraz elementów literackich od chrestomatii opracowanej przez J. Gerulisa i wydanej w 1927 r. „Senieji lietuvių skaitymai. I dalis: Tekstai su įvadais”1 (dalej: Skaitymai). Pierwsi mieli być może pod ręką także wydane w tym samym roku „Rinktiniai mūsų senovės raštai” M. Biržiški (dalej: Raštai), drudzy zaś — wydaną jeszcze w 1957 r. „Chrestomatiją historii literatury litewskiej”, zredagowaną przez K. Korsakasa i J. Lebedysa (dalej: Chrestomatija). Jej redaktorzy zamierzali prześcignąć wszystkie wcześniejsze wydawnictwa tego rodzaju, ponieważ „wcześniej wydane chrestomatie dawnej literatury litewskiej oraz zbiory tekstów (E. Volterisa, M. Biržiški, J. Gerulisa i in.) są przestarzałe, nie odpowiadają dzisiejszym wymaganiom”2. Ponieważ ze Skaitymai J. Gerulisa częściej korzystali (i nadal korzystają) nie tylko studenci, lecz także badacze języka litewskiego (a częściowo również dawnej literatury litewskiej), staje się jasne, że Chrestomatija nie może zastąpić Skaitymai. Znaczenie Chrestomatiji dla lituanistyki jest zatem znacznie mniejsze, niż oczekiwano. Zasadnie nasuwa się więc pytanie, co przesądziło o popularności Skaitymai J. Gerulisa. Aby na nie odpowiedzieć, powinniśmy najpierw wyjaśnić, według jakich kryteriów wybierano teksty oraz jakimi zasadami kierowali się redaktorzy obu chrestomatii, prezentując wybrane teksty czytelnikowi. Prawdą jest, że zanim zaczniemy szukać odpowiedzi na wspomniane pytania, nie należy zapominać, iż Chrestomatija redagowana przez K. Korsakasa i J. Lebedysa, pod względem objętości, treści i częściowo przeznaczenia jest bliższa Raštai M. Biržiški niż Skaitymai J. Gerulisa, obejmującym jedynie litewskie teksty z XVI–XVII w. Dlatego Dziś można jedynie żałować, że J. Gerulis nie zdołał dotrzymać obietnicy i nie przygotował drugiej części tego wydawnictwa, w której obiecywał nie tylko „objaśnić te formy i te słowa, które nie są zrozumiałe dla wszystkich Litwinów”, lecz, jak się wydaje, zamierzał też praktycznie odpowiedzieć na pytanie, które pojawiło się podczas przygotowywania części I: „czy nie należałoby wydrukować choć po kilka stron również z niemieckich, łacińskich i polskich oryginałów? Większość naszych dawnych tekstów to tłumaczenia, dlatego interesujące byłoby zobaczyć, jak tłumacze postępują ze swoimi źródłami” (s. V). Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija. Feodalizmo epocha. Red. K. Korsakas ir J. Lebedys. V.: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1957, 5. 25 porównywać można jedynie litewskie teksty z tych stuleci zamieszczone w obu wydawnictwach oraz ich komentarze. Ponadto redaktorzy podobnych publikacji mieli przede wszystkim na uwadze przyszłych czytelników, to znaczy, komu miały służyć te wydawnictwa i jakie cele zamierzano osiągnąć. Właśnie te okoliczności przesądziły o zasadach wyboru i opracowania tekstów. W „Przedmowie” do Skaitymai J. Gerulis nie mówi wprost, dla kogo przeznaczona jest książka, jednak z jej początku można się domyślić, że publikacja adresowana jest do specjalistów, por.: „Nasze dawne zabytki językowe są rozproszone po całym świecie. Niewielu może skorzystać z nich wszystkich, a nowych wydań także jest niewiele. Dlatego, zachęcony przez śp. Būgę, drukuję w całości krótkie teksty, a z dłuższych — dość obszerne fragmenty”3. Wyjaśnia się tu także, w jaki sposób wybrano teksty do tego wydawnictwa. Redaktorzy Chrestomatiji konkretniej określają w „Przedmowie”, komu przeznaczają swoje wydawnictwo, por.: „Pierwotne źródła dawnej literatury litewskiej, która rozwinęła się w epoce feudalizmu, większość dawnych tekstów litewskich, są dziś trudno dostępne: stały się bibliograficznymi rarytasami, z których w wielkich bibliotekach republiki zachował się zaledwie jeden lub kilka egzemplarzy. U d o s t ę p n i e n i e t y c h t e k s t ó w l u b p r z y n a j m n i e j i c h b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y c h f r a g m e n t ó w n a s z e m u s p o ł e c z e ń s t w u, z w ł a s z c z a m ł o d z i e ż y s z k o l n e j (wyróżnienie moje. — J. K.), jest zadaniem tej chrestomatii”4. Omówiono tu także kryteria wyboru tekstów: „Ta chrestomatia jest chrestomatią literatury litewskiej, a nie historii litewskich tekstów w ogóle. Zamieszczono w niej zatem jedynie te materiały, których cechy gatunkowe lub stylistyczne pozwalają zaliczyć je do historycznie rozwijającej się literatury pięknej. Dlatego nie zamieszczono w tej chrestomatii dawnych tekstów litewskich, które mają wyłącznie państwowo-administracyjny charakter (np. rozmaite dokumenty, akty prawne, odezwy władz itp.), należą bezpośrednio do kultu religijnego (np. rozmaite modlitwy, pieśni jako takie itp.) albo mają wyłącznie treść filologiczną i pedagogiczną (np. teksty słowników, gramatyk, elementarzy). Tym ta chrestomatia różni się od wcześniej wydanych chrestomatii dawnej literatury litewskiej, do których zwykle włączano teksty wszystkich litewskich publikacji, bez względu na ich cechy gatunkowe czy stylistyczne. Redaktorzy tych chrestomatii troszczyli się najczęściej o dostarczenie materiałów nie tyle do badań nad naszą literaturą, ile nad przeszłością i kulturą Litwy oraz historią języka litewskiego. Ponadto chrestomatie wydane w okresie rządów burżuazji były s z c z e g ó l n i e p r z e ł a d o w a n e r o z m a i t y m i t e k s t a m i o w y ł ą c z n i e r e l i g i j n y m i i k u l t o w y m c h a r a k t e r z e (m o d l i t w a m i, p i e ś n i a m i, k a z a n i a m i, t ł u m a c z e n i a m i B i b l i i). W t e n s p o s ó b p o d k r e ś l a n o w n i c h r o l ę p i ś m i e n n i c t w a r e l i g i j n e g o w ż y c i u k u l t u r a l n y m n a r o d u l i t e w s k i e g o (wyróżnienie moje. — J. K.), a z drugiej strony poświęcano zdecydowanie zbyt mało uwagi tekstom o treści świeckiej oraz literaturze pięknej 3 Gerulis J. Senieji lietuvių skaitymai. I dalis. K.: Lietuvos universiteto leidinys, 1927, [p.] V. 4 Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija, 5. 26 zalążkom w dawnej piśmienności litewskiej. W tej chrestomatii natomiast główne miejsce przyznano właśnie tekstom o treści świeckiej oraz tym tekstom dawnej piśmienności litewskiej, w których przejawiają się motywy świeckie i pierwsze elementy wyrazu artystycznego. Oto dlaczego w chrestomatii tej obficie zamieszczono przedmowy, dedykacje i panegiryki z różnych ksiąg religijnych, w których ujawniały się przede wszystkim motywy świeckie oraz środki wyrazu literackiego”5. Z tych dość obszernych fragmentów „Przedmowy” do Chrestomatii widzimy, że książka ta, odpowiadająca wymogom tamtych czasów, przeznaczona jest nie dla specjalistów (ani nawet dla studentów!), lecz dla szerokiego grona odbiorców, zwłaszcza uczniów, a jej głównym celem jest zapoznanie czytelników w przystępny i nowatorski sposób ze starymi tekstami, a przynajmniej z ich bardziej charakterystycznymi fragmentami. Niestety, trzeba od razu powiedzieć, że z powodu panujących wówczas założeń ideologicznych redaktorom Chrestomatii nie udało się w pełni zrealizować tego zamierzenia. Wyraźnie świadczy o tym objętość niektórych dawnych tekstów litewskich zamieszczonych w Chrestomatii6. Można przypuszczać, że sami redaktorzy Chrestomatii zdawali sobie z tego sprawę i to odczuwali, dlatego w „Przedmowie” do książki znalazły się przydługie sofistyczne wywody, mające wpoić czytelnikowi przekonanie, że dawne teksty religijne nie są szczególnie istotnym źródłem do badań nad kulturą i literaturą litewską. Takie twierdzenia, śmiem powiedzieć, bardzo przyczyniły się do upowszechnienia negatywnego stosunku do dawnych tekstów. Skoro różni się krąg odbiorców omawianych chrestomatii, jest rzeczą oczywistą, że odmienne muszą być także zasady prezentacji wybranych tekstów litewskich, ponieważ to, co jest potrzebne specjaliście, niekoniecznie jest potrzebne zwykłemu czytelnikowi — i odwrotnie. Jak zatem w obu wydawnictwach przedstawiono wybrane teksty? J. Gerulis o zasadach prezentacji tekstów pisze: „Języka ani pisowni nie poprawiałem ani nie ujednolicałem. Przecież chcemy dowiedzieć się, jak w tamtych czasach naprawdę mówiono i pisano, a nie jak ktoś z nas pisałby na miejscu Mažvydasa, Daukšy lub Širvydasa. Poprawiam w przypisach tylko najpoważniejsze błędy drukarskie, ale, jak mi się teraz wydaje, i te często niepotrzebnie”7. A zatem J. Gerulis starał się zamieszczać autentyczne teksty litewskie, to znaczy takie, jakich potrzebuje specjalista. Redaktorzy Chrestomatii inaczej obchodzili się ze starymi tekstami. Piszą: „Przygotowując tę chrestomatię, trzeba było rozstrzygnąć złożoną kwestię językowej prezentacji tekstów. Jak wiadomo, litewskie piśmiennictwo epoki feudalizmu zapisano swoistą, bardzo zróżnicowaną pisownią, odmienną od naszej współczesnej, a jego język zawiera liczne archaizmy i regionalizmy, których nie używa się już we współczesnym języku literackim. Wszystko to znacznie utrudnia lekturę tych tekstów, a w niektórych przypadkach sprawia, że ich treść jest wręcz trudna do zrozumienia. Mając na celu przede wszystkim dostarczenie w tej chrestomatii materiału do historii literatury litewskiej- 5 Tamże. 6 Np. litewskie pisma M. Daukšy, najwybitniejszego pisarza XVI w., reprezentuje w Chrestomatii zaledwie niepełne 21 wersów Postylli (18 wersów ze strony 7 i 2,5 wersu ze strony 339). Dlatego trudno powiedzieć, by na podstawie takich fragmentów można było cokolwiek stwierdzić o językowych i stylistycznych właściwościach litewskich pism M. Daukšy ani o ich elementach literackich i środkach wyrazu. 7 G e r u l i s J. Dawne lektury litewskie, [s.] V. 27 ... historii języka, należało zadbać o to, aby teksty dawnego piśmiennictwa litewskiego zamieszczone w chrestomatii były łatwe do zrozumienia. Dlatego transponowano je na współczesną ortografię i częściowo na współczesny język literacki, rezygnując z wielu archaizmów fonetycznych i morfologicznych oraz form gwarowych, nie zmieniając jednak leksyki i składni. Spośród dawnych form morfologicznych przy transponowaniu pozostawiono tylko te, które są szczególnie charakterystyczne z punktu widzenia historycznego rozwoju języka litewskiego i nadają językowi oraz stylowi dawnych tekstów litewskich swoisty koloryt. Wszystkie dawne formy leksykalne, morfologiczne i składniowe, które mogłyby być niezrozumiałe dla współczesnego czytelnika, objaśniono w przypisach przy każdym transponowanym tekście.8. „Aby możliwie najdobitniej ukazać charakter litewskich tekstów epoki feudalizmu nie tylko pod względem treści, lecz także języka, ortografii i techniki drukarskiej, w niniejszej chrestomatii obok tekstów transponowanych zamieszczono również ich autentyczne fotokopie, z wyjątkiem przypadków, gdy tekst oryginału nie zachował się9. Z cytatu z „Przedmowy” do tej Chrestomatii wynika nie tylko, że książka jest przeznaczona dla niespecjalistów (stąd potrzeba „przełożenia” litewskich tekstów z XVI–XVII w. na współczesny język), lecz także jeszcze jedna interesująca rzecz: redaktorzy Chrestomatii, kilkakrotnie podkreślając w „Przedmowie”, naszpikowanej obowiązującymi wówczas ideologicznymi sloganami, wyjątkowość i wyższość książki, niewątpliwie rozumieli, że przy takim opracowaniu dawnych tekstów litewskich wspomniane twierdzenia pozostają bez pokrycia. Dlatego redaktorzy musieli szukać wyjścia — obok tekstów z XVI–XVII w. transponowanych na współczesny język zamieścili również ich fotokopie. Jednak fotokopia każdego tekstu jest niepotrzebna uczniom ani szerokiej publiczności, a teksty transponowane są niepotrzebne specjalistom. Można nawet powątpiewać, czy książka ta rzeczywiście jest przeznaczona dla ogółu, zwłaszcza że na końcu „Przedmowy” stwierdza się: „Fotograficzne reprodukcje tekstów pozwalają korzystać z materiału tej chrestomatii nie tylko na potrzeby historii naszej literatury, lecz także języka litewskiego”10. Pamiętając o zasadach doboru i opracowania tekstów, w tym ostatnim stwierdzeniu można, jak się wydaje, dostrzec sprzeczność. A zatem, nawet nie wdając się w bardziej szczegółowe porównanie obu chrestomatii, wyraźnie widać, że tak opracowana „Chrestomatia historii literatury litewskiej” nie może zastąpić J. Gerulio „Dawnych czytań litewskich”, ponieważ tak przygotowanej na eklektycznych zasadach Chrestomatii nie możemy dziś używać nawet jako podręcznika — studenci zawsze najpierw zaglądają do tekstu transponowanego, a nie do reprodukcji fotograficznej. Prawdopodobnie dlatego dziś niemało nawet dyplomowanych lituanistów z trudem odczytuje pisma M. Daukšy czy K. Sirvydasa. Teraz, gdy Czytania J. Gerulio stały się rzadkością bibliograficzną, pilnie potrzebna jest nowa chrestomatia dawnych tekstów. Przy jej opracowywaniu nie należałoby wyważać otwartych drzwi, lecz podążać wytyczoną przez J. Gerulio drogą i kierować się jego zasadami. 8Ostatnie stwierdzenie bardzo przypomina obietnicę J. Gerulio z drugiej części Czytań, że „wyjaśni te formy i te słowa, które nie są zrozumiałe dla wszystkich Litwinów” (P. V.). 9 Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija, 6. 10 Ten pat. 28 * * * Gdy artykuł został napisany i oddany do druku, zwróciłem uwagę na rzeczową i dość surową recenzję pierwszej wersji „Chrestomatii historii literatury litewskiej”, opublikowaną w pismach prof. J. Lebedysa (zob. Lebedys J. Lituanistikos baruose, t. 2. V. Vaga, 1972, p. 16-35), w której poruszono między innymi kwestie doboru i przedstawienia tekstów, nie stojące w diametralnej sprzeczności z myślami wyrażonymi w artykule. Ponadto ze wspomnianego źródła wynika, że dopiero po tej recenzji, zakończonej dość surowym wnioskiem — „Wszystkie wymienione kwestie dowodzą, że przygotowanie chrestomatii nie zostało ukończone, ale jest ona bardzo potrzebna” (Tamże, s. 35) — prof. J. Lebedys został zaproszony do redagowania i poprawiania książki, jednak, jak się wydaje, jego głos nie był rozstrzygający we wszystkich kwestiach. 29