J. Gerulio „Senieji lietuvių skaitymai“: sudarymo principai ir reikšmė lituanistikai (lyginant su „Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija“)

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVI (1996) LITEWSKI JĘZYK: BADACZE IR BADANIA Juozas KARACIEJUS „SENIEJI LIETUVIŲ SKAITYMAI” J. GERULIO: ZASADY TWORZENIA I ZNACZENIE DLA LITUANISTYKI (palyginant su „Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija”) Dauguma tiek prieškario Kauno (nuo 1930 m. Vytauto Didžiojo) universiteto, tiek pokario (nebent 1945–1955 m.) Vilniaus universiteto studentų lituanistų pažintį su senaisiais lietuviškais raštais, jų kalbos ypatybėmis bei literatūriniais elementais dažniausiai pradėdavo nuo J. Gerulio parengtos ir 1927 m. išleistos chrestomatijos „Senieji lietuvių skaitymai. Część I: Teksty z wprowadzeniami”! (dalej: Lektury). Pierwsi być może mieli pod ręką wydane jeszcze w tym samym roku „Wybrane zabytki naszej starożytności” M. Biržiški (dalej: Zabytki), drudzy zaś — wydaną jeszcze w 1957 r. „Chrestomatię historii literatury litewskiej” pod redakcją K. Korsakasa i J. Lebedysa (dalej: Chrestomatia). Jej twórcy zamierzali przewyższyć wszystkie wcześniejsze publikacje tego rodzaju, ponieważ „wydane wcześniej chrestomatie dawnej literatury litewskiej oraz zbiory zabytków piśmiennictwa (E. Voltera, M. Biržiški, J. Gerulisa i in.) są przestarzałe, nie odpowiadają wymaganiom dzisiejszych czasów”?. Ponieważ z Lektur J. Gerulisa częściej korzystali (i nadal korzystają) nie + tylko studenci, lecz także badacze języka litewskiego (częściowo również dawnej literatury litewskiej- ), staje się jasne, że Chrestomatia nie może zastąpić Lektur. Zatem znaczenie Chrestomatii dla lituanistyki jest znacznie mniejsze, niż oczekiwano. Dlatego całkowicie uzasadnione jest pytanie, co zadecydowało o popularności Lektur J. Gerulisa? Aby na nie odpowiedzieć, powinniśmy najpierw wyjaśnić, według jakich kryteriów dobierano teksty i na jakich zasadach opierali się twórcy obu chrestomatii, przedstawiając wybrane teksty czytelnikowi. Prawdą mówiąc, zanim zaczniemy szukać odpowiedzi na wspomniane pytania, nie należy zapominać, że opracowana przez K. Korsakasa i J. Lebedysa Chrestomatia pod względem objętości, treści i częściowo przeznaczenia jest bliższa Pismom M. Biržiški niż Czytankom J. Gerulisa, obejmującym wyłącznie piśmiennictwo litewskie XVI—XVII wieku. Dlatego ; 1 „Pozostaje teraz tylko ubolewać, że J. Gerulis nie dotrzymał obietnicy i nie przygotował II części tego wydania, w której obiecywał nie tylko «wyjaśnić te formy i te słowa, które nie są zrozumiałe dla wszystkich Litwinów», lecz, jak się zdaje, zamierzał praktycznie odpowiedzieć na pytanie, które pojawiło się podczas przygotowywania części I: ” czy nie należałoby również z oryginałów węgierskich i polskich przedrukować przynajmniej po kilka stron? Ponieważ objętość naszych dawnych pism jest duża, dlatego interesujące byłoby zobaczyć, jak tłumacze obchodzili się ze swoimi źródłami ht (s. V). ? Chrestomatia historii literatury litewskiej, epoka feudalizmu. epoka. Red. K. Korsakas i J. Lebedys. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1957, 5. 25 porównywać można tylko litewskie teksty z tych wieków zamieszczone w obu wydaniach oraz ich komentarze. Ponadto twórcy podobnych wydań mieli przede wszystkim na względzie przyszłych czytelników, tj. to, komu te wydania były przeznaczone i jakie cele miały osiągnąć. Właśnie te okoliczności zadecydowały o zasadach doboru tekstów oraz ich opracowania. J. Gerulis w „Przedmowie” do Czytanek nie mówi wyraźnie, komu książka jest przeznaczona, jednak z jej początku można się domyślać, że wydanie jest przeznaczone dla specjalistów, por.: "Nasze dawne zabytki językowe są szeroko rozproszone po świecie. Rzadko kto może skorzystać ze wszystkich, a nowych wydań również jest niewiele. Dlatego ś. p. Būgi zachęcony, drukuję w całości krótkie teksty, a z dłuższych — dość obszerne fragmenty”®. Ponadto wyjaśniono tu również, w jaki sposób teksty zostały wybrane do tego wydania. Autorzy antologii we „Wstępie” do wydania dokładniej określają, komu poświęcają swoją publikację, por.: "Pierwotne źródła dawnej literatury litewskiej, rozwijającej się w epoce feudalizmu, większość dawnych pism litewskich, jest dziś trudno dostępna: stały się one rzadkościami bibliograficznymi, z których nawet w największych bibliotekach republiki zachowało się zaledwie po jednym egzemplarzu. Udostępnić naszej społeczności, zwłaszcza uczniom (podkreślenie moje. — J. K.), te pisma lub przynajmniej najcenniejsze ich fragmenty — jest właśnie zadaniem tej antologiiTM. Kryteria wyboru tekstów są tu również omawiane: "Ta antologia jest antologią literatury litewskiej, a nie w ogóle historii piśmiennictwa litewskiego. Zatem zamieszczono w niej tylko ten materiał, którego cechy gatunkowe lub stylistyczne pozwalają zaliczyć go do historycznie rozwijającej się literatury pięknej. Dlatego w tej antologii nie zamieszczono tych dawnych tekstów litewskich, które mają albo czysto państwowo-administracyjny charakter (np. różne dokumenty, akty prawne, odezwy władz itp.), albo bezpośrednio należą do kultu religijnego (np. różne modlitwy, pieśni jako takie itp.), albo są w całości treści filologicznej i pedagogicznej (np. teksty słowników, gramatyk, elementarzy). Tym ta antologia różni się od wcześniej wydanych antologii dawnej literatury litewskiej, do których zwykle włączano teksty wszystkich pism litewskich, niezależnie od ich cech gatunkowych czy stylistycznych. Twórcy tych chrestomatii najczęściej starali się dostarczyć materiału nie tyle do badania naszej literatury, ile przeszłości Litwy i jej kultury oraz historii języka litewskiego. Ponadto chrestomatie wydane w czasach panowania burżuazji były szczególnie przeładowane różnymi tekstami o czysto religijnym i kultowym charakterze (modlitwami, pieśniami, kazaniami, przekładami Biblii). W ten sposób podkreślano w nich rolę piśmiennictwa religijnego w życiu kulturalnym narodu litewskiego (wyróżnienie moje. — J. K.), a z drugiej strony poświęcano wyraźnie zbyt mało uwagi piśmiennictwu o treści świeckiej oraz literaturze pięknej 3Gerulis J. Senieji lietuvių skaitymai. Część I. K.: wydawnictwo Uniwersytetu Litewskiego, 1927, [s.] V. Chrestomatia historii literatury litewskiej, 5. początkom w dawnej literaturze litewskiej.しいನುvaldið. gerais?ಸುನೆ. senuosiuose lietuviškuose raštuose.】【。♀♀♀♀valdið. dabartis? gen? (No, preserve only translation.) os. Tuk. lietuvių raštijoje. — This item appears corrupted in source. Translate faithfully: zalążkom w dawnej literaturze litewskiej.】【。. Need only JSON. Wait malformed extra. Final clean.]}аԥҳа in Polish. Need remove weird. Let's output. ]} 26 zalążkom w dawnej literaturze litewskiej. W tej chrestomatii, przeciwnie, główne miejsce przyznano właśnie pismom o treści świeckiej oraz tym tekstom dawnego piśmiennictwa litewskiego, w których przejawiają się motywy świeckie i pierwsze elementy wyrazu artystycznego. Oto dlaczego w tej chrestomatii obficie zamieszczono przedmowy, dedykacje i panegiryki do różnych ksiąg religijnych, w których przejawiały się przede wszystkim właśnie motywy świeckie oraz środki wyrazu literackiego*“. Z tych dość obszernych fragmentów „Przedmowy” do Chrestomatii widzimy, że ta odpowiadająca wymaganiom tamtych czasów książka przeznaczona jest nie dla specjalistów (nawet nie dla studentów!), lecz dla społeczeństwa, zwłaszcza dla uczniów, a jej głównym celem jest swoiste i nowatorskie zapoznanie czytelników z dawnymi pismami albo przynajmniej z ich bardziej charakterystycznymi fragmentami. Niestety, od razu należy powiedzieć, że z powodu panujących wówczas założeń ideologicznych opracowującym Chrestomatię nie udało się w pełni zrealizować tego zamysłu. Wyraźnie ukazuje to objętość niektórych zamieszczonych w Chrestomatii dawnych pism litewskich- “. Można by przypuszczać, że sami opracowujący Chrestomatię rozumieli to i odczuwali, dlatego też w „Przedmowie” do książki pojawiły się najdłuższe sofistyczne wywody, za pomocą których próbuje się wmówić czytelnikowi, że dawne pisma religijne nie są zbyt znaczącym źródłem do badania kultury i literatury litewskiej. Takie twierdzenia, ośmielę się powiedzieć, bardzo przyczyniły się do ugruntowania negatywnego stosunku do dawnych pism. Ponieważ różnią się adresaci omawianych chrestomatii, jest rzeczą oczywistą, że muszą się również różnić zasady przedstawiania wybranych tekstów litewskich, gdyż to, co jest potrzebne specjaliście, wcale nie jest konieczne zwykłemu czytelnikowi, i odwrotnie. Jak zatem w obu publikacjach przedstawiono już wybrane teksty? J. Gerulis o zasadach przedstawiania tekstów pisze: "Ani nie poprawiałem, ani nie porównywałem języka i pisowni. Przecież chcemy doświadczyć, jak w owych czasach rzeczywiście mówiono i pisano, a nie jak ktoś z nas na miejscu Mażwidasa, Daukšy lub Szirwida powiedziałby, że pisał. Tylko najpoważniejsze błędy drukarskie poprawiłem w uwagach, ale, jak mi się teraz wydaje, i tych często niepotrzebnie"". A zatem J. Gerulis starał się przedstawić autentyczne teksty litewskie, czyli takie, jakich potrzebuje specjalista. Nieco inaczej ze starymi tekstami postępowali redaktorzy Chrestomatii. Mówią oni: "Przygotowując tę chrestomatię, trzeba było rozstrzygnąć złożoną kwestię językowego przedstamų wienia tekstów. Jak wiadomo, litewskie piśmiennictwo epoki feudalizmu zostało napisane swoistą, bardzo różnorodną pisownią, odmienną od naszej dzisiejszej pisowni, a jego język zawiera niemało archaizmów i dialektyzmów, które nie są już używane we współczesnym naszym języku literackim. Wszystko to znacznie utrudnia tų czytanie tekstów, a o w niektórych przypadkach jų sprawia, że ich treść staje się nawet trudna do zrozumienia. Mając na celu przede wszystkim przedstawienie w tej chrestomatii materiału dotyczącego historii literatury litewskiej “ Tamże. wy 6 Np. najbardziej znanego XVI-wieca. znego pisarza M. Litewskie pisma Daukšy Chrestomatia Reprezentuje w niej jedynie niepełny 21 wiersz po (18 wierszu Postyli iš 7 strony ir 2,5 wiersze iš 339 strony). Dlatego prowadził ar iš o takich fragmentach ką można przynajmniej powiedzieć o M. cechach języka i stylu litewskich pism Daukšy, elementach literackich oraz ir jų środkach wyrazu. "Gerulis J. Starożytne litewskie czytanki, [s.] V. 27 Aby je studiować, należało zadbać o to, aby teksty starolitewskiego piśmiennictwa zamieszczone w chrestomatii były łatwo zrozumiałe. Dlatego transponowano je do współczesnej ortografii i częściowo do współczesnego języka literackiego, rezygnując z wielu archaizmów fonetycznych i morfologicznych oraz dialektyzmów, lecz nie zmieniając leksyki ani składni. Spośród dawnych form morfologicznych pozostawiono w transpozycji tylko te, które są szczególnie charakterystyczne z punktu widzenia historycznego rozwoju języka litewskiego i które nadają językowi oraz stylowi dawnych pism litewskich swoisty koloryt. Wszystkie dawne formy leksykalne, morfologiczne i składniowe, które mogłyby być niezrozumiałe dla dzisiejszego czytelnika, zostały wyjaśnione w przypisach przy każdym transponowanym tekście?*. „Aby możliwie najbardziej wyraziście ukazać charakter litewskich pism epoki feudalizmu nie tylko pod względem treści, lecz także języka, ortografii i techniki drukarskiej, w niniejszej chrestomatii obok transponowanych tekstów zamieszczono również ich autentyczne fotokopie, z wyjątkiem przypadków, gdy tekst oryginalny nie zachował siꔓ.. Z przytoczonego fragmentu „Przedmowy” do wspomnianej Chrestomatii wynika nie tylko, że książka jest przeznaczona dla niespecjalistów (stąd potrzeba „przetłumaczenia” tekstów litewskich z XVI—XVII w. na język współczesny), lecz także jeszcze jedna interesująca rzecz: redaktorzy Chrestomatii, kilkakrotnie akcentując w „Przedmowie”, najeżonej obowiązującymi wówczas ideologicznymi stereotypami, wyjątkowość książki i jej przewagę, bez wątpienia rozumieli, że po przygotowaniu starolitewskich tekstów według takich zasad wspomniane twierdzenia zawisną w próżni. Dlatego redaktorzy byli zmuszeni szukać wyjścia — obok transponowanych na język współczesny tekstów XVI—XVII w. zamieścić także ich fotokopie. Jednak dla uczniów lub szerokiej publiczności fotokopia każdego tekstu jest zbędna, a specjalistom zbędne są teksty transponowane. Być może można nawet powątpiewać, czy książka ta rzeczywiście jest przeznaczona dla społeczeństwa, tym bardziej że na końcu „Przedmowy” stwierdza się: „Teksty fotograficzne umożliwiają korzystanie z materiału tej chrestomatii nie tylko na potrzeby historii naszej literatury, lecz także języka litewskiego”!*. Przypomniawszy zasady doboru i opracowania tekstów, w tym ostatnim stwierdzeniu można, jak się wydaje, dostrzec także sprzeczność. A zatem, nawet nie zagłębiając się w bardziej szczegółowe porównanie obu chrestomatji, wyraźnie widać, że tak opracowana "Chrestomatja historii literatury litewskiej" nie może zastąpić "Dawnych czytanek litewskich" J. Gerulisa, ponieważ z tak eklektycznie opracowanej Chrestomatji nie możemy obecnie korzystać nawet jako z podręcznika — studenci zawsze najpierw patrzą na tekst transponowany, a nie na tekst fotograficzny. Prawdopodobnie dlatego obecnie niemało nawet dyplomowanych lituanistów z wielkim trudem odczytuje pisma M. Daukšy czy K. Sirvydasa. Teraz, gdy Czytanki J. Gerulisa stały się rzadkością bibliograficzną, pilnie potrzebna jest nowa chrestomatja dawnych pism. Przy jej opracowywaniu nie jo należałoby wyważać otwartych drzwi, lecz podążyć wytyczoną przez J. Gerulisa drogą i kierować się jego zasadami. 8 Powyższe stwierdzenie bardzo przypomina obietnicę J. Gerulisa z drugiej części Czytanek; “objaśnić te formy i te słowa, które nie wszystkim Litwinom są zrozumiałe" (P.) 9 Chrestomatja historii literatury litewskiej, 6. ; Tamże. 28 * k * Kiedy artykuł został napisany i oddany do druku, zwróciłem uwagę na rzeczową i dość surową recenzję pierwszej wersji „Chrestomatii historii literatury litewskiej”, opublikowaną w pismach prof. J. Lebedysa (zob. Lebedys J. Lituanistikos baruose, t. 2, V.: Vaga, 1972, s. 16–35), w której, między innymi, porusza się kwestie doboru i prezentacji tekstów, niebędące diametralnie sprzeczne z myślami wyrażonymi w artykule. Ponadto z wymienionego źródła wynika, że dopiero po tej recenzji, zakończonej dość surowym wnioskiem — „Wszystkie wymienione rzeczy wskazują, że chrestomatia nie jest jeszcze ukończona, ale jest bardzo potrzebna” (Tamże, s. 35) — prof. J. Lebedys został zaproszony do redagowania i poprawienia książki, lecz, jak widać, nie we wszystkich kwestiach głos J. Lebedysa był decydujący. 29