Apie J. Gerulį – Mažvydo (GA, Mpr) leidėją

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Pietro U. DINI O J. GERULISIE — WYDAWCY TEKSTÓW MAŻWYDASA (GA, MPr) Pisząc o wydawaniu dawnych pism języka litewskiego, już A. Augstkalnis (1935: 156) zauważył, że "musimy w przyszłości wystrzegać się powtarzania błędów przeszłości. A jeśli wszyscy będą milczeć, jak dotychczasowi recenzenci, to rzeczywiście może się tak zdarzyć- ". A w rzeczywistości słowa te bardzo pasują również do tekstów Mażwydasa i ich wydań: niniejszym komunikatem chciałoby się zwrócić na to uwagę filologów lituanistów, omówić dwa teksty Mażwydasa: Pieśń św. Ambrożego (dalej GA) oraz Parafrazę (dalej MPr)!. : 1. Najpierw o Parafrazie Mażwydasa. W swojej serii artykułów o języku pism M. Mažvydasa Z. Zinkevičius zauważył przelotnie w jednym z przypisów, że: "Diakrytyk litery 1 w sfotografowanym wydaniu Formos krikštymo ir Parafrazio J. Gerulisa z 1922 r., jak pokazuje porównanie z posiadanymi mikrofilmami, miejscami odbity jest niewyraźnie albo nawet całkowicie się wykruszył. Czy takie przykłady występują także w tekście śpiewników wydania Gerulisa, bez dostępu do oryginału nie można ustalić" (Zinkevičius 1978: 38, przypis 45). I rzeczywiście, analizując na przykład tekst MPr przechowywany w bibliotece Uniwersytetu w Uppsali i porównując go, choćby bardzo pobieżnie, z tekstem wydanym przez Gerulisa, rzuca się w oczy (pomijając inne drobniejsze zjawiska), że często litery <u> należy poprawić na <u>. Ściślej można stwierdzić, że w sfotografowanym wydaniu MPr Gerulisa zjawisko <u>—-<ū> występuje w sumie aż 15 razy w następujących formach: w 135, 13 zapisano <tu>, podczas gdy w oryginale MPr jest <tū>; w 136, 8 zapisano <nug>, podczas gdy w oryginale MPr jest <nūg>; w 137, 9 zapisano <rocjitu duna>, podczas gdy w oryginale MPr jest <rocžitū dūna>; w 137, 10 zapisano <nug>, podczas gdy w oryginale MPr jest <nūg>; w 139, 8 zapisano <nug>, podczas gdy w oryginale MPr jest <nūg>; 139, 18 napisano <du/ti>, a w oryginale MPr znajduje się <dū/ti>; 140, 6 napisano <nug>, a w oryginale MPr znajduje się <nūg>; 140, 8 napisano <Duna>, a w oryginale MPr znajduje się <Dūna>; 140, 13 napisano <ku>, a w oryginale MPr znajduje się <kū>; 410, 20 napisano <tu>, a w oryginale MPr znajduje się <tū>; 142, 2 napisano <i/chdutas>, a w oryginale MPr znajduje się <i/chdūtas>; 140, 4 napisano <Schitu>, a w oryginale MPr znajduje się <Schitū>; 147, 1 napisano <duk>, a w oryginale MPr jest <dūk>; 148, 1 napisano <duki>, a w oryginale MPr jest <dūki>. To tylko jeden przypadek, być może niezbyt znaczący, jednak pokazuje, czego jeszcze 1 Niniejszy referat został przygotowany podczas stażu na Uniwersytecie Wileńskim (1993.09.17— 1993.10.08- ); sfinansowanego przez CONSIGLIO NAZIONALE DELLE RICERCHE. 21 można by oczekiwać od naukowego wydania pism Mažvydasa, nie zadowalając się fototypicznym przedrukiem Gerulisa z 1922 r. (powtórzonym w 1923 r.). 2. Ostatnio „postawiłem kropkę” w rozpoczętych przed laty badaniach nad drugim zabytkiem piśmiennictwa litewskiego — GA M. Mažvydasa, wydanym w 1549 r. w Królewcu (Dini 1984, 1986, 1987, 1989 i wreszcie 1993*). Przygotowując monografię i analizując tekst zamieszczony również w wydaniach Gerulisa z 1922 r. oraz 1923 r., zauważyłem pewne osobliwości tego dzieła Mažvydasa, o których, jak sądzę, bardzo stosownie jest porozmawiać na tej konferencji. Wśród celów wspomnianych badań było zadanie ustalenia dokładniejszego tekstu GA. GA przypadkowo odnalazł w 1897 r. polski bibliograf Z. Celichowski w bibliotece w Kórniku pod Poznaniem i wydał w tym samym roku. Należy zauważyć, że na tekście wydanym przez Celichowskiego w 1897 r. opierał się J. Gerulis (w 1922 i 1923 r.) oraz wszyscy późniejsi wydawcy GA. Jednakże po dokładnym zbadaniu oryginału GA i porównaniu go z późniejszymi wydaniami mogę śmiało stwierdzić, że w niektórych miejscach wydany przez Gerulisa sfotografowany tekst GA wymaga poprawek. Łącznie znaleziono sześć form wymagających korekty, o których warto powiedzieć nieco bardziej szczegółowo i punkt po punkcie. Formy te dzielą się na cztery typy: 1) zapis błędnej litery, 2) wstawienie niepotrzebnej litery, 3) usunięcie potrzebnej litery, 4) opuszczenie znaków diakrytycznych liter nosowych. Pierwszy typ jest najbardziej różnorodny: | <n>—<u>: Gerulis 81,14 (por. Celichowski 1897: 22) podaje <pan-| ta> nom. sg., podczas gdy w oryginale jest <pauta> id. ; <a>—<u>: Gerulis 88, 3 (por. Celichowski 1897: 29) podaje <am Jia> gen. sg., podczas gdy w oryginale jest <amfiu> gen. pl. ; ) | <i>—<[>, <r>—<i>: Gerulis 91, 22 (por. Celichowski 1897: 32) podaje <iichgr> praep., podczas gdy w oryginale jest <i/chgi> id. ; | <r>—<x>: Gerulis 92, 14 (por. Celichowski 1897: 33) podaje <linrmay > adv. a w oryginale jest <linxmay> id. | Drugiego typu jest tylko jedna forma: <-3>—<,>: Gerulis 86, 2 podaje <3jmogu3>, podczas gdy w oryginale jest <zmogu,> acc. sg., por. kontekst oryginału: Tu ant i[chgelbeghima prieymdams 3mo | gu, nef[ibay[- eijey mergos c3iftos kuna. Sądzę, że podczas retuszowania tekstu do druku przez Celichowskiego, tj. pierwszego wydawcę GA (słabo znającego język litewski albo w ogóle go nieznającego!), w wymienionych wierszach między słowami žmogu oraz nef [ibay[eijey omyłkowo pojawiła się litera 4, najprawdopodobniej w celu oznaczenia przecinka. Ponieważ wszyscy późniejsi wydawcy GA bezkrytycznie przejęli tekst Celichowskiego, taki błąd dotarł do nas; Opierając się na argumentach morfosyntaktycznych, zwróciłem już na to uwagę w innym miejscu (Dini 1987), a obecnie potwierdza to badanie oryginału. Nawiasem mówiąc, w tym miejscu należy zauważyć różnicę między 2 W niniejszej monografii przedstawiono systematyczny obraz fenomenologii źródeł GA, a także działalności Mażwýdasa jako tłumacza, oraz wskazano metodę, za pomocą której bada się teksty Mażwýdasa. Jak wiadomo, A został wręczony jako dar wielkanocny ówczesnemu władcy okręgu Ragainė, w którym Mażvýdas miał wkrótce pełnić posługę pastora. Dzieło składa się z trzech pieśni wielkanocnych: głównej * Tawe diewa garbinam” oraz "Per tawa [chwenta priekelima" i "Chri/tus Diewas mu [[u”. 22 druku Mażvýdasa z 1549 r. oraz druku tego samego tekstu z 1570 r. Również w przypadku trzeciego typu znaleziono tylko jedną formę:; 6—< [>: Gerulis 92, 7 podaje < /unu>, podczas gdy w oryginale znajduje się < funus> nom. sg., por. kontekst oryginału: Chriftus [unus Diewa, Welnuwa pra | wtija, ir pati pamine, galwa ijo [utri | ne. Ponieważ w tym jedynym przypadku Gerulis nie podąża za Celichowskim (por. 1897: 33), są podstawy, by sądzić, że jest to banalny błąd drukarski, który przy przedrukowywaniu tekstu Celichowskiego powstał wskutek wykruszenia się farby. Wreszcie czwarty typ — najbogatszy w przykłady. Jest to opuszczenie diakrytyka litery nosowej średnio mniej więcej raz na dwie strony: <a>—<a>: Gerulis 81, 15 (por. Celichowski 1897; 22) podaje <ta> pron. acc. sg. f., a w oryginale jest <tą> id. ; Gerulis 82, 3 (por. Celichowski 1897: 23) podaje <amfinaghi> acc.sg., a w oryginale jest <amfinąghi> id. ; Gerulis 85, 2 (por. Celichowski 1897: 26) podaje <Cje [tingaghi> acc. sg., podczas gdy w oryginale jest <Cje[tingaghi> id. ; Gerulis 90, 9 (por. Celichowski 1987: 31) podaje <dangu> acc. sg., podczas gdy w oryginale jest <dangu> id.; opuszczenie diakrytyku jest podejrzane także w Gerulisie 83, 5. <e>—<g>: Gerulis 81, 12 oraz 81, 13 (por. Celichowski 1897: 22) podaje <ije> acc. sg., podczas gdy w oryginale jest <ije> id. ; Gerulis 83, 1 (plg. Celichowski 1897: 24) pateikia <tawe[p> acc. sg., podczas gdy w oryginale jest <tawe, [p> id.; oznaczenie nosówki jest podejrzane także w Gerulisie 82, 5 oraz 82, 6. Ponadto także w Gerulisie 86, 6 (por. Celichowski 1897: 27). 3. Oczywiste jest, że Gerulis w swoich wydaniach przejął tekst wydany przez Celichowskiego w 1897 r. dość bezkrytycznie, nie zaglądając do oryginału, który wówczas, podobnie jak obecnie, był przechowywany w Bibliotece Kórnickiej. Nie chciałbym tutaj mówić o nieuważności samego Gerulisa jako filologa (choć trudno sobie wyobrazić, jak oryginał GA mógł być dla niego niedostępny), ale tych sześć form wymagających korekty, choć jest ich niewiele, mimo wszystko ma znaczenie i zasługuje na uwagę, ponieważ po raz kolejny dowodzi, że także inne dzieła Mażwida mogłyby wymagać poprawek. Innymi słowy, przypadki MPr oraz GA pokazują, że sytuacja ta jest właściwa zarówno tym pismom Mażwida, które zostały odnalezione i po raz pierwszy wydane przez samego Gerulisa, jak i tym, które zostały odnalezione i po raz pierwszy wydane nie przez Gerulisa. Pozwala to postawić pytanie, czy nadal można naprawdę ufać wydaniu pism Mażwida przez Gerulisa. Wydania pism Mażwida z 1922 i 1923 r. autorstwa Gerulisa są bardzo zasłużone, ponieważ uczyniły wszystkie dzieła twórcy początków piśmiennictwa litewskiego dostępnymi dla szerokiego grona czytelników. Recenzując wydanie Gerulisa, Būga pisał: "teraz pisma Mażwida są dostępne każdemu, kto chce. A zatem, zabierzmy się do badania Mażwida! „Mažvydas daje pracy niejednemu językoznawcy, lecz także innym przedstawicielom filologii” (Būga 1961: 691). Niestety, jego wezwanie nie spotkało się z takim odzewem, jakiego oczekiwano, i, jakkolwiek paradoksalnie mogłoby to wyglądać, te fotograficzne przedruki bynajmniej nie mogą sprzyjać dalszym badaniom paleograficznym, ponieważ te przedruki same pisma Mažvydasa, powiedziałbym, całkiem porządnie „zabalsamowały”*. i 3 Ważne jest zauważyć, jak podobną rolę w prusystyce odegrało dzieło R. Trautmanna „Die altpreussischen Sprachdenkmäler” (Göttingen, 1910). 23 Najwyższy czas, aby i lody związane z naukowym wydaniem pism Mažvydasa zaczęły się poruszać... Chyba dziś nie można już uważać książki Gerulisa za naukowe wydanie pism Mažvydasa. | LITERATURA Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. GA —Mažvydas M. Gie[me S. Ambra eijaus bey S. Augu[tina... Karalaucjuy, MPr —Mažvydas M. Paraphrasis, permanitina poteraus malda... Karalaucju1549. y, Augstkalns A. 1935: Drobne uwagi. —Archivum Philologicum 5, Celichowski 1589. Z. 1897: M. Mosswida Waitkuna przeklad litewski pieśni Te Deum Laudamus z r. 1549, 149—159. Poznań. Dini P. U. 1984: Martynas Mažvydas e la lingua del Canto di s. Ambrogio. — Europa Orientalis 3, 17—31. Tamże. 1986: O tłumaczeniu Mažvydasa Te Deum z 1549 r. —Baltistica 22(1), 66—75. Tamże. 1987: O fenomenologii tłumaczeń i źródeł Mažvydasa I: Gie/me s. Ambrafeijaus bey s. Augu/tina. —Baltistica 23(1), 52—56. Tamże. 1989: O fenomenologii przekładów i źródeł Mažvydasa II: Gie [me Schwenta Dwa [fe mu fump ateik. —„Kalbotyra” 40(1), 11—16. Tamże. 1993: L’inno di S. Ambrogio di Martynas Mažvydas. Drugi zabytek języka litewskiego. Filologiczno- -językoznawcze studium starolitewskiego tekstu (1549) oraz jego łacińskich i polskich źródeł, Rzym, 1993. Gerulis J. 1922: Mažvydas. Sentausiej lietuvių kalbos paminklai iki 1570 metams, Kowno. Tamże. 1923: Mosvid. Najstarsze litewskie zabytki językowe do roku 1570, Heidelberg. Zinkevičius ŽZ. 1978: Język pism M. Mažvydasa. —Baltistica 14(1), 38—44. 24