Apie J. Gerulį – Mažvydo (GA, Mpr) leidėją

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Pietro U. DINI O J. GERULISIE – WYDAWCY MAŽVYDASA (GA, MPr) Rašydamas apie lietuvių kalbos senųjų raštų leidimą, jau A. Augstkalnis (1935: 156) pastebėjo, kad ”turim ateity saugotis praeities klaidų pakartojimo. Ir jeigu visi tylės, kaip ligšioliniai recenzentai, tai tikrai gali atsitikti”. O iš tikrųjų šitie žodžiai labai tinka ir Mažvydo tekstams bei jų leidimams: apie tai norėtųsi šiuo pranešimu atkreipti filologų lituanistų dėmesį, aptarti du Mažvydo tekstus: Giesmę šv. Ambraziejaus (toliau GA) bei Parafrazį (toliau MPr)1. 1. Najpierw o Parafrazie Mažvydasa. W serii swoich artykułów o języku pism M. Mažvydasa Z. Zinkevičius mimochodem zauważył w jednym z przypisów, że: „Diakryt nad literą û w fotograficznym wydaniu J. Gerulisa z 1922 r. tekstu Formos krikštymo i Parafrazio jest miejscami nieczytelny albo całkowicie starty, jak wynika z porównania z dostępnymi mikrofilmami. Nie da się ustalić, czy podobne przykłady występują również w tekście kancjonałów z wydania Gerulisa, gdyż nie dysponujemy oryginałem” (Zinkevičius 1978: 38, przypis 45). I rzeczywiście, gdy na przykład przeanalizuje się tekst MPr przechowywany w bibliotece Uniwersytetu w Uppsali i porówna go, choćby bardzo pobieżnie, z tekstem wydanym przez Gerulisa, rzuca się w oczy (pomijając inne drobniejsze zjawiska), że często litery <u> należy poprawić na <û>. Mówiąc dokładniej, można stwierdzić, że w fotograficznym wydaniu MPr Gerulisa zjawisko <u>→<û> występuje aż 15 razy, w następujących formach: 135, 13 zapisano <tu>, podczas gdy w oryginale MPr jest <tû>; 136, 8 zapisano <nug>, podczas gdy w oryginale MPr jest <nûg>; 137, 9 zapisano <roċitu̇ duna>, podczas gdy w oryginale MPr jest <roċitu̇ dūna>; 137, 10 zapisano <nug>, podczas gdy w oryginale MPr jest <nûg>; 139, 8 zapisano <nug>, podczas gdy w oryginale MPr jest <nûg>; 139, 18 zapisano <duſti>, podczas gdy w oryginale MPr jest <dûſti>; 140, 6 zapisano <nug>, podczas gdy w oryginale MPr jest <nûg>; 140, 8 zapisano <Duna>, podczas gdy w oryginale MPr jest <Dûna>; 140, 13 zapisano <ku>, podczas gdy w oryginale MPr jest <kû>; 410, 20 zapisano <tu>, podczas gdy w oryginale MPr jest <tû>; 142, 2 zapisano <iſchdutas>, podczas gdy w oryginale MPr jest <iſchdûtas>; 140, 4 zapisano <Schitu>, podczas gdy w oryginale MPr jest <Schitû>; 147, 1 zapisano <duk>, podczas gdy w oryginale MPr jest <dûk>; 148, 1 zapisano <duki>, podczas gdy w oryginale MPr jest <dûki>. To tylko jeden przypadek, być może niezbyt znaczący, ale pokazuje, czego można jeszcze 1 Niniejszy referat przygotowano podczas stażu na Uniwersytecie Wileńskim (1993 09 17–1993.10.08); jego finansowanie zapewniła CONSIGLIO NAZIONALE DELLE RICERCHE. 21 oczekiwać od naukowego wydania pism Mažvydasa, nie zadowalając się fotograficznym przedrukiem Gerulisa z 1922 r. (powtórzonym w 1923 r.). 2. Ostatnio „postawiłem kropkę” nad swoim rozpoczętym wcześniej badaniem drugiego zabytku piśmiennictwa litewskiego — GA M. Mažvydasa, wydanym w Królewcu w 1549 r. (Dini 1984, 1986, 1987, 1989 i wreszcie 19932). Przygotowując monografię i analizując tekst zamieszczony również w wydaniach Gerulisa z 1922 i 1923 r., zauważyłem pewne osobliwości tego dzieła Mažvydasa, o których, jak sądzę, warto porozmawiać na tej konferencji. Jednym z celów wspomnianego badania było ustalenie dokładniejszego tekstu GA. GA przypadkowo odnalazł w 1897 r. polski bibliograf Z. Celichowski w bibliotece w Kórniku pod Poznaniem i opublikował je w tym samym roku. Warto zauważyć, że na tekście opublikowanym przez Celichowskiego w 1897 r. oparł się J. Gerulis (w 1922 i 1923 r.) oraz wszyscy późniejsi wydawcy GA. Jednak po dokładnym zbadaniu oryginału GA i porównaniu go z późniejszymi wydaniami mogę śmiało stwierdzić, że fotograficzny tekst GA opublikowany przez Gerulisa wymaga w niektórych miejscach poprawek. Znaleziono łącznie sześć form wymagających korekty, o których warto powiedzieć nieco więcej, szczegółowo i punkt po punkcie. Formy te dzielą się na cztery typy: 1) zapisanie niewłaściwej litery, 2) wstawienie zbędnej litery, 3) usunięcie wymaganej litery, 4) pominięcie diakrytyków liter nosowych. Pierwszy typ jest najbardziej zróżnicowany: <n>→<u>: Gerulis 81,14 (por. Celichowski 1897: 22) podaje <panta> w nom. sg., podczas gdy w oryginale jest <pauta> id.; <a>→<u>: Gerulis 88, 3 (por. Celichowski 1897: 29) podaje <amβia> w gen. sg., podczas gdy w oryginale jest <amβiu> w gen. pl.; <i>→</f>, <r>→<i>: Gerulis 91, 22 (por. Celichowski 1897: 32) podaje <iichgr> jako praep., podczas gdy w oryginale jest <iſchgi> id.; <r>→<x>: Gerulis 92, 14 (por. Celichowski 1897: 33) podaje <linrmay> jako adv., podczas gdy w oryginale jest <linxmay> id. Drugi typ reprezentuje tylko jedna forma: <з>→<,>: Gerulis 86, 2 podaje <зmogų>, natomiast w oryginale jest <зmo-gu,> acc. sg., por. kontekst oryginału: Tu ant iſchgelbeghima prieydams зmo / gu, neſſibayſeijey mergos зiſtos kuna. Sądzę, że gdy Celichowski, tj. pierwszy wydawca GA (słabo znający język litewski lub nieznający go wcale!), retuszował tekst do druku, we wspomnianych wersach między słowami зmogų a neſſibayſeijey błędnie pojawiła się litera з, najpewniej w celu oznaczenia przecinka. Ponieważ wszyscy późniejsi wydawcy GA bezkrytycznie przejęli tekst Celichowskiego, błąd ten dotarł do naszych czasów; opierając się na argumentach morfosyntaktycznych, zwracałem już na to uwagę w innym miejscu (Dini 1987), a teraz potwierdza to badanie oryginału. Warto też zauważyć w tym miejscu różnicę między 2 W niniejszej monografii przedstawiono systematyczny obraz fenomenologii źródeł GA, a także działalności Mažvydasa jako tłumacza, oraz wskazano metodę badania tekstów Mažvydasa. Jak wiadomo, GA został ofiarowany jako dar wielkanocny ówczesnemu władcy okręgu ragnetyńskiego, gdzie Mažvydas miał wkrótce objąć posadę pastora. Dzieło składa się z trzech pieśni wielkanocnych: głównej ”Tawe diewa garbinam” oraz ”Per tawa /chwentą priekelimā” i ”Chriſtus Diewas muſu”. 22 druków Mažvydasa z 1549 r. i tego samego tekstu z 1570 r. Trzeciego typu również znaleziono tylko jedną formę: ø→<ʃ>: Gerulis 92, 7 podaje <ſunu>, natomiast w oryginale jest <ſunus> nom. sg., por. kontekst oryginału: Christus ſunus Diewa, Welnuwą pra / wiją, ir pati pamine, galwa ijo ſutri / ne. Ponieważ w tym jedynym przypadku Gerulis nie podąża za Celichowskim (por. 1897: 33), można przypuszczać, że jest to banalny błąd drukarski, który powstał wskutek wykruszenia się farby podczas przedruku tekstu Celichowskiego. Wreszcie typ czwarty — najbogatszy w przykłady. Chodzi o opuszczenie diakrytyku litery nosowej, przeciętnie raz na dwie strony: <a>→<ą>: Gerulis 81, 15 (por. Celichowski 1897; 22) podaje <ta> pron. acc. sg. f., natomiast w oryginale jest <tą> id.; Gerulis 82, 3 (por. Celichowski 1897: 23) podaje <amβinaghi> acc.sg., natomiast w oryginale jest <amβinąghi> id.; Gerulis 85, 2 (por. Celichowski 1897: 26) podaje <Cӡeʃtingaghi> acc. sg., natomiast w oryginale jest <Cӡeʃtingąghi> id.; Gerulis 90, 9 (por. Celichowski 1987: 31) podaje <dangu> acc. sg., natomiast w oryginale jest <dąngu> id.; opuszczenie diakrytyku budzi podejrzenia także w Gerulis 83, 5. <e>→<ę>: Gerulis 81, 12 i 81, 13 (por. Celichowski 1897: 22) podaje <ije> acc. sg., natomiast w oryginale jest <įje> id.; Gerulis 83, 1 (por. Celichowski 1897: 24) podaje <tawęʃp> acc. sg., natomiast w oryginale jest <tawęʃp> id.; oznaczenie nosowości budzi podejrzenia również w Gerulis 82, 5 i 82, 6. Ponadto także w Gerulis 86, 6 (por. Celichowski 1897: 27). 3. Jest oczywiste, że Gerulis w swoich wydaniach dość bezkrytycznie przejął tekst opublikowany przez Celichowskiego w 1897 r., nie zaglądając do oryginału, który wówczas, podobnie jak obecnie, przechowywany był w bibliotece w Kórniku. Nie chciałbym mówić tu o braku staranności samego Gerulisa jako filologa (choć trudno sobie wyobrazić, jak oryginał GA mógł być dla niego niedostępny), ale tych sześć form wymagających korekty, choć jest ich niewiele, ma jednak znaczenie i zasługuje na uwagę, ponieważ po raz kolejny dowodzi, że korekty mogą być potrzebne także w innych dziełach Mažvydasa. Innymi słowy, przypadki MPr i GA pokazują, że sytuacja ta dotyczy zarówno pism Mažvydasa odkrytych i wydanych po raz pierwszy przez samego Gerulisa, jak i tych odkrytych i wydanych po raz pierwszy przez kogoś innego. To pozwala postawić pytanie, czy można nadal bez zastrzeżeń ufać wydaniu pism Mažvydasa przygotowanemu przez Gerulisa. Wydania pism Mažvydasa z 1922 i 1923 r. przygotowane przez Gerulisa mają wielką zasługę: udostępniły szerokiemu gronu czytelników wszystkie dzieła prekursora litewskiego piśmiennictwa. Recenzując wydanie Gerulisa, Būga pisał: ”teraz pisma Mažvydasa są dostępne dla każdego, kto chce je poznać. A zatem zabierzmy się do badania Mažvydasa! Mažvydas dostarcza pracy niejednemu językoznawcy, ale także przedstawicielom innych dziedzin filologii” (Būga 1961: 691). Niestety, jego apel nie spotkał się z oczekiwanym odzewem i, jakkolwiek paradoksalnie by to nie zabrzmiało, te fotograficzne przedruki bynajmniej nie sprzyjają dalszym badaniom paleograficznym, ponieważ same pisma Mažvydasa zostały w tych przedrukach, powiedziałbym, po gerulisowsku ”zabalsamowane”³. 3 Warto zauważyć, jak podobną rolę w studiach nad językiem pruskim odegrało dzieło R. Trautmanna ”Die altpreussischen Sprachdenkmäler” (Göttingen, 1910). 23 Najwyższy czas, aby i prace nad naukowym wydaniem pism Mažvydasa ruszyły z miejsca... Zapewne dziś nie można już uznawać książki Gerulisa za naukowe wydanie pism Mažvydasa. LITERATŪRA Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. GA — Mažvydas M. Giesme S. Ambraziejaus bey S. Augustina... Karalauczuy, 1549. MPr — Mažvydas M. Paraphrastis, permanitina poteraus malda... Karalauczuy, 1589. Augstkalns A. 1935: Smulkūs pastebėjimai. — Archivum Philologicum 5, 149—159. Celichowski Z. 1897: M. Mosswida Waitkuna przekład litewski pieśni Te Deum Laudamus z r. 1549, Poznań. Dini P. U. 1984: Martynas Mažvydas e la lingua del Canto di s. Ambrogio. — Europa Orientalis 3, 17—31. Id. 1986: Apie Mažvydo 1549 m. Te Deum vertimą. — Baltistica 22(1), 66—75. Id. 1987: Apie Mažvydo vertimų bei šaltinių fenomenologiją I: Giesme s. Ambraziejaus bey s. Augustina. — Baltistica 23(1), 52—56. Id. 1989: Apie Mažvydo vertimų bei šaltinių fenomenologiją II: Giesme Schwenta Dwaſſe muſſump ateik. — Kalbotyra 40(1), 11—16. Id. 1993: L’inno di S. Ambrogio di Martynas Mažvydas. Il secondo monumento linguistico lituano. Studio filologico-linguistico del testo antico lituano (1549) e delle sue fonti latine e polacche, Roma, 1993. Gerulis J. 1922: Mažvydas. Seniausieji lietuvių kalbos paminklai iki 1570 metams, Kaunas. Id. 1923: Mosvid. Die ältesten litauischen Sprachdenkmälern bis zum Jahre 1570, Heidelberg. Zinkevičius Z. 1978: M. Mažvydo raštų kalba. — Baltistica 14(1), 38—44. 24