Jurgis Gerulis – mokslininkas ir žmogus

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Zigmas ZINKEVIČIUS JURGIS GERULIS — NAUKOWIEC I CZŁOWIEKJurgis Gerulis był jednym z wielkich międzywojennych lituanistów i bałtystów. Urodził się 3 sierpnia 1888 r. w Jogauduosė, niedaleko Vilkyškių (obecnie rejon szyłucki), w rodzinie chłopskiej. Po ukończeniu w 1909 r. gimnazjum w Tylży studiował językoznawstwo porównawcze i filologię klasyczną na uniwersytetach w Królewcu i Berlinie. W 1912 r. obronił rozprawę doktorską. Następnie był profesorem na uniwersytecie w Królewcu, a później w Lipsku. W 1934 r. wrócił do Królewca i przez pewien czas był rektorem tego uniwersytetu. Od 1937 r. przeniósł się na Uniwersytet Berliński, oburzony zastępowaniem przez miejscową administrację litewskich nazw miejscowości w Prusach Wschodnich niemieckimi; nie chciał przyczyniać się do tej nikczemnej pracy. Jeszcze wcześniej, w 1933 r., wstąpił do partii nacjonalistycznej (pod wpływem żony, pochodzącej z wysokiego rodu niemieckiej arystokracji łotewskiej), dlatego objął wysokie stanowiska administracyjne. W maju 1945 r. został nocą aresztowany przez sowieckie służby bezpieczeństwa, będąc chorym, i zaginął bez wieści. | Gerulis najbardziej zasłużył się lituanistyce, badając dialekty języka litewskiego i dawne piśmiennictwo. Szczególnie wiele dokonał w dziedzinie dialektologii. Należy go uważać za pioniera współczesnej dialektologii litewskiej poza Litwą. Najważniejszym jego dziełem z tej dziedziny jest wydana w 1930 r. w języku niemieckim monografia "Studia nad dialektologią litewską"- *.-W niej Gerulis jako pierwszy zastosował do zapisu dialektów litewskich tak zwaną transkrypcję kopenhaską, która później odegrała bardzo ważną rolę w rozwoju naszej dialektologii. W dziele tym zbadał i opisał akcenty intonacyjne litewskiego języka ogólnego i dialektów, a także podał przykłady najważniejszych dialektów wraz z ich charakterystykami dialektologicznymi. Gerulis aż do śmierci sam badał i uczył innych badać dialekty litewskie za pomocą środków fonetyki instrumentalnej. Temu zagadnieniu poświęcił niejeden artykuł (np. z 1930, 1935 r.). Co więcej, w latach 1931—1933 kierował kursami dialektologii w Kownie. Wraz z Chr. Stangiem w 1933 r. wydał w języku niemieckim monografię "Dialekt litewskich rybaków w Prusach"*. Obaj wspólnie badali także unikatową gwarę z Zieteli, lecz nie zdążyli ukończyć tej pracy. Po wojnie Stang opublikował® swoje zapiski, natomiast zgromadzone przez Gerulisa zbiory materiałów zaginęły, przynajmniej dotąd nie1. Litewskie studia dialektologiczne Georga Gerullisa z 8 zdjęciami rentgenowskimi i 20 zapisami kymograficznymi. Lipsk, 1930. Dialekt litewskich rybaków w Prusach. Spisali J. Gerullis i Chr. Sta ng’a-s. Kowno, 1933. Stan g Chr. S. Die litauische Mundart von Zasėčiai im Gebiet von Wilna. —Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap 18, Oslo, 1958, 171—201. ko o nich nie słychać. Taki sam los spotkał ir jo zgromadzony materiał o Gierwiatach ir gwarze lazuńskiej (poza granicami Republiki Litewskiej). Inna Kolejną dziedziną zainteresowań — naukowych Gerulisa stanowią badania nad zabytkami dawnego języka litewskiego. W 1922 r. wydał fotograficzną edycję zbioru pism Mažvydasa”. Część tekstów sam odnalazł w archiwach królewieckich. Po wojnie niektóre oryginały nie zachowały się. Chociaż obecnie dostępne są nowsze przedruki wydań pism Mažvydasa”, dzieło Gerulisa jest najważniejsze i do dziś zachowuje wielką wartość naukową, tym bardziej że nie zachowały się oryginały wszystkich opublikowanych przez niego tekstów. W 1927 r. wydał znakomitą chrestomatię dawnych pism litewskich- ”, z której korzysta się także obecnie. Nadal jest ona jednym z głównych środków dydaktycznych do studiów nad historią języka litewskiego w szkołach wyższych, szeroko wykorzystywanym również w pracy badawczej. Odnalazł i opublikował także niemało drobniejszych dawnych tekstów litewskich oraz wiele danych archiwalnych na ich temat. Między innymi badał biografię J. Bretkūnasa. Gerulis w znacznym stopniu zasłużył się badaniom historii języka litewskiego w Prusach. Interesował się problemami lingwistyki społecznej, zwłaszcza dwu­języczności litewsko-niemieckiej. Opisał proces germanizacji swojej rodzinnej wsi i swojej rodziny. Był wielkim erudytą i bałtystą. Ważne są jego prace z zakresu prusystyki, zwłaszcza badania pruskich nazw miejscowych. Z tej dziedziny pochodziła również jego rozprawa doktorska, obroniona w 1912 r. Było to napisane po łacinie dzieło „O pruskich nazwach miejscowych Sambii”". Pruskie nazwy miejscowe badał także później. W 1922 r. wydał po niemiecku znaczące dzieło „Starożytne pruskie nazwy miejscowe”*, a także opublikował mniejsze prace dotyczące zagadnień prusystyki w prasie Niemiec, Litwy i Łotwy. Pisał również na tematy dotyczące łotewistyki. Znacząca była również działalność pedagogiczna Gerulisa. W znacznym stopniu przyczynił się do wykształcenia młodego pokolenia międzywojennych litewskich językoznawców. Po niespodziewanej śmierci K. Būgi, który w krótkim czasie nie zdołał na Uniwersytecie Kowieńskim przygotować następców kontynuujących jego pracę, tragiczną sytuację językoznawstwa litewskiego poprawił nikt inny, jak Gerulis. Jego uczniami byli obaj wybitni międzywojenni litewscy językoznawcy, profesorowie Pranas Skardžius i Antanas Salys, a także pracujący po wojnie na Uniwersytecie Wileńskim Jonas Kabelka, w Instytucie Pedagogicznym — Elzė Mikalauskaitė, a na emigracji — Kazys Alminas (Alminauskis) i Izabelė Matusevičiūtė. Jako człowiek Gerulis był osobowością sprzeczną i tragiczną, rozdartą przez zaistniałe okoliczności w różne strony. Lituanistyka była dla niego świętą nauką, a fakty języka litewskiego — drogocennym skarbem. Widać to chociażby po jego odmowie przyłączenia się do germanizacji litewskiego nazewnictwa osobowego w Prusach Wschodnich. Członek partii Hitlera w tym przypadku nie podporządkował się partii. Jednak przez całe swoje życie pracując w MAZVYDAS. Najstarsze zabytki języka litewskiego do 1570 roku. Do druku przygotował dr Jurgis Gerullis. Kowno, 1922. Najnowsze: M ar t Y nas Mažvydas Katechizm i inne pisma. Katechizm i inne pisma. Redaktor Giedrius Subačius. Wilno, 1993. 6 Stary język litewski "ay część I. Teksty z wstępami. Naprawił Jurgis. Gerullis. Kowno, 192 De Prussicis Sambiensium locorum nomainibus. Tylża, 1912. 8 Die altpreussischen Ortsnamen. Berlin—Lipsk, 1922. 10 wśród Niemców Gerulis z czasem w znacznym stopniu przesiąkł niemczyzną, duchem i sposobem myślenia zidentyfikował się z Niemcami, choć do końca stulecia szczycił się swoim litewskim pochodzeniem. Wszystko to zadecydowało o negatywnym stosunku wielu ówczesnych inteligentów, którzy nie znali bliżej ani jego, ani jego pracy, do Gerulisa, o jednostronnej ocenie jego osoby, przy jednoczesnym zapominaniu o jego ogromnych zasługach dla nauki o języku litewskim. Być może miało to znaczenie także dla tragicznego końca życia Gerulisa. W Wilnie wśród językoznawców tuż po wojnie krążyły pogłoski, jakoby ludzie kierujący litewską nauką (oskarżano Juozasa Žiugždę) odpowiedzieli negatywnie na zapytanie Moskwy, czy Litwie potrzebny jest Gerulis. Nie sposób sprawdzić, ile jest w tym prawdy. Nie ma jednak wątpliwości, że gdyby litewscy językoznawcy otrzymali Gerulisa, stanęliby na nogi co najmniej o dziesięć lat wcześniej, a bałtystyka na Litwie rozkwitłaby nie w latach siedemdziesiątych, lecz już w latach sześćdziesiątych, a nawet pięćdziesiątych. Nie trzeba byłoby zaczynać od zera i odkrywać Ameryk dawno już odkrytych przez innych. 11