Jurgis Gerulis – mokslininkas ir žmogus

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Zigmas ZINKEVIČIUS JURGIS GERULIS – NAUKOWIEC I CZŁOWIEK Jurgis Gerulis był jednym z najwybitniejszych lituanistów i bałtystów okresu międzywojennego. Urodził się 3 sierpnia 1888 r. w Jogaudach, niedaleko Vilkyškiai (obecnie rejon Šilutė), w rodzinie chłopskiej. Po ukończeniu w 1909 r. gimnazjum w Tylży studiował językoznawstwo porównawcze i filologię klasyczną na uniwersytetach w Królewcu i Berlinie. W 1912 r. obronił doktorat. Następnie był profesorem na uniwersytecie w Królewcu, a później w Lipsku. W 1934 r. wrócił do Królewca i przez pewien czas był rektorem tamtejszego uniwersytetu. W 1937 r. przeniósł się na Uniwersytet Berliński, oburzony tym, że miejscowa administracja zastępuje litewskie nazwy miejscowe w Prusach Wschodnich niemieckimi; nie chciał przykładać ręki do tej nikczemnej pracy. Jeszcze wcześniej, w 1933 r., wstąpił do partii nacjonalistycznej (pod wpływem żony, pochodzącej z wysoko postawionego rodu niemieckich arystokratów na Łotwie), dzięki czemu objął wysokie stanowiska administracyjne. W maju 1945 r., chory, został nocą aresztowany przez sowieckie służby bezpieczeństwa i zaginął bez wieści. Gerulis najbardziej zasłużył się dla lituanistyki, badając dialekty języka litewskiego i dawne piśmiennictwo. Szczególnie wiele dokonał w dziedzinie dialektologii. Można go uznać za pioniera nowoczesnej dialektologii litewskiej poza granicami Litwy. Najważniejszym jego dziełem z tej dziedziny jest wydana w 1930 r. po niemiecku monografia „Studia nad dialektami litewskimi”1. Gerulis jako pierwszy zastosował w niej tak zwaną transkrypcję kopenhaską do zapisu dialektów litewskich, która później odegrała bardzo ważną rolę w rozwoju naszej dialektologii. W dziele tym zbadał i opisał akcenty toniczne w litewskim języku ogólnym i dialektach oraz podał przykłady najważniejszych dialektów wraz z ich charakterystyką dialektologiczną. Aż do śmierci Gerulis sam badał dialekty litewskie za pomocą metod fonetyki instrumentalnej i uczył innych, jak je badać. Poświęcił tej tematyce niejeden artykuł (np. z 1930 i 1935 r.). Co więcej, w latach 1931–1933 prowadził w Kaunasie kursy dialektologii. Wspólnie z Chr. Stangiem wydał w 1933 r. po niemiecku monografię „Dialekt litewskich rybaków w Prusach”2. Wspólnie badali również unikatową gwarę zietelską, lecz nie zdążyli ukończyć tej pracy. Po wojnie Stang opublikował swoje notatki3, a zbiory materiałów zgromadzone przez Gerulisa zaginęły, przynajmniej do tej pory nie— 1 Studia nad dialektami litewskimi Georga Gerullisa, z 8 zdjęciami rentgenowskimi i 20 zapisami kymografowymi. Lipsk, 1930. 2 Dialekt litewskich rybaków w Prusach. Spisali J. G e r u l l i s i C h r. S t a n- g’as. Kaunas, 1933. 3 S t a n g C h r. S. Litewska gwara z Zasečiai na obszarze Wilna. — Norweskie Czasopismo Językoznawcze 18, Oslo, 1958, 171—201. 9 Nic o nich nie słychać. Taki sam los spotkał zgromadzone przez niego materiały dotyczące gwar Gervėčiai i Lazūnai (poza granicami Republiki Litewskiej). Innym obszarem zainteresowań naukowych Gerulio były badania dawnych zabytków języka litewskiego. W 1922 r. wydał zbiór fototypicznych reprodukcji pism Mažvydasa4. Część tekstów sam odnalazł w archiwach królewieckich. Po wojnie niektóre oryginały zaginęły. Chociaż obecnie dostępne są nowsze przedruki pism Mažvydasa5, wydanie Gerulio pozostaje najważniejsze i do dziś ma wielką wartość naukową, tym bardziej że nie zachowały się oryginały wszystkich opublikowanych przez niego tekstów. W 1927 r. wydał znakomitą chrestomatię dawnych pism litewskich6, z której korzysta się do dziś. Nadal jest ona jednym z podstawowych podręczników do studiów nad historią języka litewskiego w szkołach wyższych, a także szeroko wykorzystywana w badaniach naukowych. Odnalazł i opublikował również wiele drobniejszych dawnych tekstów litewskich oraz liczne dane archiwalne na ich temat. Między innymi badał biografię J. Bretkūnasa. Gerulis wniósł wielki wkład w badania nad historią języka litewskiego w Prusach. Interesowały go zagadnienia socjolingwistyki, zwłaszcza dwu- i wielojęzyczności litewsko-niemieckiej. Opisał proces germanizacji swojej rodzinnej wsi i własnej rodziny. Był wybitnym erudytą i bałtystą. Ważne są jego prace z zakresu pruskologii, zwłaszcza badania nad pruskimi nazwami miejscowymi. Temu zagadnieniu poświęcił rozprawę doktorską, obronioną w 1912 r. Była to napisana po łacinie praca „O pruskich nazwach miejscowych Sambii”7. Później również badał pruskie nazwy miejscowe. W 1922 r. wydał po niemiecku ważną pracę „Starożytne pruskie nazwy miejscowe”8, a także opublikował mniejsze prace z zakresu pruskologii w prasie niemieckiej, litewskiej i łotewskiej. Pisał również na tematy związane z językoznawstwem łotewskim. Ważna była również działalność pedagogiczna Gerulio. W znacznym stopniu przyczynił się do wykształcenia młodego pokolenia litewskich językoznawców w okresie międzywojennym. Po niespodziewanej śmierci K. Būgi, który w krótkim czasie pracy na Uniwersytecie w Kownie nie zdążył przygotować swoich następców, tragiczną sytuację litewskiego językoznawstwa poprawił nie kto inny, jak Gerulis. Jego uczniami byli dwaj wybitni międzywojenni litewscy językoznawcy, profesorowie Pranas Skardžius i Antanas Salys, a także Jonas Kabelka, który po wojnie pracował na Uniwersytecie Wileńskim, Elzė Mikalauskaitė z Instytutu Pedagogicznego oraz Kazys Alminas (Alminauskis) i Izabelė Matusevičiūtė na emigracji. Jako człowiek Gerulis był osobowością pełną sprzeczności i tragiczną, rozdartą przez okoliczności między różnymi stronami. Lituanistyka była dla niego świętą nauką, a fakty dotyczące języka litewskiego — skarbem. Widać to choćby w jego odmowie udziału w germanizacji litewskiego nazewnictwa w Prusach Wschodnich. Członek partii Hitlera nie podporządkował się w tej sprawie partii. Jednak przez całe życie pracując 4 MAŽVYDAS. Najstarsze zabytki języka litewskiego do 1570 roku. Do druku przygotował dr Jurgis Gerullis. Kowno, 1922. 5 Najnowsze wydanie: Martynas Mažvydas. Katechizm i inne pisma. Katechismus und andere Schriften. Redaktor Giedrius Subačius. Wilno, 1993. 6 Lektury ze starych tekstów litewskich. Część I. Teksty ze słownictwem. Opracował Jurgis Gerullis. Kowno, 1927. 7 De Prussicis Sambenzium locorum nominibus. Tilsit, 1912. 8 Die altpreussischen Ortsnamen. Berlin—Leipzig, 1922. 10 wśród Niemców. Z biegiem czasu Gerulis w znacznym stopniu przesiąkł niemieckością, duchem i sposobem myślenia upodobnił się do Niemców, choć do końca stulecia był dumny ze swego litewskiego pochodzenia. Wszystko to sprawiło, że wielu ówczesnych inteligentów, którzy nie znali bliżej ani jego, ani jego prac, odnosiło się do Gerulisa negatywnie i oceniało go jednostronnie, zapominając o jego ogromnych zasługach dla nauki o języku litewskim. Być może miało to znaczenie również dla tragicznego końca życia Gerulisa. W Wilnie wśród językoznawców tuż po wojnie krążyły pogłoski, jakoby ludzie kierujący nauką na Litwie (oskarżano Juozasa Žiugždę) odpowiedzieli negatywnie na zapytanie z Moskwy, czy Gerulis jest Litwie potrzebny. Nie da się sprawdzić, ile jest w tym prawdy. Nie ma jednak wątpliwości, że gdyby litewscy językoznawcy otrzymali Gerulisa, stanęliby na nogi co najmniej dziesięć lat wcześniej, a bałtystyka na Litwie rozkwitłaby nie w latach siedemdziesiątych, lecz już w sześćdziesiątych, a nawet pięćdziesiątych. Nie trzeba byłoby zaczynać od zera ani odkrywać Ameryk dawno już odkrytych przez innych. 11