Karybos žodynas

LITERATURA DŽ.—Dabartinės lietuvių kalbos žodynas [Słownik współczesnego języka litewskiego], Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. LKZ III, VII, XII, XIV — Lietuvių kalbos žodynas [Słownik języka litewskiego] 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956; 7: Mintis, 1966; 12: Mokslas, 1981; 14: Mokslas, 1986. SŁOWNIK WOJSKOWY Opublikowano litewski słownik wojskowy (Smetona 1995). Chcę tu przedstawić nieco prehistorii słownika i poruszyć kilka problemów, z którymi zetknąłem się podczas jego opracowywania. Do tej pory nikt nie zebrał w jednym miejscu litewskiej terminologii wojskowej, choć podejmowano takie próby. Pierwszą próbą był — jak się zdaje, opracowany przez P. Ruseckasa i wydany w 1919 r. — „Litewsko-rosyjski i rosyjsko-litewski słowniczek terminów wojskowych”. Jest niewielki, zawiera wiele wątpliwych albo z punktu widzenia współczesnego językoznawstwa wręcz nieakceptowalnych treści. Później, rzecz jasna, pisano statuty, różnego rodzaju podręczniki, informatory i instrukcje. Jednak obecnie nie można już z nich skorzystać, ponieważ zmieniły się zarówno uzbrojenie, jak i sposoby prowadzenia działań wojennych. Wreszcie odzwierciedlały one właśnie ówczesny język — język okresu kształtowania się języka ogólnego. Oto kilka przykładów z ówczesnego słowniczka przygotowanego dla artylerzystów: pionowe nacięcie — nasečka, rynta — vint, bryle — zakrajny, sestarné — šesternia, srebro Perkuna — gremucaja rtutj. Oczywiście, znalazły się tu również doskonale utworzone, zwłaszcza ogólne terminy techniczne, jednak wszystko to dotyczy rosyjskiej armaty z 1902 roku, która jest już całkowicie nieaktualna. Przed wojną terminologią wojskową najbardziej interesował się bodaj J. M. Laurinaitis, przewodniczący Komisji Terminologicznej Ministerstwa Obrony Kraju. W latach trzydziestych na kursach Sztabu Generalnego wykładali oraz bardziej szczegółowo studiowali terminologię wojskową A. Salys i Pr. Skardžius. W jednym ze swoich artykułów (Laurinaitis 1938) M. J. Laurinaitis twierdzi, że pisany jest obszerny słownik języka wojskowego, do którego, jak mi się wydaje, Pr. Skardžius wraz z A. Salisem również mieli się przyczynić. Niestety, ukończenie słownika uniemożliwiła wojna, rękopisy zaginęły. Fragmenty tej pracy można znaleźć w słownikach ogólnych. Otóż tuż przed wojną ukazał się niewielki (około 15000 słów) Rosyjsko-litewski słowniczek S. Rozena (Rozen 1941). W przedmowie za rady podziękowano Pr. Skardžiui. A tam napisano, że narirad — oddział służby, a nie służba, jak twierdzą wszystkie współczesne słowniki, tym bardziej że słowo to nie ma znaczenia „grupa ludzi” (LKŽ XV), podczas gdy właśnie takie jest najważniejsze znaczenie słowa nariad. Po wojnie terminologia wojskowa, jak wiadomo, była wyłącznie rosyjska. Znalazłem wydany w 1986 roku przez jakiś agroprzemysłowy kompleks maleńki słowniczek rozmówek przeznaczony dla młodego żołnierza (Kratkij... 1986). Jako ciekawostkę z tej dziedziny można wymienić niewielką książeczkę rozmówek wydaną w czasie wojny przez armię rosyjską, najwyraźniej przeznaczoną do przesłuchiwania ludzi mówiących wyłącznie po litewsku (Šebalin 1944). Dotyczy ona tematyki zbierania danych wojskowych, potrzebnych jednostkom pierwszego rzutu oraz batalionom niszczycielskim. Książeczka została nawet transkrybowana, jednak oczywiście nie przydała się słownictwu. A zatem współczesnej litewskiej terminologii wojskowej do ostatnich lat właściwie nie było; ściślej mówiąc — przedwojenna znacznie się zestarzała, nikt nie zebrał jej w jednym miejscu, a około 1990 roku pozostały z tej terminologii jedynie strzępy. Minęło pięć lat. Obecnie opracowano już statuty (niektóre tymczasowe). Kauno puskarininkių mokykla, SKAT as, Karo akademija wydały już chyba ponad sto książeczek — są to opisy różnego rodzaju broni, podręczniki, leksykony i instrukcje dotyczące taktyki, ochrony przed środkami rażenia, szkolenia żołnierzy itp. Prawie wszystkie redagowali lituaniści (moim zdaniem najlepiej język opracowuje Karo akademija, najsłabiej — Kauno puskarininkių mokykla). Niestety, ogólne wrażenie nie jest najlepsze — nawet jeśli lituaniści w niektórych miejscach bardzo dokładnie uporządkowali ogólne kwestie językowe, problemów ze stosowaniem terminologii pozostało wiele. Przede wszystkim dlatego, że wspomniane instytucje często pracują każda na własną rękę, nie koordynują działalności wydawniczej, a nie każdy redaktor interesuje się tym, czym zajmuje się jego kolega. Jest wiele niejednolitości, 265 np. ten sam wóz opancerzony w pierwszej części opisu nazwano tak, a w drugiej — inaczej. Tak więc wiele terminów musiałem opisać samodzielnie, ujednolicić już powstałą różnorodność terminologiczną. Ostatnio w Ministerstwie Obrony Kraju tworzona jest Komisja Terminologiczna, więc prace nad tworzeniem i normalizacją terminologii powinny znacznie posunąć się naprzód. Nawiasem mówiąc, rękopis słownika czytało wielu oficerów, których opinie były bardzo sprzeczne. Najbardziej nieprzyjemne było zetknięcie się z konserwatyzmem niektórych oficerów, ich uporem, niechęcią do zmiany bardzo jasnego jednego czy drugiego kalkowanego terminu, rezygnacji z niewłaściwego słowotwórstwa i zapożyczeń. Prawdą jest, że Akademia Wojskowa wydaje nie tylko literaturę specjalistyczną o tematyce wojskowej. W 1994 roku wydała „Informatykę”, „Kulturę języka”. Podręcznik kultury języka dla kadetów — bardzo ważna praca pomagająca kształtować język wojska. Szkoda, że nie zadbano o recenzenta. Słownik wojskowości zrecenzował Jonas Klimavičius. Jest to objaśniający (recenzent proponuje nazywać go encyklopedycznym) słownik niemal trzech tysięcy terminów wojskowych z dodatkiem — słowniczkiem litewsko-rosyjsko-angielskich terminów wojskowych oraz indeksowanymi alfabetycznymi wykazami terminów rosyjskich i angielskich. Warto wspomnieć o najtrudniejszych problemach, które należało rozwiązać podczas pisania Słownika wojskowości. Na ich podstawie powinno się choć trochę wyjaśnić, jak zbierano, zestawiano i objaśniano terminologię wojskową. Najtrudniejszy był wybór. Całkowicie niejasne jest, co uznać za właściwy termin wojskowy, a co jest pojęciem ogólnym z dziedzin pokrewnych. Przecież wojskowość jest związana z wieloma naukami przyrodniczymi. Z historii nauki wiadomo, że wiele dziedzin nauki rozwija się początkowo na zamówienie wojska, a do celów pokojowych zostaje najczęściej przystosowanych dopiero znacznie później. Uważałem również, że przy takim stanie terminologii i w ogóle wojska potrzebny jest nie słownik obejmujący wszystko, lecz rdzeń terminologii, podstawy, na których opierając się, będzie można później napisać obszerne dzieło encyklopedyczne — to już nie praca jednego człowieka. Dlatego postanowiono uwzględnić ogólną wojskowość i taktykę wojsk lądowych oraz najściślej związane z nimi zagadnienia z zakresu fizyki, chemii i techniki. Oczywiście zapoznano się ze słownikami tego typu w językach rosyjskim, angielskim, polskim i niemieckim, gdyż w tych językach tworzono leksykę tej dziedziny. To również pomogło wyselekcjonować terminy, wybrać model słownika, zrozumieć, co te terminy 266 powinny oznaczać. Całkowicie pominięto historię wojskowości i uprawianie polityki. Lotnictwo i żegluga również zostały wspomniane jedynie w najważniejszych aspektach związanych z ogólną sztuką wojenną i taktyką wojsk lądowych, tym bardziej że przygotowywane są odrębne słowniki żeglugi i lotnictwa. To tyle ogólnych uwag. Teraz o bardziej konkretnych kwestiach doboru i tworzenia terminów. Chociaż twierdzi się, że nie mamy już tradycji terminologii wojskowej, jasne jest jednak, że niektóre dawne terminy pochodzą jeszcze z czasów świtu broni palnej. Niestety, ich znaczenie i użycie tak bardzo się różnią i zmieniły, że tylko jeszcze bardziej wszystko komplikowały. Mam na myśli spust, łódkę nabojową, załogę itp. Chociaż pisałem już o tych kwestiach w „Gimtoji kalboje”, krótko je powtórzę. Najpierw kurek. Według wyjaśnienia J. Klimavičiusa i niektórych słowników jest to urządzenie spustowe strzelby, element. Niech tak będzie. Jednak i wtedy nie jest to dostatecznie jasne. Mimo wszystko, chociaż tak się robi, nie można tłumaczyć kurok jako gaidukas, ponieważ Rosjanie mają na urządzenie spustowe określenie spuskovoj kriučok. Zwroty atlenkti, atlaužti gaiduką, występujące w DLKZ i LKŽ, tracą sens albo pozostają jedynie jako historyzm. I wreszcie, gdy zapytać starszych ludzi, jak nazywają się te części, odpowiedź jest bardzo różna — gaidukas nazywa się również element niebędący spustem. A zatem, chcąc cokolwiek stwierdzić kategorycznie, należałoby przeprowadzić odrębne badania. Ładownica. Również wydaje się, że jest to stary i jasny termin. Niestety, współczesna broń do umieszczania nabojów ma dwa różne urządzenia, pełniące także inne dodatkowe funkcje. A w niektórych rodzajach broni występują oba. Zatem jedna nazwa już nie wystarcza. Dlatego w słowniku podaje się magazyn — magazynek, obojma — ładownica, jednak powszechnie, jak się wydaje, rozpowszechnia się magazyn — ładownica. Może właściwie nie ma w tym żadnego problemu. Tak samo jak z tym kurkiem. Być może warto wziąć pod uwagę to, że terminologię jakiejś dziedziny nauki dobrze znają tylko specjaliści, a w języku potocznym często przecież zdarza się tak, że kilka różnych zjawisk nazywa się jednym terminem albo jedno zjawisko ma kilka nazw. W końcu może dokładnie rozróżniać to musi tylko znawca tej dziedziny. Wszyscy znani mi oficerowie tylko otwierali ogień, w tym słowniku jest on jedynie zezwalany. Szczególnie przyjemne jest to otwieranie ognia, gdy mowa o rakietach. Zauważyłem, że w różnych słownikach nieco różni się użycie słów: seria, salwa, seria. Myślę tak: seria — gdy z jednej broni albo jednej lufy oddaje się bez przerwy kilka strzałów (3–30), salwa — gdy jednocześnie strzela się z kilku sztuk broni (zwykle w jednym kierunku albo do jednego celu), a słowo „seria” jest zupełnie niepotrzebne. Tu tylko jedna rzecz jest niejasna — jak wtedy nazywać sytuację, gdy z jednej broni strzela się z wielu luf jednocześnie albo prawie jednocześnie. Sądzę, że to również salwa. Borykam się, jak się wydaje, z najprostszym Szaufuwem. Przecież jednak istnieje para rużjo — vintovka (ros.), gun —rifle (ang.). A ponadto w języku potocznym nadal żywe jest rosyjskie słowo automat. W wojsku automat, jak się wydaje, nie jest już używany, a po zgłębieniu sprawy staje się jasne także dlaczego — ten automat jest zupełnie niepotrzebny; wystarczy wiedzieć, że Rosjanie nazywają aufornatem karabin automatyczny. Niestety, z parą gun —rifle nie jest tak prosto. Próbowałem znaleźć różne nazwy i na inne sposoby sobie radziłem, a mimo to nie przypadł267 em do gustu wszystkim recenzentom. Dlatego wariant był taki: Šautuvas ma dwa znaczenia: po pierwsze —gun, po drugie —rifle, w słowniku nazywany także karabinem gwintowanym. Derywaty z przyrostkiem -inis i dopełniacze. W słowniku stara się przyznawać pierwszeństwo dopełniaczowi, jednak w niektórych przypadkach jego dwuznaczność jest bardzo wyraźna, dlatego niemało jest także derywatów z przyrostkiem -inis: artilerinis —artilerijos, aviacinis —aviacijos, inžinerinis — inžinerijos itp. Oficerowie w żaden sposób nie mogli zrozumieć, dlaczego nie ma jednolitości: artilerijos šovinys —artilerinis parengimas, aviacijos ginkluotė —aviacinė parama. Często domagali się ujednolicenia tych wyrażeń. Nawiasem mówiąc, widziałem nowe broszury wojskowe, w których używa się wyłącznie inžinerijos i całkowicie rezygnuje z derywatu -inisvedinio. Widocznie któryś z językoznawców poradził, by przyznawać pierwszeństwo dopełniaczowi, ale nie wyjaśniono tego lub nie zrozumiano do końca. Niestety, moje dopiero co wymienione przykłady nie mogą być ujednolicane w taki czy inny sposób z powodu powstających dwuznaczności. Zauważyłem, że oficerowie mają skłonność do bezwarunkowego przejmowania tradycji rosyjskiej terminologii. Typowym przykładem są nazwy pojazdów opancerzonych: boevaja mašina desanta, boevaja razvedyvatel'no dozornaja mašina, bronetransportior, bronevik itd. Trudno nawet sobie wyobrazić, jakie wieloczłonowe i wielowyrazowe dziwolągi powstawały przy próbach przetłumaczenia boevaja razvedyvatel'no dozornaja mašina. Na ile potrafiłem, starałem się takie rzeczy poprawiać. W tym konkretnym przypadku zaproponowałem, aby wszystkie nazywać pojazdami opancerzonymi, a rodzaje oznaczać jednym określeniem — pojazd opancerzony piechoty, desantu, rozpoznawczy. Oficerowie, jak się zdaje, ani jeden nie oponował, choć w obecnie wydawanych broszurach wciąż panuje to samo zamieszanie. Nie chcąc łamać pewnej tradycji używania terminu transporter opancerzony, pozostawiłem ten termin, choć obok proponuję nazywać go po prostu pojazdem opancerzonym. Podobne są problemy z patron —vystrel. Chodzi tu nie o strzał, lecz o to, co jest wystrzeliwane, np.: artilerijskij vystrel razdelno gilzovogo zariażanija albo artilerijskij vystrel kartuznogo, unitarnogo zariażanija. Przede wszystkim czym różnią się artilerijskij vystrel i patron. Znalazłszy, nawet go dotknąłem. Okazuje się, że główna różnica — to tylko rozmiar. Po co więc różne nazwy? Dlatego zaproponowałem, żeby jeden nazywać nabojem, a drugi — nabojem artyleryjskim. Obecnie ich rodzaje — tj. wspomniane przeze mnie kartuznoje, gilzowoje i unitarnoje zariażanija. Zaproponowałem nazywać je rozdzielnymi nabojami artyleryjskimi. J. Klimavičius zaproponował nazwę: wieloczęściowe naboje artyleryjskie. Pozostawiłem w słowniku jego propozycję, chociaż nie uważam, że moja jest gorsza. Ktoś może zapytać, co sądzą specjaliści do spraw wojskowości: im najbardziej podoba się —unrfarinis pocisk artyleryjski. Dużą przeszkodą w pracy jest tymczasowość statutów oraz ciągłe zmiany różnego rodzaju struktur. Byłoby całkiem logiczne podać nazwę jakiejś struktury lub zjawiska istniejącego w armii litewskiej, wyjaśnić ją i porównać z nazwami odpowiednich struktur lub zjawisk występujących w armiach innych państw. Jednak gdy pisałem słownik, na przykład nazwy struktur ochrony granicy państwowej zmieniały się chyba trzy razy i ostatecznie nie podlegały już wojsku. Dlatego często musiałem opisywać dane zjawisko tak, jak wydawało mi się najbardziej logiczne, a następnie dostosowywać je do konkretnych sił zbrojnych. W tym przypadku użyłem nazwy „oddziały ochrony granicy państwowej” i wyjaśniłem, jak nazywają się one w poszczególnych państwach i komu podlegają. 268 Były też takie kwestie, których nie udało mi się do końca wyjaśnić, np. czym różnią się Si/urinis i infraraudonasis. Niestety, zarówno w źródłach rosyjskich, jak i angielskich, te słowa są często mylone. Litewski słownik terminów fizycznych kieruje się nimi, ja również. Głównie z powodu braku czasu, 0 oraz niejasności samego zjawiska, stopień porządkowania terminów w gniazda pozostał do końca nieomówiony. Z tego powodu również recenzenci zgłaszali zastrzeżenia. Gdybym bowiem był całkowicie konsekwentny, powstałyby bardzo duże gniazda (liczące do dziesięciu stron). Jest to oczywiście słaby argument przeciwko tworzeniu takich gniazd, ale, jak wspomniałem, przede wszystkim z powodu braku czasu nie uporządkowałem tej kwestii do końca. Kauti — niszczyć, kovimas — niszczenie. Po rosyjsku porażenije, porazit' W rękopisach nieco rozszerzyłem znaczenie kauti i stworzyłem spójny system terminów z kauti. Niestety, to „kauti” raziło wszystkich recenzentów. Poprawiłem na „nazkinti- ”, a „koviautik” — na „karius”. Jednak to „kauti” jest tak wygodne, że po prostu szkoda było je zawężać. Czyżby „naikinti” w tym przypadku nie było semantyzmem, zwłaszcza że „poraženije” można tłumaczyć co najmniej dziesięcioma litewskimi słowami? W angielskiej terminologii również występują: defeat, kill, destruction, combat. A w wielkim słowniku „kauti” ma trzy znaczenia, „nukauti” — dwa, i niekoniecznie związane z istotą żywą. Oto kilka terminów: niszczenie, niszczenie ogniem, przestrzeń niszczenia, stopień niszczenia, niezawodność niszczenia, środki niszczenia, promień niszczenia, prawdopodobieństwo niszczenia, strefa niszczenia, prawo niszczenia celu. Ciekawe, czy gdzieś tutaj nie pasowałoby „kovimas- ”. Przeciwny przypadek: w języku rosyjskim różne odmiany tego samego zjawiska nazywa się różnymi słowami, natomiast tradycja niemiecka i angielska jest niemal niezmienna. Na przykład rosyjskie —vofskovoj, taktičeskij, polevoj, niemieckie, angielskie —field, Feld. W słowniku proponuję oczywiście model mniej wariantywny, jednak rzeczywiste użycie w wojsku zmierza w kierunku modelu rosyjskiego. I tak początkowo, ani trochę się nie wahając, napisałem Lauko statutas, niestety później wydany ten Statut nazwano Koviniu. Trzeba było również włączyć go do słownika. Niełatwo wyznaczyć granicę między słowem litewskim a międzynarodowym, choć w takich słownikach jest to ogólnie bardzo ważne. Tutaj niemal wszędzie polegałem na radach J. Klimavičiusa — im mniej słów międzynarodowych, tym lepiej. J. M. Laurinaitis również tego wymagał (Laurinaitis 1938a). Nie pozostało w słowniku do poprawienia: „remontuoti”, „ekipažo”, „elementų”, „etapų” i podobnych słów. J. Klimavičius zaproponował słowa: šranga, keliūtė, smūginis (wcześniej pozostawiłem fugasinis), glaudusis i atokusis puolimas. Na przykład glaudusis puolimas — nastuplenije iz neposredstvennogo soprikosnovenija s protivnikom, po angielsku również istnieje podobne dziwactwo. W niektórych kwestiach oficerowie, którzy nie widzieli ostatniej redakcji, jak sądzę, będą bardzo niezadowoleni, mianowicie z: šranga, keliūtė, lektuvininku. A zatem praca była niełatwa i bardzo odpowiedzialna. Terminologia wojskowa różni się od terminologii innych dziedzin. Po pierwsze — ta nauka była, jest i, jak się wydaje, będzie dostatecznie dogmatyczna — tj. bardzo mało jest gruntu do pojawienia się wariantów. Po drugie — ta terminologia jest dość łatwa do wdrożenia, trzeba tylko uzgodnić to z dowództwem armii. Jakich terminów używa dziś kadet, takich za pięć–dziesięć lat będzie używał oracz. 269 Kadet będzie używał 9096 terminów ze statutów pisanych dziś, różnorodnych wojskowych informatorów i słowników. Dlatego dziś prawdopodobnie niewielu udaje się doczekać za życia rezultatów swojej pracy normalizacyjnej, a nie tylko ich publikacji w artykułach. Mogę się zarówno pochwalić, jak i zawstydzić tym, że dziś już słyszę w mowie kadetów i ochotników wprowadzony przeze mnie przed trzema–czterema laty trafny termin oraz jakieś nieprzemyślane słowo. Słowniki tego rodzaju należy rozszerzać, aktualizować i wznawiać co pięć–osiem lat. Jest to szczególnie aktualne w obecnych czasach, gdy życie tak szybko się zmienia. Oto w czasie pisania słownika w armii litewskiej nie było jeszcze ani dragonów, ani jegrów, dlatego nie ma ich także w słowniku, a już należałoby ich uwzględnić. Wydaje się, że dość zdecydowanie zabraliśmy się do marszu ku NATO, a zatem zmienią się uzbrojenie, teoria i praktyka wojskowości, a co za tym idzie — nowe zjawiska, pojęcia, terminy. Wszystko to trzeba bezzwłocznie uporządkować, unormować i wdrożyć. Antanas Smetona LITERATURA Kratkij... 1986: Kparkni pyccK0-JIIHTOBCKHĖ pa3IOBODHHK OyKkyLuKero BoHHa.—Krótkie rosyjsko-litewskie rozmówki przyszłego żołnierza, BunsHroc: T'oc. rporipoM. kom. JIur. CCP. Laurinaitis J. M. 1938: Dojrzewanie języka wojskowego. —Miecz 10. Laurinaitis J. M. 1938: Zapożyczenia i język wojskowy. —Język ojczysty. Rozen S. 1941: P3en C. Sl. Pyccko-J7rtrToBckHū c/roBaps, Mocksa: T 'ocyJiapCTBEHHOE H3)ATEJIbCTBO VHHOCTpaHHbIX H HALIHMOHAJIbHEIX CJIOBapeXH. Smetona A. 1995: Słownik wojskowy, Wilno: Litewska Akademia Wojskowa. Šebalin D. (red.) 1944: llle6amun JĮ. B. (red.) KparkHii pyccKO-JIHTOBCKHĖ pa3roBOpHHK, Mocksa: Boenuanar HKO. CLAVIS GERMANICO-LITHVANA. RĘKOPIŚMIENNY XVII-WIECZNY SŁOWNIK NIEMIECKO-- LITEWSKI, CZĘŚĆ 1 A-E. WILNO: WYDAWNICTWO NAUKOWE I ENCYKLOPEDYCZNE, XIII + 629 S., 1995 (BIBLIOTHECA BALTICA). Profesor Uniwersytetu Pedagogicznego w Wilnie V. Drotvinas jest obecnie najwybitniejszym badaczem rękopiśmiennych słowników Małej Litwy z XVII-XVIII wieku, który podjął się opublikowania tych mniej dostępnych prac językowych z tamtego okresu. Pierwszym owocem zamysłu prof. V. Drotvinasa był wydany w 1987 r. przez wydawnictwo „Mokslas” ozdobnie opracowany „Lexicon Lithuanicum”, który przez długi czas, na podstawie ustaleń J. Gerulisa, uważano za odpis niezachowanego rękopiśmiennego słownika D. Kleina. Przygotowując ten słownik do druku i dokładnie go badając, prof. V. Drotvinas przekonująco dowiódł, że tak nie jest, ponieważ „zarówno krytyczna interpretacja wcześniejszych faktów, jak i zestawienie niektórych danych lingwistycznych nie pozwalają utożsamiać „Lexicon Lithuanicum” ze słownikiem D. Kleina, tj. uważać go za odpis słownika D. Kleina” (Lexicon Lithuanicum, s. 15). 270