Kelios pastabos apie enantiosemiją

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Irena ERMANYTE KILKA UWAG O ENANTIOSEMII Analizując przeciwieństwa językowe z pragmatycznego punktu widzenia, zwraca uwagę bardzo stare zjawisko językowe — enantiosemia, kiedy ten sam wyraz ma dwa przeciwne znaczenia (w ten sposób uwidacznia się polaryzacja znaczeń wyrazu). Enantiosemia (niem. Enantiosemie, ang. Enantiosemy), której nazwa wywodzi się z gr. enantios — „znajdujący się naprzeciw, przeciwny” + sema — „znak”, ujawnia się w określonym kontekście, ponieważ bez niego tego zjawiska językowego nie można dostatecznie zrozumieć ani z punktu widzenia struktury, ani semantyki. W językoznawstwie enantiosemia jest definiowana jako właściwość wyrazu lub morfemu polegająca na posiadaniu przeciwnych znaczeń (Gaivenis, Keinys 1990: 57). Enantiosemia występuje w wielu językach od czasów starożytnych aż po dziś. Szerzej to zjawisko lingwistyczne zaczęto badać dopiero pod koniec XIX w., chociaż już G. W. F. Hegel we wstępie do „Nauki logiki” mówił o enantiosemii. Jego zdaniem większość wyrazów języka niemieckiego (zwłaszcza czasowniki z przedrostkami) ma nie tylko inne, lecz także przeciwne znaczenia. Niemiecki językoznawca Karl Abel (Carl Abel) w VIII części „Sprachwissenschaftliche Abhandlungen” („Studia językoznawcze”), zatytułowanej „Przeciwne pierwotne znaczenia wyrazu”, twierdził, że najstarsze znane nam przykłady enantiosemii zapisano egipskimi hieroglifami (Abel 1885: 316). W języku staroegipskim istniało wiele wyrazów, z których każdy miał dwa przeciwne znaczenia. Te polarne znaczenia najlepiej ilustrują słowa: unx (tylko inaczej modyfikowane fonetycznie), oznaczające zarówno „odsłonić, odkryć” (unx), jak i „zakryć, owinąć” (unh); at (również odpowiednio modyfikowane) oznaczające zarówno „słuchać, słyszeć” (af), jak i „być głuchym” (af); sneh —„dzielić, rozdzielać”, sneh — „łączyć” itd. Słowo guen dla mieszkańca Egiptu oznaczało zarówno „silny”, jak i „słaby”. Tylko ten hieroglif należało wyjaśnić odpowiednimi znakami oraz rysunkami, wskazującymi różnicę między konkretnymi znaczeniami. Przymiotnik silny zazwyczaj ilustrowano rysunkiem stojącego uzbrojonego wojownika, a si/pnas—klęczącego człowieka (najprawdopodobniej niewolnika). Czasownik žri „uZlipti” przedstawiano za pomocą schodów, a „nulipti” — drabiny (Abel 1885: 317, 329). (Por. też hindi: „wczoraj” i „jutro”; parso: „przedwczoraj” i „pojutrze”). Niemal w tym samym czasie enantiosemję badał także inny niemiecki językoznawca — V. Scherzl (Scherzl). Jego zdaniem enantiosemia jest właściwa wielu językom. Na przykład łaciński przymiotnik a/fus oznaczał nie tylko „wysoki”, lecz także „głęboki- ”, tj. znajdujący się nisko (a/tus mons „wysoka góra” i a/tum flumen „głęboka rzeka”). Za główną przyczynę enantiosemii V. Scherzl uważał istniejące w starożyt53 ności wspólne rdzenie, których znaczenia nie były jeszcze zróżnicowane. W miarę rozwoju myślenia i kształtowania się języka z tych niedostatecznie zróżnicowanych znaczeń stopniowo wyodrębniły się bardziej konkretne znaczenia podstawowe, z których drugie najczęściej było przenośne albo miało inną intonację. Na przykład z prasłowiańskiego rdzenia von-, którego pierwotne znaczenie brzmiało „zapach”, wyłoniły się dwa przeciwstawne znaczenia — „przyjemny zapach, aromat” (por. czes. vani, pol. wori, ros. GraroBone) oraz „nieprzyjemny zapach, odór, smród” (por. bułg. Borg, pol. wor i ros. Bows, snoBoKne) (Szercl 1883: 1-39; 1884: 41-84). Semantyczną uniwersalią językową właściwą enancjosemii jest polisemia. Na przykład czasownik brėkšti oznacza zarówno „świtać, $visti” (E kai jau dienai brėkštant rytai šviesa tvinksta, rasos pilnos žolynų žemyn galvos linksta A. Baran), jak i „zmierzchać” (Vakaras, jau pradeda brėkšti LKŽ I, 1028 (Prk). Neturėdamas žvakės brėkštant turėjau eiti gulti LKŽ I, 1028(I). Por. rzeczownik tej samej rodziny bréksma, oznaczający w Auksztocie „świt”, a na Żmudzi „zmierzch”? (w tym przypadku podstawą enancjosemii jest zjawisko dialektalne). Między biegunowymi znaczeniami tego samego słowa istnieje dość ścisły związek semantyczny. Jest to światło, które o określonej porze doby to się nasila, to słabnie, natomiast przeciwstawność znaczeń wyrazów z rdzeniem brėkš zależy od komponentu wtórnego — przeciwstawienia pór doby. Enancjosemia jest również nierozerwalnie związana z homonimią, która często powstaje z wyrazów wieloznacznych (zwłaszcza gdy związek semantyczny między poszczególnymi znaczeniami jakby się urywa). Na przykład, lit. banda „stado bydła” i „bochenek (zwykle ciasta lub kołacza)*. Te dwa wyrazy łączy wspólne znaczenie „majątek, własność- ”, odnotowane w pismach K. Sirvydasa i zachowane w gwarach Litwy Wschodniej: Nauda, banda SD 203. Przepuściłem cały swój majątek LKŽ I, 638 (Kur). A zatem w tym przypadku relacja tożsamości znaczeń homonimicznych nie została naruszona. Należy podkreślić gramatyczną i semantyczną relację pewnych homonimicznych czasowników. Na przykład w słownikach języka litewskiego czasownik rakti podawany jest w dwóch gniazdach: 1 rakti, raka (rakia, ranka), rakė (rako) „dłubać” jest przechodni: Rūkė, rūkė ir prarakė skaudulį ant rankos LKZ XI 112 (Kv) oraz 2 rakti, ranka, rako — nieprzechodni i oznacza „zmniejszać się (o otworze), zarastać, zatykać się” (Maza bulia (otwór igły) szybko ranika i całkowicie užranka LKŽ XI 115 (SI). Zdaniem A. Kaukienė, 1 rakti jest czasownikiem czynności aktywnej, natomiast 2 rakti oznacza zmianę stanu i tworzy opozycję semantyczną z pierwszym czasownikiem rakti (Kaukienė 1994: 77-78). Interesujący z lingwistycznego i semantycznego punktu widzenia przykład enantiosemii podał inny językoznawca litewski —V. Balaišis. Jako przedmiot analizy wybrał on nazwę góry Rambynas. Autor traktuje ten toponim jako enantiose- ­miczny, wywodzący się z języków słowiańskich. Dla Litwina Rambynas oznacza górę (albo wysoki, stromy brzeg Niemna niedaleko Tylży, w rejonie Szyłokarczmy), natomiast dla Niemca jest to miejscowość położona w głębokiej niecce wyspy Rugia, Rambin. Ide. Derywatów rdzenia * remdeterminantu -5(/) jest dość dużo zarówno w językach bałtyckich, germańskich, jak i słowiańskich, przy czym wyrazy bałtyckie i germańskie z wymienionym rdzeniem i determinantem najczęściej oznaczają „wzniesie54 nie, wyniesione miejsce” (por. lit. rurūbas, rumbėti, rembėti, łot. rumba „wodospad”, norweski rimi „wyniosłe miejsce” ir t. itp.), w o językach słowiańskich te derywaty najczęściej oznaczają „odcięty kawałek, wyrąb”, tj. zagłębione miejsce (por. J. Pokorny *remb-, * romb-, * rmb- „siekać, ciąć, robić nacięcia i karby” (Balaišis 1991: 52-53). O zjawisku enantiosemii języka litewskiego jako pierwszy powiedział Jonas Jablonskis. Teoretycznie nie analizował jeszcze enantiosemii, lecz w swojej „Gramatyce języka litewskiego” (1922), omawiając aspekty i rodzaje czasownika, podał znaczny zbiór wartościowych przykładów tego zjawiska oraz odpowiednio je uogólnił: „Aspektem niedokonanym wyrażamy tylko trwanie określonej czynności. Nie wyrażamy nim, czym ta czynność może albo musi się zakończyć<...> Mówimy niezbyt jasno „drzwi rób”, wtedy gdy dla adresata jasne jest, jak jego „robienie” ma się zakończyć <...> Człowiek, który mówi „rób drzwi”, zawsze czuje, że adresat właściwie go zrozumie, a adresat zawsze robi to, o co jest proszony albo co mu się nakazuje. Jeśli tymi dwoma słowami powiemy, że drzwi są zamknięte, wtedy wiemy, zarówno mówiący, jak i adresat, że przy robieniu drzwi trzeba je otworzyć” (Jablonskis 1957: 293). J. Jablonskis podał również więcej analogicznych przykładów. Np. : Jedź konno (na pole, do domu) (tj. wyjedź, przyjedź konno I.E.). Po co zaprzęgasz konie (robisz tak, żeby je wyprzęgnąć albo zaprząc- )? Już zaprzęga konie, zaraz je zaprzącze, wyprzęgnie. Wczoraj przypięła jej wianuszek (przypięła). Już przypina jej wieniec (zdejmuje). Zarzuca mu chustę (na ramiona, z ramion). Po co powozisz, prowadzisz [konie], czy dokądś jedziesz (por. jvadeleti, įvadžioti- )? Dalej już nigdzie nie pojedzie, już powozi, prowadzi konie (zaraz je odprowadzi, odprowadzi) (Jablonskis 1957: 294). We wszystkich tych przypadkach znaczenia wskazanych czasowników wyjaśniają się z kontekstu. Por. jeszcze: Kas tau bedirbs taip, kaip tuočės nu saulės lig saulės LKŽ XII 192 (Lz). Saulė nuo saulės (Od wschodu do zachodu słońca) kopaliśmy ziemniaki LKŽ XII 192 (Dglš). O tym, że leksyka litewska początkowo nie była dostatecznie zróżnicowana, świadczą czasowniki określające czynności ubierania obuwia, nakładania odzieży, ubierania się itp. Są to aūti(s), mauti(s), siaūsti(s- ), vilkti(s) i inne wyrazy podobnego typu, charakteryzujące się, oprócz polarności, także wektorowością. Właściwości te są szczególnie charakterystyczne dla zwrotnych form tych czasowników. Wiele czasowników tego typu przytoczył również J. Jablonskis. Np. : Kam aunies, ar eisi kur (por. apsiauti- )? Po co się ubierasz, czy już idziesz spać (por. zdejmować)? (Jablonskis 1957: 293). Po co zakładasz rękawiczki? Będzie zimno (miej na sobie rękawiczki). Czy nie pojedziesz, skoro już zakładasz (zdejmujesz) rękawiczki? Czy już będziesz się ubierać (przed pójściem spać)? Czy już będziesz się ubierać (wstawszy wcześnie rano z łóżka)? (Jablonskis 1957: 294-295). Taka polaryzacja znaczeń jest charakterystyczna także dla innych języków. Na przykład, zdaniem L. Nowikowa, zecr może w języku rosyjskim oznaczać zarówno „wnieść”, jak i „wynieść”, potrzebny jest tylko określony kontekst wskazujący kierunek (:ecrr crona ir HecrH Tyza) (Novikov 1973: 185). Niektóre czasowniki przedrostkowe (zwłaszcza z przedrostkiem af-) również są enancjosemiczne. Na przykład atristi oznacza zarówno „tocząc, przybliżyć, wtoczyć” (Dėdė tuo tarpu atritovaziuojamajj krėslą LKŽ XI 686(Mš), jak i „tocząc, usunąć” 55 (Ir akmenį nuog angos Sulinies atrisdavo LKŽ XI 687 (BB1Moz 29 3); atstumti — zarówno „popychając, oddalić” (Tokia kiauliotė nedora: visada kitas atdastuma nuo lovio LKŽ XIII 1042(Skdt- ), jak i „przywieźć” (tzn. „przybliżyć” I. E.) (Kaip plunksną maišą atstimiau LKZ XIII 1043(Er); atsokti — zarówno „odskoczyć, skacząc” (Ko čia atšdkaikaip nuo ugnies ? LKZ XV 232(Ktk), jak i „przybliżyć się skokiem lub podskakując” (Atsoka atsokes pri munes ir sako LKZ XV 233(Dr) i in. W wielu językach występuje mnóstwo takich czasowników przedrostkowych, mających przeciwstawne znaczenia. Por. niem. ab-: abdecken oznacza zarówno „przykryć, zakryć”, jak i „odkryć”. Temu niemieckiemu przedrostkowi ab powinien odpowiadać rosyjski or-, lecz tutaj obserwujemy interesujące zjawisko wskazujące, że rosyjski czasownik z tym przedrostkiem nabiera znaczenia czasownika pozbawionego przedrostka. Przytoczone twierdzenie rosyjski językoznawca I. Gorełow ilustruje przykładem or6e/rnTs, którego znaczenie to „bielić, czynić białym”, a nie „zniweczyć biel” (Gorelov 1986: 87-88). W języku rosyjskim występują również całkowicie enantysemiczne czasowniki z przedrostkiem r-. Na przykład pierwotne, tzn. wcześniejsze, znaczenie orkasars było „zapisać spadek”, obecnie zaś czasownik ten oznacza „unieważnić (prawo do) spadku”. Inny rosyjski językoznawca — R. Budagow — zwrócił uwagę na nadal odczuwalny związek semantyczny czasownika mobeaurs z rzeczownikiem 6eza (dawniej mobegurs oznaczał „zniszczyć, zabić”, tzn. miał znaczenie negatywne, obecnie zaś, przeciwnie, oznacza „pokonać, zwyciężyć”, a więc znaczenie to jest pozytywne. Obie te wartości są historycznie powiązane, ponieważ ten, kto niszczy, zwykle również zwycięża, pokonuje wroga lub rywala (Budagov 1965: 66-71). Polaryzacja znaczeń jest szczególnie wyraźna, gdy litewskie czasowniki określają wahania temperatury. Przeciwne znaczenia mają odpowiednie czasowniki zarówno bez przedrostków, jak i z przedrostkami. Tutaj enantiosemia, podobnie jak w poprzednich przypadkach, uwidacznia się w odpowiednim kontekście. Na przykład dėgtr, dėginti (Tie tavo medžiai tik smilksta, o nedega LKŽ II, 368(Vvr), Degama ugnis sunku ažgesyti LKŽ II, 368(Ds) i Veidai dėga nuo "šalčio LKŽ II, 369(Lp)*; dėginti (Vidudieny baisiausia, kai saulė dėgina, negali pakęst LKŽ II, 363(Gs) i O kad pusto, kad drimba, sniegas veidą kad degina! LKŽ II „363(B. Sruog); Nudega šalčiu, ugnim LKŽ XVII(SD 212); isképti (Tego lata od upałów wszystkie zboża się wypiekły LKŽ V 588(Ds) i W tym roku wszystkie sady [od mrozu] wypiekły się LKŽ V 588(Ds); képinti (Nieludzko praży słońce, człowiek nie może iść dalej LKŽ V 581(Srv) i Na dworze mróz tak piecze, że aż piecze LKŽ V 581(Jnš); pleskéti (Suche drewno tak dobrze trzaska LKŽ X 173(Ut) i Trzaska przez całą zimę bez ustanku LKŽ X 173(Trgn); pléskinti (Paliłem przez cały dzień, a pokoje są zimne LKŽ X 175(Brs) i Taki mróz trzaska, izba nieocieplona LKŽ X 176(Skdt); Gorącą wodą sparz nogi cielęcia LKŽ X 229(J). Mróz marznie jak ogniem parzonym, tj. jak ogniem parzył twarz, ręce i nogi LKZ XVII 373(J); svilt/(Palenisko rozpalone tak gorąco, że * W semantyce czasowników dėgtrir i képti dostrzega się również „możliwość opozycji diatezy” (Kaukienė 1994: 63). 56 wąsy przypalają się LKŽ XIV 359(J) i Takie są tegoroczne mrozy, że aż policzki marzną LKŽ XIV 359(N¢); svilinti (Słońce przypieka z wysoka LKŽ 354(V. Krėv) oraz Ot na dworze przypieka, można sobie uszy odmrozić LKZ XIV 354(Vs) i in. Takie czasowniki zazwyczaj oznaczają zarówno intensywne ogrzewanie się (ogrzewanie), ciepło, gorąco, jak i silne marznięcie (chłodzenie), zimno, mróz (Ermanytė 1991: 73-74). Te polarne znaczenia łączy wspólny komponent intensywności. Należy podkreślić, że znaczenie marznięcia (chłodzenia) najczęściej jest przenośne, wtórne, tj. derywowane. Istnieją jednak także takie czasowniki, których pierwszym, tj. podstawowym znaczeniem jest marznięcie (chłodzenie), natomiast znaczenie ogrzewania się (ogrzewania) jest wtórne. Na przykład spiginti (Pod wieczór wydawało się, że ustąpił mróz, ale gdzie tam — jeszcze bardziej zaczęło „szczypać”! LKŽ XIII 397(Srv). Wielki mróz szczypie skórę LKŽ XIII 397(Rsn), oraz Zimą mróz, a latem słońce szczypie LKŽ XIII 397(J). Bagna i „źródła, których promień słońca nie dosięga, od wieków huczały, które również i cału Takiej semantyki czasowniki oznaczające wahania temperatury; występują także w innych językach, por. łot.: : Ejot pa sniegu mazmeitai nemaz nebija auksti, bet vaigi visu laiku svilint svila Birznieks-Upitis IV 279. Zeme izkaltusi, sausa ka pelni, un saule to sakarsėjusi tik stipri, ka [ravėjot] svi/a pirksti Klava I 64 (LLVV: 1991: 7,s¢j., 324) itd. Niektóre czasowniki języka litewskiego oznaczają właściwości stanu lub czynności albo zmianę, np.: akti „stawać się ślepym, zaczynać gorzej widzieć” (Jau mano akys afnika čystai, t. y. mazinas šviesybė LKŽ I, 87(J) oraz „otwierać oczy, zaczynać wi (Kačiukai jau azka, tuo matys LKZ I 88(Kp); gurbti „rozwijać się, dobrze rosnąć” (Po ligai sesuo gurbsta, t. y. eina stipryn LKŽ III 742(J) oraz „marnieć, podupadać” (Ji is visą laiką gurbo ir gurbo, iki numirė LKŽ III 742(Sb); jinkti „odzwyczajać się od ssania” (Paršai baigia fūnkti DŽ, 269, oraz „przyzwyczajać się” (Kiaulė juaksta į žirnius DZ, 269) itp. Przenośne znaczenia czasowników enantiosemicznych często mają także ironiczne zabarwienie. Na przykład draūsti oznacza zarówno „mówić, żeby tego nie robił, nie pozwalać, ostrzegać, bronić” (Draūsk nedraūsk, daro savo, ir gana LKŽ II, 662(Gs). Drausk savo dukrą nuo blogų darbų LKŽ II, 662(J), jak i „namawiać, żeby został, zatrzymywać” („Draūdė mane valgyt, tik neturėjau laiko LKŽ II „662(Ukm- ). Šeimyną draūdžia pasilikti antrus metus LKŽ I, 662(Kp); czcić i „oddawać cześć, chwalić, wywyższać; szanować” (Jį ligi gyvą garbino, jį ir numirusį garbina LKZ III 117(J. Jabl), jak i „gardzić, źle wspominać, ganić, lżyć” (Tą netikėlį visi gdrbina LKZ III 117(Rm) itp. Znaczenia niektórych czasowników i rzeczowników o tym samym rdzeniu pozostają względem siebie także w relacji konwersywnej. Na przykład, (pa)skolinti „udzielić (pa)skolą (komu)” i „wziąć (pa)skolą (od kogoś)”. Podobna więź semantyczna zachodzi także między innymi rzeczownikami z tego samego rdzenia: skola, paskola, skolininkas, -ė. Warto zauważyć, że enantiosemia jest właściwa nie tylko czasownikom. Tę „wewnętrzną sprzeczność” mają także niektóre rzeczowniki (wspomniano o tym już na początku tego artykułu), 57 przymiotniki, a nawet przysłówki. Na przykład wieloznaczny rzeczownik duksas 1. „drogocenny metal koloru żółtego” i 5. przen. „ktoś bardzo dobry, wspaniały” (LKŽ I, 479) w gwarach oznacza także „odchody, obornik” (Auksą veža, tai ir smirda LKŽ I, 390 (Kp). Polisemiczny rzeczownik širdis oznacza zarówno dobre, jak i złe cechy charakteru człowieka. „Dobroć” określająca širdis jest zwykle wyrażana za pomocą pieszczotliwych epitetów zdrobniałych, których szczególnie wiele występuje w gwarach i folklorze (Sirdele, padirbėk už mane LKŽ XIV 864 (J. Jabl). Tėvuli mano, širde/e mano, kam prižadėjai jaunam berneliu[i]? (d.) LKŽ XIV 864 (Dg). Širdis, oznaczająca złe cechy charakteru człowieka — „złość, gniew”, nie ma już takich form zdrobniałych (Man užėjo širdis, ir pasakiau ne vietoj žodį LKŽ XIV 864(Jnšk). Ragana kalukei iš širdies išsuko visas keturias kojukes LKŽ XIV 865(LTR(AI). Przymiotnik Sirdingas, -a, pochodzący od tego samego rdzenia, również oznacza dobre i złe cechy człowieka. Pierwsze znaczenie tego przymiotnika to „który ma dobre serce, łaskawy, miły” (Ak lietuvininkai, sirdingimano broleliai LKZ XIV 848(K. Donel). Drugie znaczenie tego przymiotnika jest również semantycznie bliskie pierwszemu — „wypływający z otwartego serca, szczery, prawdziwy” (Norėjau ištarti jiems žodį Širdingą, bet širdis atšalusias, ledą radau LKŽ XIV 849(P. Vaič). Širdingas, -a oznaczający „szybko wpadający w gniew, gniewający się”, opisuje złe cechy człowieka (Kurs pasišiaušęs, širdingas, ta lankuok, nugerink LKŽ XIV 849(J). Rzeczownik złożony rodzaju męskiego i żeńskiego Zemasirdis, -e również oznacza dobre i złe cechy charakteru człowieka. Pierwsze znaczenie tego rzeczownika to „ten, kto ma twarde, bezlitosne, niskie serce” (Niekai tokiam žemaširdžiui [Zzmogui] ir brolį nudėt sp.). Drugie, enantiosemiczne wobec pierwszego, znaczenie tego rzeczownika to „ten, kto jest pokorny, łatwo ulegający wpływom” (Viso to neduoda tėvas puikiesiems, bet Zemasirdžiams A. Baran.). Taka właściwość enantiosemicznych przymiotników i niektórych rzeczowników, polegająca na charakteryzowaniu różnych cech i właściwości charakteru człowieka, jest typowa również dla innych języków. Por. ang. apparent „widoczny, jasny” i „rzekomy, domniemany”. Odpowiednie znaczenia ma również pochodzący od niego angielski przysłówek apparently „wyraźnie, niewątpliwie” i „prawdopodobnie, być może”. Ciekawe przemyślenia na temat enantiosemii przedstawił litewski filozof Antanas Maceina. W swoim studium „Asmuo ir istorija“ opiera się on na rozważaniach francuskiego teologa, jezuity Jeana Daniélou, w których stwierdza się, że słowa wielu języków oznaczające gościa i wroga mają ten sam rdzeń. Na przykład po grecku cudzoziemiec nazywa się xénos, wrogość —xenofobia, a gościnność —xenofilia; po łacinie gość to hospes, a wróg —hostis (por. analogiczne znaczenia ros. rocrs). Litewskie słowo svécias, bez żadnych wątpliwości, jest enantiosemiczne, ponieważ ten rzeczownik, choć oznacza osobę zaproszoną, 58 odnosi się jednak do osoby, która przybyła w odwiedziny z innego miejsca, tj. z obcego kraju. (Por. 2 svėčias, -ia adj. (4) 1. nienależący do ojczyzny, znajdujący się dalej, obcy (o miejscu, kraju) oraz 2. nienależący do swoich (o człowieku) (LKŽ XIV 286). A zatem zarówno rzeczownik, jak i przymiotnik mają ten sam rdzeń svet-, który w jednym przypadku służy do nazwania osoby zaproszonej, oczekiwanej, w innym zaś przypadku —obcego człowieka, przybyłego z innego miejsca. Mówiąc słowami A. Maceiny: „w każdym przypadku ten człowiek nie jest swój. Może być przygarnięty, a nawet poczęstowany, jednak nigdy nie staje się miejscowym” (Maceina 1981: 63). Czy szukając wolności, czy lepszego chleba, taki przybysz nie będzie swój, będzie musiał się poniżać, tzn. zachowywać się tak, jak będą sobie tego życzyć ci, którzy go przyjęli. „Gość przychodzi i jest przyjmowany tylko dlatego, że musi iserfi —jak mówi litewskie przysłowie: „Goście, skoro zrozumieliście, żeby przyjść, zrozumcie też, żeby wyjść" (Maceina 1981: 64). Takich obrazowych powiedzeń o gościach i „niegościnnych” stosunkach z nimi jest w litewskim folklorze dość dużo. Na przykład: No to już siadaj, skoro przyszedłeś: będziesz gościem, jutro dostaniesz jeść (żart.) LKŽ XIV 286(Mrs). Ucieszył się, jak wyprawił gości LKŽ XIV 285(KrvP(- Jnš). Miły gość — szkoda twarogu LKZ XIV 285(Mrj). Por. łot. ciema ėdiens lidz majas vartiem „jadło gościa aż do bramy (tj. niezaspokajające głodu I. E.)” (Balkevičius, Kabelka 1977: 132) itd. Enantiosemia w wielu językach zostaje rozszerzona do antifrazy (gr. antiphrasis — sprzeczność, przeciwieństwo), tj. figury stylistycznej, pewnego powiedzenia, którego dosłowne znaczenie ironia albo sarkazm zastępuje przeciwnym (Pikčilingis 1975: 297–298). Na przykład: Jaka mądra rada! zamiast Jaka głupia rada! Piękna brzydula jak diabeł (o bardzo pięknej dziewczynie)! LKŽ K (Rm). Tutaj do wyrażania pozytywnych emocji wykorzystuje się słowa o negatywnym znaczeniu. W tym przypadku nie mówi się już o polaryzacji znaczeń jednego słowa, ponieważ występuje tu całe zdanie, tj. spójny kontekst, w którym za pomocą odpowiednich środków stylistycznych i intonacji uwydatnia się przeciwieństwo znaczeń. Na przykład łac. £fo/lendum esse Octavium: „Oktawiusza należy wywyższyć” i „Oktawiusza należy usunąć”; cum tacent clamant „kiedy milczą — krzyczą” (powiedzenie Cycerona- ), tj. milczeniem wyraża się dezaprobatę, por. qui tacet, consentire videtur „milczenie — znak zgody”; festina lente „spiesz się powoli” (powiedzenie Swetoniusza), tj. nie rób [niczego] w pośpiechu; franc. Savant est sot plus gu'un sot ignorant „Uczony głupiec jest większy od nieuczonego głupca” (powiedzenie Moliera) itd. Niektórzy językoznawcy nazywają enantiosemię także antonimią homonimiczną, a nawet homoantonimią, np. : Pies — najlepszy przyjaciel człowieka, a dla psa — śmierć psa. W języku w istocie nierzadko splatają się antonimia i homonimia (Gorelov 1986: 89). Podsumowując, należy powiedzieć, że enantiosemia, choć nie jest szczególnie produktywnym zjawiskiem językowym, wcale nie zamierza zaniknąć. Przeciwnie, przybierając coraz to nowe formy i sposoby wyrazu, dostosowane do współczesnych realiów i tempa życia, enantiosemia nie zanika. Tak jak dawniej, tak i obecnie w każdym języku istnieje wystarczająco wiele słów mających „wewnętrzne przeciwieństwa”, tj. spolaryzowane znaczenia. 59 LITERATURA IR ŹRÓDŁA Abel C. 1885: Sprachwissenschaftliche Abhandlungen, Lipsk, Balaišis 316-329. V. 1991: Enantiosemia ir Rambynas. — Słowa ir znaczenia, 1, 50-54. Balkevičius J, Kabelka J.1977: Słownik języka łotewskiego i litewskiego, Wilno: Mokslas. A. BaranAntanas Baranauskas, jo pisma. Bb1 — Biblia... 11 wyd., w Berlinie 1931. Budagov R. A. 1965: Vvedenie v nauku o jazyke, Moskwa: Prosveszczenije. DZ, —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. S. DaukSimonas Daukantas, jego pisma. K. Donel-Christian Donalitius. Litewskie utwory poetyckie- ..., Królewiec, 1869. Ermanytė I. 1991: Antonimiczne znaczenia tego samego czasownika. 73-74. —Kultūra języka 61, Gaivenis K., Keinys S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Gorelov I. N. 1989: Enantiosemia jako zderzenie sprzecznych tendencji rozwoju języka. —Zagadnienia językoznawstwa, 87–89. I—Laurynas Ivinskis, jego pisma. J —Słownik litewski A. Juškiewicza..., 1–2, Sankt Petersburg, 1897, 1904. J. Jabl—Jonas Jablonskis, jego pisma i kartki słownikowe. Jablonskis J. 1957: Raštai 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Kaukienė A. 1994: Historia czasowników języka litewskiego 1, Kłajpeda. V. Krėv-Vincas Krėvė-Mickevičius, jego pisma. KrvP (Jnš)—-V. Krėvė-Mickevičius. Przysłowia i powiedzenia 1-2, Kowno, 1934-1935; Przysłowia i powiedzenia litewskie 3, Kowno, 1937; 4 —Prace i dni, 7, 1938. LKŽ I,—Słownik języka litewskiego 1, Wilno, 1941. LKŽ I-II, —Słownik języka litewskiego 1-2, Wilno: Mintis, 1968-1969. LKŽ TI -Słownik języka litewskiego3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956. LKŽ V —Słownik języka litewskiego 5, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowe1959. j, LKŽ X-XV —Słownik języka litewskiego 10-15, Wilno: Mokslas, 1976, 1978, 1981, 1984, 1986, LKŽ K 1991. —kartoteka Słownika języka litewskiego. LLVV VII, —Słownik łotewskiego języka literackiego 7, Ryga: Zinatne, 1991, 324. Maceina A. 1981: Osoba i historia, Chicago: Ateitis, 63-64. Mš —Pranas Masziotas, jego pisma i przekłady. Novikov L. A. 1973: Antonimia w języku rosyjskim (Analiza semantyczna przeciwstawności w leksyce), Wydawnictwo Uniwersytetu Moskiewskiego, 185. Pikčilingis J. 1975: Stylistyka języka litewskiego 2, Wilno: Mokslas, 297—298. SD —Dictionarium trium lingvarum, In usum Studiosae Iuventutis, Avctore... Constantino Szyrvid.. Ovinta editio... Vilnae... B. Sruog-Balys Sruoga, jego pisma. Sercl V. 1883, 1884: O słowach o przeciwstawnych znaczeniach (czyli o tak zwanej enantiosemii). —Zapiski filologiczne, zeszyt 5-6, 1-39; zeszyt 1, 41-84, Woroneż. P. Vaič-Pranas Vaicaitis, jego pisma. KILKA UWAG O ENANTIOSEMII Streszczenie Enantiosemia jest bardzo starym zjawiskiem językowym, sięgającym czasów starożytnego Egiptu. W językoznawstwie definiuje się ją jako właściwość słowa lub morfemu polegającą na posiadaniu przeciwstawnych znaczeń. 60 Polaryzacja znaczeń jest szczególnie widoczna w czasownikach oznaczających wahania temperatury (np. degti, kepti, svilti i inne). Ten rodzaj wewnętrznej opozycji jest charakterystyczny dla niektórych rzeczowników, przymiotników, a nawet przysłówków. Główną przyczyną enantiosemii są niezróżnicowane znaczenia słów o wspólnych rdzeniach. Zarówno polisemia (por. bréksti — „tkać, prząść” oraz „ciemnieć- ”), jak i homonimia (por. banda — „bydło” i „bochenek chleba”). Powyższe homonimy mają wspólne znaczenie „mienie, własność- ”. Jonas Jablonskis był pierwszym litewskim językoznawcą, który badał enantiosemię (Lietuviy kalbos gramatika, 1922). Interesujące rozważania na temat enantiosemicznego słowa svečias przedstawił litewski filozof A. Maceina. Mając znaczenie osoby, która została zaproszona z wizytą, rzeczownik ten jednocześnie charakteryzuje tę osobę jako kogoś, kto przybył z innego miejsca i jest obcy. Enantiosemia zwykle ujawnia się dopiero w spójnych tekstach. Polaryzacja znaczeń przejawia się w intonacji i środkach stylistycznych. Czasami enantiosemia zostaje rozszerzona do antyfrazy, tj. pewnego powiedzenia, którego dosłowne znaczenie zostaje za pomocą ironii lub sarkazmu zmienione na znaczenie przeciwne. Zjawisko enantiosemii nie zniknie, lecz po prostu przybiera nowe formy wyrazu w języku. 61