Kelios pastabos apie enantiosemiją

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Irena ERMANYTĖ KILKA UWAG O ENANTIOSEMII Analizując przeciwieństwa językowe z pragmatycznego punktu widzenia, dostrzegamy bardzo stare zjawisko językowe – enantiosemię, gdy to samo słowo ma dwa przeciwstawne znaczenia (uwidacznia się w ten sposób polaryzacja znaczeń słowa). Enantiosemia (niem. Enantiose- mie, ang. Enantiosemy), której nazwa pochodzi od gr. enantios – ‘znajdujący się naprzeciw, przeciwny’ + sema – ‘znak’, ujawnia się w określonym kontekście, ponieważ bez niego nie można dostatecznie zrozumieć tego zjawiska językowego ani pod względem struktury, ani semantyki. W językoznawstwie enantiosemię definiuje się jako właściwość słowa lub morfemu polegającą na posiadaniu przeciwstawnych znaczeń (Gaivenis, Keinys 1990: 57). Enantiosemia jest charakterystyczna dla wielu języków od czasów starożytnych po dziś dzień. To zjawisko lingwistyczne zaczęto szczegółowo badać dopiero pod koniec XIX wieku, choć już G. W. F. Hegel (Hegel) we wstępie do „Nauki logiki” mówił o enantiosemii. Jego zdaniem większość niemieckich słów (zwłaszcza czasowników z przedrostkami) ma nie tylko inne, lecz także przeciwstawne znaczenia. Niemiecki językoznawca Karl Abel (Carl Abel) w części VIII „Sprachwissenschaftliche Abhandlungen” („Rozprawy językoznawcze”), zatytułowanej „Przeciwstawne znaczenia wyrazu pierwotnego”, twierdził, że najstarsze znane nam przykłady enantiosemii zapisano egipskimi hieroglifami (Abel 1885: 316). W języku starożytnych Egipcjan istniało wiele słów, z których każde miało dwa przeciwstawne znaczenia. Te polarne znaczenia najlepiej ilustrują słowa: unx (zmieniane jedynie fonetycznie), oznaczające zarówno „odsłonić, odkryć” (unx), jak i „zakryć, owinąć” (unḥ); at (również odpowiednio modyfikowane) oznaczające zarówno „słuchać, słyszeć” (aṯ), jak i „być głuchym” (aṭ); sneḥ – „rozdzielać, oddzielać”, sneḥ – „łączyć” itd. Słowo quen dla mieszkańca Egiptu oznaczało zarówno „silny”, jak i „słaby”. Ten hieroglif trzeba było jedynie objaśnić odpowiednimi znakami i rysunkami, wskazującymi różnicę między konkretnymi znaczeniami. Przymiotnik silny zwykle ilustrowano rysunkiem stojącego uzbrojonego wojownika, a słaby – klęczącego człowieka (prawdopodobnie niewolnika). Czasownik ārī „wchodzić” przedstawiano za pomocą schodów, a „schodzić” – za pomocą drabiny (Abel 1885: 317, 329). (Por. też hindi kal: „wczoraj” i „jutro”; parso: „przedwczoraj” i „pojutrze”.) Niemal w tym samym czasie enantiosemię badał także inny niemiecki językoznawca – V. Scherzl (Scherzl). Jego zdaniem enantiosemia jest charakterystyczna dla wielu języków. Na przykład łaciński przymiotnik altus oznaczał nie tylko „wysoki”, lecz także „głęboki”, czyli znajdujący się nisko (altus mons „wysoka góra” i altum flumen „głęboka rzeka”). Za główną przyczynę enantiosemii V. Scherzl uważał istniejące w starożytności dwuznaczności- 53 odważne rdzenie, których znaczenia nie były jeszcze zróżnicowane. W miarę rozwoju myślenia i kształtowania się języka z tych niedostatecznie zróżnicowanych znaczeń stopniowo wyodrębniały się bardziej konkretne znaczenia podstawowe, z których drugie najczęściej było przenośne lub miało inną intonację. Na przykład ze słowiańskiego rdzenia von-, którego pierwotne znaczenie to „zapach”, rozwinęły się dwa przeciwstawne znaczenia — „przyjemny zapach, aromat” (por. czes. vůně, pol. woń, ros. благовоние) oraz „nieprzyjemny zapach, odór, smród” (por. bułg. воня, pol. woń oraz ros. вонь, зловоние) (Šercl 1883: 1–39; 1884: 41–84). Semantyczną uniwersalią językową charakterystyczną dla enantiosemii jest polisemija. Na przykład czasownik brėkšti oznacza zarówno „świtać, rozwidniać się” (Ė kai jau dienai brėkštant rytai šviesa tvinksta, rasos pilnos žolynų žemyn galvos linksta A. Baran), jak i „zmierzchać” (Vakaras, jau pradeda brėkšti I2 1028 (Prk). Neturėdamas žvakės brėkštant turėjau eiti gulti LKŽ I₂ 1028(I). Por. rzeczownik od tego samego rdzenia brėkšma, oznaczający w Auksztocie „świt”, a na Żmudzi „półmrok” (w tym przypadku podstawą enantiosemii jest zróżnicowanie dialektalne). Między biegunowymi znaczeniami tego samego wyrazu istnieje dość ścisły związek semantyczny. Jest nim šviesa, czyli światło, które o odpowiedniej porze doby raz się nasila, raz słabnie, natomiast przeciwieństwo znaczeń wyrazów z rdzeniem brėkš- zależy od drugiego składnika — przeciwstawienia pór doby. Enantiosemii nie można też oddzielić od homonimijos, która często powstaje z wyrazów wieloznacznych (zwłaszcza gdy związek semantyczny między poszczególnymi znaczeniami jak gdyby zanika). Na przykład lit. bandà „stado bydła” i „bochenek (zazwyczaj ciasta lub chleba)”. Te dwa wyrazy łączy wspólne znaczenie „majątek, własność”, poświadczone w pismach K. Sirvydasa i zachowane w dialektach wschodniej Litwy: Nauda, banda SD 203. Praleidžiau visą savo bandą LKŽ I2 638 (Kur). Zatem w tym przypadku relacja tożsamości między znaczeniami homonimicznymi nie została zerwana. Warto zwrócić uwagę na gramatyczną i semantyczną relację między niektórymi homonimicznymi czasownikami. Na przykład w słownikach języka litewskiego czasownik rãkti podano w dwóch hasłach: 1 rãkti, rãka (rãkia, rañka), rãkė (rãko) „dłubać” jest czasownikiem przechodnim: Rãkė, rãkė ir prarakė skaudulį ant rankos LKŽ XI 112 (Kv); oraz 2 rãkti, rañka, rãko — jest nieprzechodni i oznacza „zmniejszać się (o otworze), zasklepiać się, zatykać się” (Maža bulia (adatos skylutė) greitai rañka ir visiškai užranka LKŽ XI 115 (Sl). Zdaniem A. Kaukienė czasownik 1 rãkti wyraża czynność aktywną, natomiast 2 rãkti oznacza zmianę stanu i tworzy opozycję semantyczną względem pierwszego czasownika rãkti (Kaukienė 1994: 77–78). Inny litewski językoznawca, V. Balaišis, podał interesujący z lingwistycznego i semantycznego punktu widzenia przykład enantiosemii. Za przedmiot analizy obrał nazwę góry Rambynas. Autor traktuje tę nazwę miejscową jako enantosemiczną, wywodzącą się z języków słowiańskich. Dla Litwina Rambynas oznacza górę (lub wysoki, stromy brzeg Niemna niedaleko Tylży, w rejonie szyłuckim), dla Niemca zaś jest to miejscowość położona w głębokiej kotlinie wyspy Rugia, Rambin. W językach bałtyckich, germańskich i słowiańskich występuje wiele derywatów z indoeuropejskim rdzeniem *rem- i determinantem -b(h); wyrazy bałtyckie i germańskie z wymienionym rdzeniem i determinantem oznaczają najczęściej „wzniesienie, wyżynne miejsce”, natomiast… 54 „miejsce wyniesione” (por. lit. rūmbas, rumbėti, rembėti, łot. rumba „wodospad”, norw. rimi „wzniesione miejsce” itd.), natomiast w językach słowiańskich te derywaty oznaczają najczęściej „odcięty kawałek, wyrąb”, czyli miejsce zagłębione (por. J. Pokorny * remъ-, *romb-, *rmb- „rąbać, ciąć, robić nacięcia i karby” (Balaišis 1991: 52–53). O zjawisku enantiosemii w języku litewskim jako pierwszy mówił Jonas Jablonskis. Nie analizował jeszcze enantiosemii teoretycznie, ale w swojej „Gramatyce języka litewskiego” (1922), omawiając aspekty i strony czasownika, podał spory zbiór cennych przykładów tego zjawiska i odpowiednio je uogólnił: „Aspektem niedokonanym wyrażamy tylko trwanie określonej czynności. Nie mówimy nim, czym ta czynność może lub powinna się zakończyć <...> Mówimy nie całkiem jasno „rób drzwi”, kiedy dla mówiącego jasne jest, czym powinno się zakończyć owo „robienie” <...> Człowiek, który mówi „rób drzwi”, zawsze ma poczucie, że zostanie należycie zrozumiany przez rozmówcę, a rozmówca zawsze robi to, o co jest proszony lub co mu się nakazuje. Jeśli tymi dwoma wyrazami powiemy, że drzwi są zamknięte, wtedy wiemy — zarówno mówiący, jak i rozmówca — że robiąc drzwi, trzeba je otworzyć” (Jablonskis 1957: 293). J. Jablonskis podał więcej podobnych przykładów. Np.: Jok arklius (į lauką, namo) (t. y. išjok, parjok I.E.). Kam kinkai arklius (darai, kad iškinkytum arba pakinkytum)? Jau arklius kinko, tuoj pakinkys, iškinkys. Jai vakar vainikėlį segė (prisegė). Jai vainiką jau sega (nusega). Siaučia jam skarą (ant pečių, nuo pečių). Kam vadelėji, vadžioji [arklius], ar kur važiuoji (plg. įvadelėti, įvadžioti)? Toliau jis niekur nebevažiuos, jau arklius vadelėja, vadžioja (tuoj išvadelės, išvadžios) (Jablonskis 1957: 294). We wszystkich tych przypadkach znaczenia wskazanych czasowników wyjaśniają się z kontekstu. Por. także: Kas tau bedirbs taip, kaip tuočės nu saulės lig saulės LKŽ XII 192 (Lž). Saulė nuo saulės (Od wschodu do zachodu słońca) kopaliśmy ziemniaki LKŽ XII 192 (Dglš). To, że litewska leksyka początkowo nie była dostatecznie zróżnicowana, pokazują czasowniki określające czynności wkładania i zdejmowania obuwia i odzieży itp. Są to autī(s), mautī(s), siaustī(s), vīktī(s) i inne wyrazy tego typu, cechujące się nie tylko biegunowością, ale też wektorowością. Właściwości te są szczególnie charakterystyczne dla zwrotnych form tych czasowników. Wiele czasowników tego typu podał również J. Jablonskis. Np.: Kam aunies, ar eisi kur (plg. apsiauti)? Kam aunies, ar jau eisi gulti (plg. nusiau­ti)? (Jablonskis 1957: 293). Kam mauniesi pirštines? Bus šalta (būk su pirštinėmis). Ar nevažiuosi, kad jau pirštines maunies (nusimauni)? Ar jau vilksies (prieš eidamas gulti)? Ar jau vilksies (atsikėlęs anksti rytą iš lovos)? (Jablonskis 1957: 294–295). Taka polaryzacja znaczeń jest charakterystyczna również dla innych języków. Na przykład, zdaniem L. Novikova, нести może w języku rosyjskim oznaczać zarówno „wnieść”, jak i „wynieść”; potrzebny jest jedynie odpowiedni kontekst wskazujący kierunek (нести сюда i нести туда) (Novikov 1973: 185). Niektóre czasowniki z przedrostkami (zwłaszcza z przedrostkiem at-) również są enantosemiczne. Na przykład atrišti oznacza zarówno „przytoczyć, tocząc ku sobie” (Dėdė tuo tarpu atrito važiuojamąjį krėslą LKŽ XI 686 (Mš)), jak i „usunąć, tocząc” (Ir akme- 55 nę ze studni, od otworu odwiązywał LKŽ XI 687 (BB1Moz 29 3); odsunąć – także „popychając, oddalić” (Takie świństwo jest niegodziwe: zawsze ktoś inny odsuwa od koryta LKŽ XIII 1042(Skdt), a także „przywieźć” (tj. „przybliżyć” I. E.) (Jak piórko odsunąłem worek LKŽ XIII 1043(Er); odskoczyć – także „odsunąć się skokiem” (Czemu tu odskoczyłeś jak od ognia? LKŽ XV 232(Ktk), a także „zbliżyć się skokiem lub podskakując” (Podskakuje, podskoczywszy, podchodzi do mnie i mówi LKŽ XV 233(Dr) i tym podobne. W wielu językach jest mnóstwo takich czasowników przedrostkowych o przeciwnych znaczeniach. Por. niem. abdecken oznacza zarówno „przykryć, zakryć”, jak i „odkryć”. Temu niemieckiemu przedrostkowi ab- powinien odpowiadać rosyjski от-, lecz obserwujemy tu interesujące zjawisko wskazujące, że rosyjski czasownik z tym przedrostkiem nabiera znaczenia czasownika bezprzedrostkowego. Rosyjski językoznawca I. Gorelov ilustruje tę tezę przykładem отбелить, który oznacza „wybielać, czynić białym”, a nie „usuwać biel” (Gorelov 1986: 87-88). W języku rosyjskim występują także całkowicie enantiosemiczne czasowniki z przedrostkiem от-. Na przykład pierwotne, czyli wcześniejsze, znaczenie отказать brzmiało „zapisać w testamencie”, a obecnie czasownik ten oznacza „cofnąć (prawo do) spadku”. Inny rosyjski językoznawca, R. Budagov, zwrócił uwagę na wciąż odczuwalny związek semantyczny czasownika победить z rzeczownikiem беда (dawniej победить znaczyło „zniszczyć, zabić”, miało więc znaczenie negatywne, natomiast obecnie oznacza „pokonać, zwyciężyć”, a zatem jego znaczenie jest pozytywne. Oba znaczenia łączą się historycznie, ponieważ ten, kto niszczy, zazwyczaj także pokonuje przeciwnika lub rywala (Budagov 1965: 66–71). Polaryzacja znaczeń jest szczególnie wyraźna, gdy litewskie czasowniki określają wahania temperatury. Przeciwstawne znaczenia mają odpowiednie czasowniki zarówno bez przedrostków, jak i z przedrostkami. Tutaj enantiosemia, podobnie jak w poprzednich przypadkach, ujawnia się w odpowiednim kontekście. Na przykład płonąć, palić (Te twoje drzewa tylko się tlą, a nie płoną LKŽ II₂, 368(Vvr), Płonący ogień trudno ugasić LKŽ II₂, 368(Ds), a Twarze płoną od zimna LKŽ II₂ 369(Lp)*; palić (W południe najgorzej, kiedy słońce pali, nie można tego znieść LKŽ II₂ 363(Gs), a O, jak zawiewa, jak sypie, śnieg twarz parzy! LKŽ II₂ 363(B. Sruog); parzy mrozem, ogniem LKŽ XVII(SD 212); wypiekać się (Tego lata od upałów wszystkie zboża wypiekły się LKŽ V 588(Ds), a W tym roku wszystkie sady [od mrozu] wypiekły się LKŽ V 588(Ds); prażyć (Nieludzko wręcz praży słońce, człowiek nie może iść dalej LKŽ V 581(Sry), a Na dworze mroźno praży LKŽ V 581(Jnš); trzaskać (Suche drewno tak dobrze trzaska LKŽ X 173(Ut), a Trzaska przez całą zimę bez przerwy LKŽ X 173(Trgn); trzaskać (Trzaskałem cały dzień, a pokoje są zimne LKŽ X 175(Brs), a Taki mróz trzaska, izba nieogrzana LKŽ X 176(Skdt); Gorącą wodą polej nogi cielęcia LKŽ X 229(J). Mróz szczypie żarem, tj. jak ogniem pali twarz, ręce, nogi LKŽ XVII 373(J); opalać (Palnik rozpalono tak mocno, że * W semantyce czasowników dégti i képti dostrzega się także „możliwość opozycji diatezy” (Kaukienė 1994: 63). 56 policzki svìlsta LKŽ XIV 359(J) oraz Takie w tym roku mrozy, że nawet policzki svėla LKŽ XIV 359(Nč); svilinti (Słońce svilina z wysokości LKŽ 354(V. Krėv) oraz Na dworze tak svilina, że można odmrozić uszy LKŽ XIV 354(Vs) i in. Takie czasowniki zazwyczaj oznaczają zarówno intensywne ocieplanie się (ogrzewanie), ciepło, gorąco, jak i silne oziębianie się (chłodzenie), zimno, mróz (Ermanytė 1991: 73–74). Te polarne znaczenia łączy wspólny komponent intensywności. Należy podkreślić, że znaczenie oziębiania (chłodzenia) jest najczęściej przenośne, wtórne, czyli pochodne. Istnieją jednak również czasowniki, których pierwszym, tj. podstawowym znaczeniem jest oziębianie (chłodzenie), natomiast znaczenie ocieplania (ogrzewania) jest wtórne. Na przykład spìginti (Pod wieczór zdawało się, że mróz odpuścił, ale gdzie tam — zaczął jeszcze bardziej spìginti! LKŽ XIII 397(Srv). Wielki mróz spìgina skórę LKŽ XIII 397(Rsn), oraz Zimą mróz, a latem słońce spìgina LKŽ XIII 397(J). Bagna i źródła, nieosiągane promieniami słońca, od wieków porastały, nie wysychając nigdy, nawet podczas największych upałów spìginant LKŽ XIII 397(S. Dauk). Czasowniki o takiej semantyce, oznaczające wahania temperatury, występują także w innych językach, por. łotewskie: Ejot pa sniegu mazmeitai nemaz nebija auksti, bet vaigi visu laiku svilint svila Birznieks-Upitis IV 279. Zeme izkaltusi, sausa ka pelni, un saule to sakarsējusi tik stipri, ka [ravējot] svila pirksti Kļava I 64 (LLVV: 1991: 7₂, sēj., 324) i tak dalej. Niektóre litewskie czasowniki oznaczają przeciwieństwa stanów lub czynności albo ich zmianę, np.: àkti „ślepnąć, zaczynać gorzej widzieć” (Już moje oczy aìka zupełnie, tzn. wzrok słabnie LKŽ I₁ 87(J)) oraz „otwierać oczy, zaczynać widzieć” (Kocięta już aìka, teraz będą widzieć LKŽ I₁ 88(Kp); gùrbti „rozwijać się, dobrze rosnąć” (Po chorobie siostra gùrbsta, tzn. nabiera sił LKŽ III 742(J)) oraz „marnieć, konać” (On przez cały czas gùrbo ir gùrbo, aż umarł LKŽ III 742(Sb); jūnkti „odzwyczajać się od ssania” (Prosięta przestają jūnkti DŽ₃ 269) oraz „przyzwyczajać się” (Świnia juñksta do grochu DŽ₃ 269) i in. Przenośne znaczenia czasowników enantiosemicznych często mają także odcień ironiczny. Na przykład draùsti oznacza zarówno „powiedzieć, żeby tego nie robił, zabronić, ostrzec, bronić” (Draùsk nedraùsk, robi swoje i już LKŽ II₂ 662(Gs). Drausk swoją córkę przed złymi czynami LKŽ II₂ 662(J)), jak i „namawiać, by ktoś został, zatrzymywać” (Draùdė mnie na jedzenie, ale nie miałem czasu LKŽ II₂ 662(Ukm). Rodzinę draudžia, by została na drugi rok LKŽ II₂ 662(Kp); gárbinti także „oddawać cześć, chwalić, wysławiać; szanować” (Za życia go garbino, a po śmierci nadal go garbina LKŽ III 117(J. Jabl)), jak i „gardzić, źle wspominać, ganić, besztać” (Wszyscy gárbina tego łajdaka LKŽ III 117(Rm) i in. Znaczenia pewnych czasowników i rzeczowników o tym samym rdzeniu pozostają ze sobą w relacji konwersywnej. Na przykład (pa)skolinti „udzielić pożyczki (komuś)” i „wziąć pożyczkę (od kogoś)”. Podobny związek semantyczny zachodzi między innymi rzeczownikami o tym samym rdzeniu: skolą, paskolą, skolininkas, -ė. Warto zauważyć, że enantiosemia jest właściwa nie tylko czasownikom. Tę „wewnętrzną sprzeczność” mają także niektóre rzeczowniki (wspomniano o tym już we wstępie do niniejszego artykułu- 57 … (na początku), przymiotniki, a nawet przysłówki. Na przykład wieloznaczny rzeczownik auksas 1. „żółty metal szlachetny” oraz 5. przen. „ktoś bardzo dobry, znakomity” (LKŽ I₁ 479) w dialektach oznacza także „kał, gnój” (Aūksą veža, tai ir smirda LKŽ I₁ 390 (Kp). Wieloznaczny rzeczownik širdis oznacza zarówno dobre, jak i złe cechy charakteru człowieka. „Dobroć” wyrażana przez širdis zwykle określana jest za pomocą pieszczotliwych epitetów deminutywnych, których szczególnie wiele występuje w dialektach i folklorze (Širde­le, padirbėk už mane LKŽ XIV 864 (J. Jabl). Tėvuli mano, širdele mano, kam prižadėjai jaunam berneliu[i]? (d.) LKŽ XIV 864 (Dg). Širdis oznaczające złe cechy charakteru człowieka — „złość, gniew” — nie ma już takiej formy deminutywnej (Man užėjo širdis, ir pasakiau ne vietoj žodį LKŽ XIV 864(Jnšk). Ragana kalukei iš širdies išsuko visas keturias kojukes LKŽ XIV 865(LTR(Al). Przymiotnik o tym samym rdzeniu širdingas, -a również oznacza zarówno dobre, jak i złe cechy człowieka. Pierwsze znaczenie tego przymiotnika to „mający dobre serce, łaskawy, miły” (Ak lietuvininkai, širdingimano broleliai LKŽ XIV 848(K. Donel). Drugie znaczenie tego przymiotnika jest również semantycznie bliskie pierwszemu — „płynący z otwartego serca, szczery, prawdziwy” (Norėjau ištarti jiems žodį širdin-gą, bet širdis atšalusias, ledą radau LKŽ XIV 849(P. Vaič). Širdingas, -a w znaczeniu „łatwo wpadający w gniew, złoszczący się” opisuje złe cechy człowieka (Kurs pasišiaušęs, širdingas, tą lankuok, nugerink LKŽ XIV 849(J). Złożony rzeczownik rodzaju męskiego i żeńskiego žemaširdis, -ė również oznacza zarówno dobre, jak i złe cechy charakteru człowieka. Pierwsze znaczenie tego rzeczownika to „ktoś o twardym, bezlitosnym, podłym sercu” (Niekai tokiam žemaširdžiui [człowiekowi], nawet brata zabić sp.). Drugie znaczenie tego rzeczownika, enantiosemiczne wobec pierwszego, to „ktoś pokorny, łatwo ulegający wpływom” (Viso to neduoda tėvas puikiesiems, bet žemaširdžiams A. Baran.). Taka właściwość przymiotników enantiosemicznych i niektórych rzeczowników, polegająca na charakteryzowaniu różnych cech i właściwości charakteru człowieka, jest typowa także dla innych języków. Por. angielskie apparent „widoczny, oczywisty” oraz „pozorny, domniemany”. Odpowiednie znaczenia ma również derywowany angielski przysłówek apparently„wyraźnie, niewątpliwie” oraz „prawdopodobnie, być może”. Ciekawe przemyślenia na temat enantiosemii przedstawił litewski filozof Antanas Maceina. W swoim studium „Osoba i historia” opiera się on na rozważaniach francuskiego teologa, jezuity Jeana Daniélou, w których stwierdza się, że w wielu językach wyrazy oznaczające gościa i wroga mają ten sam rdzeń. Na przykład po grecku obcy nazywa się xénos, wrogość — xenofobia, a gościnność — xenofilia; po łacinie gość to hospes, a wróg — hostis (por. analogiczne znaczenia rosyjskiego гость). Litewskie svėčias jest bez wątpienia enantiosemiczne, ponieważ rzeczownik ten, choć oznacza osobę zaproszoną, odnosi się jednak do osoby, która przybyła z innego miejsca z wizytą, to znaczy z obcego kraju. (Por. 2 svėčias, -ià adj. (4) 1. ne giminės, toliau 58 obecny, obcy (o miejscu, kraju) i 2. nie ze swoich (o człowieku) (LKŽ XIV 286). A zatem zarówno rzeczownik, jak i przymiotnik mają ten sam rdzeń svet-, który w jednym przypadku jest używany na określenie zaproszonej, oczekiwanej osoby, w drugim zaś – obcego człowieka, przybysza z innego miejsca. Jak powiedział A. Maceina: „w każdym przypadku człowiek ten nie jest swoim. Może zostać przygarnięty, a nawet poczęstowany, jednak nigdy nie staje się miejscowy” (Maceina 1981: 63). Niezależnie od tego, czy taki przybysz szuka wolności, czy lepszego chleba, nie będzie swój; będzie musiał się uniżyć, to znaczy zachowywać się tak, jak życzą sobie ci, którzy go przyjęli. „Gość przychodzi i jest przyjmowany tylko dlatego, że musi odejść” – jak głosi litewskie przysłowie: „Goście, skoroście umieli przyjść, umiejcie też odejść” (Maceina 1981: 64). W litewskim folklorze jest wiele takich obrazowych powiedzeń o gościu i „niegościnnym” stosunku do niego. Na przykład: No, już po tobie, tchórzu, skoro przyszedłeś: gościem będziesz, jutro dostaniesz jeść (żart.) LKŽ XIV 286(Mrs). Ucieszył się jak ten, który gości odprawił LKŽ XIV 285(KrvP(Jnš). Miły gość – żal twarogu LKŽ XIV 285(Mrj). Por. 1a. ciema ēdiens līdz mājas vārtiem „posiłek dla gości aż do bramy domu (tj. niewystarczający, I. E.)” (Balkevičius, Kabelka 1977: 132) itd. Enantiosemia w wielu językach rozszerza się do antyfrazy (gr. antiphrasis – sprzeczność, przeciwieństwo), czyli figury stylistycznej, w której dosłowne znaczenie pewnego wyrażenia zostaje zastąpione przez znaczenie przeciwne za pomocą ironii lub sarkazmu (Pikčilingis 1975: 297–298). Na przykład: Jaka mądra rada! zamiast Jaka głupia rada! Piękna szkarada jak diabeł (o bardzo pięknej dziewczynce)! LKŽ K (Rm). Tutaj do wyrażania pozytywnych emocji używa się słów o negatywnym znaczeniu. W tym przypadku nie mówi się już o polaryzacji znaczeń jednego wyrazu, ponieważ występuje tu całe zdanie, czyli spójny kontekst, w którym za pomocą odpowiednich środków stylistycznych i intonacji uwydatnia się przeciwieństwo znaczeń. Na przykład łac. tolendum esse Octavium: „Oktawiusza należy wywyższyć” i „Oktawiusza należy usunąć”; cum tacent clamant „kiedy milczą – krzyczą” (powiedzenie Cycerona), czyli milczeniem wyraża się sprzeciw; por. qui tacet, consentire videtur „milczenie jest oznaką zgody”; festina lente „spiesz się powoli” (powiedzenie Swetoniusza), czyli nie rób niczego w pośpiechu; fr. Savant est sot plus qu’un sot ignorant “Uczony głupiec jest większym głupcem niż głupiec nieuczony” (powiedzenie Moliera) itd. Niektórzy językoznawcy nazywają enantiosemię także homonimiczną antonimią, a nawet homoantonimią, np.: Pies jest najlepszym przyjacielem człowieka i Dla psa pies to śmierć. W języku antonimia i homonimia często rzeczywiście się przeplatają (Gorelov 1986: 89). Podsumowując, należy stwierdzić, że enantiosemia, choć nie jest szczególnie produktywnym zjawiskiem językowym, bynajmniej nie zamierza całkiem zaniknąć. Przeciwnie, przybierając wciąż nowe formy i sposoby wyrażania, dostosowane do realiów współczesności i tempa życia, enantiosemia nie zanika. Tak jak dawniej, tak i dziś w każdym języku jest dość wiele wyrazów mających „wewnętrzne przeciwieństwa”, czyli spolaryzowane znaczenia, 59 LITERATURA I ŹRÓDŁA A b e l C. 1885: Sprachwissenschaftliche Abhandlungen, Leipzig, 316–329. B a l a i š i s V. 1991: Enantiosemi̇ja ir Rambynas. – Žodžiai ir prasmės, 1, 50–54. B a l k e v i č i u s J., K a b e l k a J. 1977: Latvių-lietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Mokslas. A. Baran – A n t a n a s B a r a n a u s k a s, jo raštai. Bb1 – Biblija... 11 leid., Berlyne 1931. B u d a g o v R. A. 1965: Vvedenie v nauku o jazyke, Moskva: Prosveščenie. DŽ₃ – Dabartinis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. S. Dauk – S i m o n a s D a u k a n t a s, jo raštai. K. Donel – C h r i s t i a n D o n a l i t i u s. Litauische Dichtungen..., Königsberg, 1869. E r m a n y t ė I. 1991: Antonimiczne znaczenia tego samego czasownika. – Kalbos kultūra 61, 73–74. G a i v e n i s K., K e i n y s S. 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. G o r e l o v I. N. 1989: Enantiosemi̇ja kak stolknovenie protivorečivych tendencij jazykovogo razvitija. – Voprosy jazykoznanija, 87–89. I – L a u r y n a s I v i n s k i s, jego pisma. J – Litovskij slovar’ A. J u š k e v i č’ a..., 1–2, Sankt-Petersburg, 1897, 1904. J. Jabl – J o n a s J a b l o n s k i s, jego pisma i fiszki słownikowe. J a b l o n s k i s J. 1957: Raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. K a u k i e n ė A. 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių istorija 1, Klaipėda. V. Krėv – V i n c a s K r ė v ė - M i c k e v i č i u s, jego pisma. KrvP (Jnš) – V. K r ė v ė - M i c k e v i č i u s. Przysłowia i powiedzenia 1–2, Kaunas, 1934–1935; Przysłowia i powiedzenia litewskie 3, Kaunas, 1937; 4 – Prace i dni, 7, 1938. LKŽ I₁ – Słownik języka litewskiego 1, Wilno, 1941. LKŽ I₂–II₂ – Słownik języka litewskiego 1–2, Wilno: Mintis, 1968–1969. LKŽ III – Słownik języka litewskiego 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956. LKŽ V – Słownik języka litewskiego 5, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1959. LKŽ X–XV – Słownik języka litewskiego 10–15, Wilno: Mokslas, 1976, 1978, 1981, 1984, 1986, 1991. LKŽ K – kartoteka Słownika języka litewskiego. LLVV VII₂ – Słownik literackiego języka łotewskiego 7, Ryga: Zinātne, 1991, 324. M a c e i n a A. 1981: Osoba i historia, Chicago: Ateitis, 63–64. Mš – P r a n a s M a š i o t a s, jego pisma i przekłady. N o v i k o v L. A. 1973: Antonimija v russkom jazyke (Semantičeskij analiz protivopoložnosti v leksike), izdatelstvo Moskovskogo un-ta, 185. P i k č i l i n g i s J. 1975: Stylistyka języka litewskiego 2, Wilno: Mokslas, 297–298. SD – Dictionarium trium linguarum, In usum Studiosae Iuventutis, Avctore... C o n s t a n t i n o S z y r v i d... Qvinta editio... Vilnae... B. Sruog – B a l y s S r u o g a, jego pisma. Š e r c e l V. 1883, 1884: O slovach s protivopoložnymi značenijami (ili o tak nazyvaemoj enantiosemii). – Filologičeskije zapiski, vypusk 5–6, 1–39; vypusk 1, 41–84, Voronež. P. Vaič – P r a n a s V a i č a i t i s, jego pisma. KILKA UWAG O ENANTIOSEMII Streszczenie Enantiosemia jest bardzo starym zjawiskiem językowym, sięgającym czasów starożytnego Egiptu. W językoznawstwie definiuje się ją jako właściwość wyrazu lub morfemu polegającą na posiadaniu przeciwstawnych znaczeń. 60 Polaryzacja znaczeń jest szczególnie widoczna w czasownikach oznaczających wahania temperatury (np. degti, kepti, svilti i inne). Tego rodzaju wewnętrzna przeciwstawność jest charakterystyczna dla niektórych rzeczowników, przymiotników, a nawet przysłówków. Główną przyczyną enantiosemii są niezróżnicowane znaczenia wyrazów o wspólnych rdzeniach. Zarówno w i e l o z n a c z n o ś ć (por. brėkšti – „aušti, švisti” oraz „temti”), jak i h o m o n i m i a (por. banda – „bydło” oraz „bochenek chleba”). Powyższe homonimy łączy wspólne znaczenie „majątek, własność”. Jonas Jablonskis był pierwszym litewskim językoznawcą, który badał enantiosemię (Lietuvių kalbos gramatika, 1922). Interesującą interpretację enantiosemicznego wyrazu s v e č i a s przedstawił litewski filozof A. Maceina. Rzeczownik ten oznacza osobę zaproszoną w odwiedziny, a jednocześnie charakteryzuje ją jako kogoś, kto przybył skądinąd, jako obcego. Enantiosemia zwykle ujawnia się dopiero w spójnych tekstach. Polaryzacja znaczeń przejawia się w intonacji i środkach stylistycznych. Niekiedy enantiosemia rozwija się w antiphrasis, czyli powiedzenie, którego dosłowne znaczenie zostaje zmienione na przeciwne za pomocą ironii lub sarkazmu. Zjawisko enantiosemii nie zaniknie; w języku przybiera jedynie nowe formy wyrazu. 61