Norminamasis žodynas ir lingvistinė geografija

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Kazys MORKŪNAS SŁOWNIK NORMATYWNY A GEOGRAFIA LINGWISTYCZNA Oprócz pełnego, czyli wielkiego słownika, mającego zawierać wszystkie słowa języka litewskiego, który K. Būga już zaczął opracowywać i wydawać, chciał on także opracować jednotomowy normatywny słownik języka ogólnego. Do tego ostatniego słowa z kartoteki wielkiego słownika pomagał wybierać A. Vireliūnas, A. Varnas'. Po śmierci K. Būgi praca ta ustała. Wznowiła ją już inna redakcja Słownika języka litewskiego, której utworzenie Ministerstwo Oświaty w 1930 r. powierzyło J. Balčikoniisowi. Kontynuując gromadzenie danych do wielkiego Słownika języka litewskiego i rozpocząwszy opracowywanie jego pierwszego tomu, redakcja ta do 1944 r. niemal zakończyła wybieranie słów również do jednotomowego słownika normatywnego. Głównie na podstawie tego wybranego materiału opracowano i wydano w 1954 r. „Słownik współczesnego języka litewskiego” (DZ). W ostatnich dziesięcioleciach wydano większe i mniejsze słowniki ortograficzne, akcentuacyjne, słowniki terminów z różnych dziedzin, słowniki dwujęzyczne oraz inne słowniki i prace, które przyczyniły się lub przyczyniają się do normalizacji leksyki litewskiego języka ogólnego i jej użycia. Jednakże „Słownikowi współczesnego języka litewskiego- ”, którego dwa kolejne poprawione i uzupełnione wydania ukazały się drukiem w 1972 i 1993 r. (DZ,, DŽ,), pod tym względem przypada wyjątkowa, tj. szczególnie wielka rola. Największą i najważniejszą część „Słownika współczesnego języka litewskiego” (rzecz jasna, także leksyki ogólnolitewskiego języka) stanowią pod względem pochodzenia stare wyrazy, używane również w dialektach. Dość duża liczba tych wyrazów wraz z ich podstawowymi znaczeniami jest właściwa wszystkim dialektom litewskim, np. akis, duona, saulė, žėmė; balt) Jas, -a, gėr/Jas, -a, sald/Jūs, -i, vien/Jas, -a, ketvirt/Jas, -a; tu, jūs, mano; dusti, nėšti, pirkti. Jest to dobro całego narodu litewskiego. Inna część wyrazów podawanych w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” — od dawna znana jest tylko na określonym obszarze dialektów (gwar) lub w jednym z dialektów, np. wyrazu anyta „matka męża” obecnie używają głównie mieszkańcy okolic Kowna (Jrb, Kn, KS, Mrj, Prn, Sk, Vikv), Auksztoci południowi (Al, Lzd, Šlčn, Trak, Vrn), większa część Auksztotów wschodnich? (An, Ign, Kp, Mit, Rk, Sr, Švnč, Ukm, Ut, Zr); krėžis „pintinė su lanku, krepšys“ — północni Żmudzini (Krtn, Mzk, Pln, Skd, TI), poszczególne wschodnie auks- „Salys A. Raštai 3, Įvairūs straipsniai, Roma: Lietuvių Katalikų Mokslų Akademija, 1985, 235-236. * Podobnie jak anyta, na tym samym obszarze dialektów języka litewskiego używane są również niektóre inne stare słowa określające stosunki pokrewieństwa: sésuras ‘ojciec męża’, moša ‘siostra męża’, dieveris/dieveris „brat męża, por. Atlas języka litewskiego 1, Leksyka (dalej LKA I), Wilno: Mokslas, 1977, 195-196, mapa nr. 117, 118. 40 dialekty (Svn, Vžns), por. również LKA I 79, mapa nr. 28; bandodarZis ‘zagroda dla bydła, ogrodzenie dla zwierząt’ — wiele dialektów żmudzkich (Als, Kv, Lkv, Sint, Vgr, Vkš, Žd), por. również LKA I 46, mapa. nr. 10; krbiras | kibiras „naczynie do czerpania i noszenia wody, wlewania mleka itp.” — Żmudzini zachodni (Klp, Prk, Šiu), wyżyniacy zachodni Kraju Kłajpedzkiego (Pgg, Smln, VIkS), sąsiadujący z nimi Żmudzini południowi (Trg, Vn), por. także. LKA I 67, mapa. nr. 21. Przy oznaczeniach wielu wspomnianych i innych wyrazów, wskazujących, jakiemu dialektowi lub grupie dialektów są one właściwe, nie podaje się. Niektóre z nich w innych dialektach nie mają nawet odpowiedników odpowiednich dla języka ogólnego, np. krbiras (na niemal całym pozostałym obszarze języka litewskiego rozpowszechniona była pożyczka z języków słowiańskich vrėdras, którą w ostatnich dziesięcioleciach wypiera właściwy dla języka ogólnego wyraz kibiras, por. LKA I 67). Znaczna część wyrazów tej grupy ma w dialektach także więcej odpowiedników, które w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” podawane są jako synonimy, np. be anyta, dar —dosviene DZ, 890, DZ, 876 (używają go głównie wyżyniacy poniewiescy i szawelscy; Żmudzini —iošvėnė), uosšvė DŽ, 876, DŽ, 871 (występuje w poszczególnych, głównie wyżyniackich, gwarach, por. LKA I 195, mapa nr 117); be bandodaržis, dar — diéndarzis DZ, 135, DZ, 119, DZ, 121 (używany w niektórych gwarach wyżyniaków wschodnich i zachodnich), laidaras DZ, 401, DZ, 352, DZ, 349 (używany głównie przez Żmudzinów), Zardis DZ, 966, DZ, 957, DZ, 950 (używany przez wyżyniaków kowieńskich zachodnich oraz w niektórych 2 gwarach żmudzińskich) i in.? Nierzadko stosunek wyrazów „Słownika współczesnego języka litewskiego” lub ich znaczeń do określonego dialektu wskazuje się za pomocą oznaczeń: dz. (=słowo lub znaczenie dialektu dzukijskiego), wsch. (=górno-litewski wschodni), zach. (=górno-litewski zachodni- ), żmudz. (=żmudzki), np.: gyduolė (2) dz. ‘zioło lecznicze’ DZ, 173, niin, nūnai, przysł. dz. dziś, teraz’ DZ, 507, DZ, 446, DZ, 441; aplaidžia (3?) wsch. ‘opuszczenie, nieszczęście’ DZ, 27, DZ, 29, nieszczęście, niedola' DZ, 28, ziaataro- /| ti, -ja, -jo wsch. łatwy do jedzenia, do żucia’ DZ, 971, DZ, 962, PZ, 954; pazygys (3°) zach. ‘podróż, marsz’ DZ, 566, ‘długa podróż, marsz’ DZ, 541, DZ, 533, tirasr//as, -a zach. ‘ciemnogniady (zwykle o koniach)’ DZ, 857, DZ, 851, DZ, 846; kvéz/ti, -ta, -o żm. ‘zanikać, podupadać, marnieć, słabnąć’ DZ, 347, vėdin/Jas, -a (3?) żm. ‘prowadząc’ DZ, DZ, 923, ‘prowadząc się’ DZ, 916. Przy niektórych słowach podane kwalifikatory wskazują, że słowa te są używane nie tylko w jednej gwarze albo w różnych gwarach mają różne znaczenia, np.: ni0g//ti, -ia, -ė dz, zach. 1. ‘szybko iść, biec’, 2. “ciężko nieść, ciągnąć’ DZ, 425; sustug//- ti, sustunga, -o ryt., Žem. ‘zesztywnieć, zdrętwieć, utracić władzę nad stawami’ DZ, 782; nasa (4) 1. Zem., vak. ‘plonina, dojrzałość, urodzaj’ DZ, 415; geinys (4) 1. dz ‘przyrząd ze sznura do wspinania się na drzewo w celu zbierania miodu’, 2. ryt. “osnowa tkaniny, zdjąć nici z snowadła’, 3. ryt. ‘rytmusa’, 4. žem. “pomost związany z pni drzew do ładowania tratw’ DŽ, 169. *O rozpowszechnieniu w gwarach wyżej wymienionych i innych wyrazów mających znaczenie ‘bandodarzis, diendaržis’ zob. także LKA I 46-47, mapa nr. 10. 41 Iš ogółem W trzecim wydaniu „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno” wspomniane „pažyduotmų a” dz. 1446: — 161, wsch. — 487, zach.— 111, Zem. — 687. Be to skrót wprowadzony w ostatnim wydaniu słownika: wys. (= słowo lub znaczenie z dialektu auksztockiego). Podano ją tylko przy 8 słowach lub ich znaczeniach: apibréks//- ti, -ta, apibrėško 1. aukszt. „nieco się rozjaśnić” 2. żmudz. „nieco się ściemnić”; bréksma (1) 1. aukszt. „świt”, 2. żmudz. „zmierzch- ”; grobas (1) 1. aukszt. „żebro”, 2. Žem. “Žarna'; išbrė|] |kšti, -kšta, -ško aukšt. 'išaušti, prašvisti'; krušn//ūs, -i (4) aukšt. ‘trapus, dužus'; sieksnis (1) 3. aukšt. ‘verpiamas siūlas nuo kuodelio iki ritės'; spaugas (3) aukšt. zob. spuogas. We wszystkich wydaniach tego słownika stosowana jest również adnotacja farm., która nie określa ściślej rozpowszechnienia słowa lub znaczenia (= słowo gwarowe lub znaczenie gwarowe), np.: atšlaimas 9 tarm. 1. ‘podwórze’, 2. “klepisko stodoły, udeptana podłoga’ DZ, 51; tarm. 1. ‘podwórze’, 2. “klepisko stodoły’ DŽ, 60; bruišė (2) tarm. zob. kuoja DZ, 91; églis (2) tarm. zr. kadag ys DŽ, 146. W trzecim wydaniu słownika tę kwalifikację znajdujemy przy 698 słowach lub ich znaczeniach. Autorzy słownika wyjaśniają znaczenie wszystkich wspomnianych kwalifikatorów jako * „charakterystykę stylistyczną słów”: kwalifikatory aukst., dz., ryt., vak., žem. „wskazują, że słowo, jego znaczenie lub wyrażenie jest używane tylko w tych dialektach, jednak pojawia się także w literaturze pięknej — w tekstach poszczególnych pisarzy. Jeśli jakiemuś słowu dialektalnemu trudno przypisać jeden konkretny dialekt, oznacza się je ogólną kwalifikacją farm. —dialektalny” (DZ, XIV). O możliwości uznania słów i ich znaczeń oznaczonych wspomnianymi kwalifikatorami za właściwe dla języka ogólnego nie powiedziano już nic więcej. Co prawda funkcję normatywną ma dodawane jeszcze po części zawierającej te kwalifikatory odsyłanie zob. (= zobacz), kierujące „do zwyklejszego, częściej używanego słowa” (DŽ, V), np.: lustas (4) pt, dz zob. luitas DŽ, 375; pečiūit/Jas, -a (1) ryt. Zob. petingas DZ,542, DZ, 534; ropute (2) tarm. zob. bulvė DZ, 664. A zatem słowa z kwalifikatorami wskazującymi określone gwary (aukšt., dz., ...) lub z kwalifikatorem farm., ale bez odsyłacza Zr., można uznać za właściwe dla języka ogólnego. Tym bardziej że dla oznaczenia niektórych pojęć w języku ogólnym nie ma też innych słów ani terminów, por.: dangūs (4) 3. farm. „górna część wnętrza pieca” DŽ, 107, gomurys (3*) 2. ryt. „górna część wnętrza pieca” DŽ, 182; sąmatas (1) ryt., dz. „sznurek lub rzemień do zaciśnięcia popręgu przy zaprzęganiu” Dž; 673. Wprawdzie zwykle unika się objaśniania znaczeń innych słów za pomocą słów z wymienionymi oznaczeniami, jednak również w tych przypadkach nie ma pełnej konsekwencji, por. : minkytuvis (1) žem. „dzieżka do wyrabiania ciasta” i didonkubilis (1) „dzieżka do mieszania ciasta, minkytuvis”; /aifas (4) ryt. 1. „klepisko z ubitej gliny, boisko” i klojimas (2) 3. „boisko, klepisko”, padas (2) 4. ryt. „gliniane klepisko, boisko stodoły” . Z drugiej strony także umieszczanie wspomnianych oznaczeń przy wyrazach nie jest zbyt konsekwentne. 4 Obliczenia komputerowe dotyczące wyrazów i ich znaczeń wraz z oznaczeniami wskazującymi na dialekty wykonało Laboratorium Automatyzacji Prac Naukowych Instytutu Matematyki i Informatyki (kier. V. Černiauskas). 42 Be wspomnianych wyżej wyrazów anyta, krėžis, bandodaržis, kibiras, charakterystycznych dla poszczególnar ych części obszaru języka litewskiego, takich oznaczeń nie ma wiele dość wąsko ir używanych w dialektach znaczeń wyrazów, np.: kapoklė ar jų (2) 3. ‘vedega’ DZ, 283 (Mažeikių, Skuodo i ir in. okolice, por. mapa LKA I nr. 33, LKŽS V 241); skrytis, -iés m. (4) 1. “drewniana obręcz koła’ DZ, (okolice 708 Pagėgiai, Szyłale i Taurogów, lecz chyba częstsza jest tu forma skrytas/skrytas, por. LKA I 98, mapa nr. 42, LKŽ XII sowa 1086-1088); (4) 2. „skląstis, velke’ DŽ, 819 (Druskieniki, Łoździeje, Merecz, por. mapa LKA I nr. 6, LKŽ XV 263-264); żūobris (1) 2. ‘pług, socha' DZ, 964 (Ariogala, Čekiškė, Šaukotas, Šlapaberžė, por. LKA I 105, mapę nr. 45). Porównując wszystkie trzy wydania „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno”, możemy zauważyć, że podejście twórców i redaktorów każdego wydania do selekcji oraz prezentacji słów i znaczeń używanych w dialektach jų niejednokrotnie różni ir się i zmienia, por. ar 1 tabelę. 1 tabela Nazwy owocu ar świerku sosny“? Dialekt | zachodni południowi wschodni Żmudzini DŽ, DŽ, DŽ, Pavaaukštaiaukštaiaukštaidinimas čiai čiai čiai (Dzukowie) būžys = + = -= + + (Drsk, Lp, 2. dz. 2.dz Mrc) ‘kan- ‘kankorézis’ korézis’ gurgutis --+ -+ + + (Brz, Pnd, 1. zr. kan-|l.Zr.- kanSim) korakorėžis żis szyszka | rt/nj. rt./mj. + + + + ‘gurgutis’ kirkuzé - - + — e + oi (Alz, Ob, zob.kanżr.kanRk, Skp) korėkorėžis żis SLKZ -Słownik języka litewskiego 1-17, Wilno, 1956-1996. 6 W sprawie rozpowszechnienia w dialektach nazw owocu świerku lub sosny zob. także LKA I 166-167, mapa. nr. 93; LKŽI 1229, III 748, V 216, 840, XII 1125. Skrót rt. oznacza, że nazwa jest w gwarze używana rzadziej, nie tworzy większego zwartego obszaru; nj. —nazwa jest nowsza w gwarze. 43 skuja rt. + + + + (wschodnie) | 2.Zob.kan-| 3.‘kanko- -3. gwar. korėrėžis' ‘kankorezis zis” Zebelys + -—+ - (An, Ds, žr. kanKp, Ob, koreUt) Zis Zatem można wyciągnąć następujące wnioski: 1. Oznaczeń wskazujących konkretne gwary — aukšt., dz., wsch., zach., żmudz. — celowość niekonsekwentnego stosowania w słowniku normatywnym jest bardzo wątpliwa. Aby pokazać, że jakieś słowo (znaczenie, wariant akcentuacyjny itp.) nie ugruntowało się jeszcze dostatecznie w języku ogólnym, czytelników interesujących się wyłącznie praktyką językową całkowicie zadowoliłaby także bardziej ogólna (neutralna) kwalifikacja farm. Treść kwalifikacji dz, ryt, vak. czytelnik może dziś rozumieć już niejednoznacznie: od połowy lat sześćdziesiątych zamiast podziału dialektów języka litewskiego K. Jauniusa — A. Salysa zaczęto stosować podział A. Girdenisa — Z. W podziale Zinkevičiusa (udoskonalonym wariancie podziału A. Baranauskasa) dialekt dzukijski w ogóle nie występuje, natomiast obszary dialektów wschodnioi zachodniolitewskich zostały znacznie powiększone. Trzy ostatnie kwalifikacje — dz., ryt., vak. —w rzeczywistości wskazują raczej główne litewskie regiony etnograficzne. 2. Wybierając słowa z niezwykle bogatego słownictwa gwarowego do normatywnego słownika o dość ograniczonym zakresie, jego autorzy muszą zdecydować, jakimi najważniejszymi cechami powinni się kierować przy dokonywaniu tego wyboru. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” zasada doboru została określona następująco: stara się on podawać „częściej używane w literaturze pięknej, zwłaszcza w dziełach klasyków, publicystyce, prasie periodycznej i gdzie indziej używane wyrazy gwarowe” (DŽ, VII). Nie akcentuje się tu innego ważnego warunku, który powinien być uwzględniany przy podawaniu do użytku języka ogólnego wyrazów gwarowych, ich form, znaczeń, akcentowania — geografii tych faktów, tj. tego, jak szeroko są one używane w gwarach, kiedy i leksyce jakiej gwary przyznaje się pierwszeństwo’. Na wykorzystanie danych geografii lingwistycznej w praktyce języka ogólnego, a więc także w normalizacji słownika, liczyli K. Būga, A. Salys, J. Balčikonis, J. Senkus i inni, opracowując ankiety i programy systematycznego badania gwar języka litewskiego oraz gromadząc dane gwarowe obejmujące różne dziedziny języka. DZ, (por. „Źródła słownika- ”, s. XXI–XXII) nie wykorzystano również pod tym względem ważnego źródła dostarczającego danych — dwóch pierwszych tomów LKA (3. tom LKA, poświęcony morfologii, dotarł do czytelników w 1994 r., chociaż rok jego wydania to 1991), 44 gromadząc dane gwarowe obejmujące różne dziedziny języka. Lepszemu wyjaśnieniu użycia i rozpowszechnienia w gwarach faktów językowych potrzebnych słownikowi normatywnemu pomogłyby także metodyczne wskazówki dotyczące zbierania danych, opracowane specjalnie w tym celu. SŁOWNIK NORMATYWNY I GEOGRAFIA LINGWISTYCZNA Streszczenie Główną rolę w standaryzacji słownictwa litewskiego języka ogólnego odgrywa „Dabartinės lietuvių kalbos žodynas” (Słownik współczesnego języka litewskiego) — DŽ, (Wilno, 1954) oraz jego dwa poprawione wydania DŽ, (1972), DŽ, (1993). Jego najważniejszą część stanowią stare słowa, które w swoich głównych znaczeniach są używane we „wszystkich dialektach litewskich- ”, np. akis (oko), baltas (biały), vienas (jeden), nésti (nieść). Pozostałe słowa w słowniku są używane tylko w niektórych dialektach. Związek niektórych wyrazów i ich znaczeń z jedną lub inną gwarą wskazują specjalne oznaczenia (skrótowce): aukšt. (= słowo lub znaczenie dialektu auksztaickiego), dz (= dżukijskiego), ryt. (=wschodnioauksztajtiski), zach. (= zachodnioauksztajtiski), żmudz. (=żmudzki, samogityjski), np.: grobas 1. aukšt. „Sonkaulis” (żebro), 2. Żmudz. „Zana” (jelito) DZ, 190: pazZygys zach. „podróż, wyprawa” (wycieczka) DZ, 566, „długa podróż, wyprawa” (długa podróż), DZ, 541, DZ, 533. W DZ znajduje się 1454 takich oznaczeń. Skrót farm. (= słowo lub znaczenie dialektalne), który nie określa geografii słowa ani znaczenia, jest również używany, np. €glis tarm. Por. jałowiec (zob. kadagys) DZ, 146. W DZ znajduje się 698 słów lub ich znaczeń z tym oznaczeniem. Ponieważ oznaczenia wskazujące konkretne dialekty (aukšt., dz., ryt. vak., žem.) są stosowane dość niekonsekwentnie, niekiedy określając jedynie pewne regiony etnograficzne, w artykule wyciągnięto następujące wnioski: 1. Użytkownikom tego słownika zainteresowanym praktyką językową wystarczyłoby neutralne oznaczenie tarm. wskazujące, że dane słowo (znaczenie, wariant akcentowy itp.) nie zakorzeniło się jeszcze w standardowym języku litewskim. 2. Jednym z ważnych kryteriów przy doborze słów dialektalnych, ich form, znaczeń i wariantów akcentowych do użycia standardowego powinna być geografia tych faktów, tzn. należy uwzględnić, jak szeroko są one rozpowszechnione i w jakich dialektach są używane. 45