Norminamasis žodynas ir lingvistinė geografija

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Kazys MORKŪNAS SŁOWNIK NORMATYWNY I GEOGRAFIA LINGWISTYCZNA Oprócz pełnego, czyli wielkiego słownika, mającego zawierać wszystkie wyrazy języka litewskiego, który K. Būga zdążył już zacząć pisać i wydawać, chciał on opracować również jednotomowy słownik normatywny języka ogólnego. Wybieraniem do niego wyrazów z kartoteki wielkiego słownika pomagali A. Vireliūnas i A. Varnas1. Po śmierci K. Būgi prace te ustały. Wznowiła je już inna redakcja Słownika języka litewskiego, której powołanie Ministerstwo Oświaty powierzyło J. Balčikoniowi w 1930 r. Gromadząc nadal materiały do wielkiego Słownika języka litewskiego i rozpocząwszy pisanie jego pierwszego tomu, redakcja ta do 1944 r. niemal zakończyła wybór wyrazów także do jednotomowego słownika normatywnego. Głównie na podstawie wybranego materiału opracowano i wydano w 1954 r. „Słownik współczesnego języka litewskiego” (DŽ1). W ostatnich dziesięcioleciach wydano większe i mniejsze słowniki ortograficzne, akcentuacyjne, terminologiczne z różnych dziedzin, słowniki dwujęzyczne, a także inne słowniki i prace, które przyczyniły się lub przyczyniają się do normalizacji leksyki litewskiego języka ogólnego i jej użycia. Jednakże „Słownikowi współczesnego języka litewskiego”, którego dwa kolejne poprawione i uzupełnione wydania ukazały się w 1972 i 1993 r. (DŽ2, DŽ3), przypada pod tym względem wyjątkowa, tj. szczególnie ważna rola. Największą i najważniejszą część „Słownika współczesnego języka litewskiego” (a tym samym leksyki litewskiego języka ogólnego) stanowią wyrazy dawne, używane również w dialektach. Dość liczne z tych wyrazów, w ich podstawowych znaczeniach, są charakterystyczne dla wszystkich dialektów litewskich, np., akìs, dúona, sáulė, žẽmė; bált//as, -à, gẽr//as, -à, sald//ùs, -ì, vien//as, -à, ketvirt//as, -à; tù, jū̃s, màno; áusti, nèšti, pìrkti. To dorobek całego narodu litewskiego. Inna część wyrazów podawanych w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” jest od dawna znana tylko na określonym obszarze dialektalnym (gwarowym) albo w jednym z dialektów, np. wyrazu anýta ‘matka męża’ używają obecnie głównie mieszkańcy okolic Kowna (Jrb, Kn, Kš, Mrj, Prn, Šk, VIkv), południowi Auksztoci (Al, Lzd, Šlčn, Trak, Vrn), a także znaczna część wschodnich Auksztotów2 (An, Ign, Kp, Mlt, Rk, Šr, Švnč, Ukm, Ut, Zr); krẽžis ‘pleciony kosz z obręczami, kosz’ — północni Żmudzini (Krtn, Mžk, Pln, Skd, Tl), niektóre wschodnie auksz- 1 S a l y s A. Raštai 3, Įvairūs straipsniai, Roma: Lietuvių Katalikų Mokslų Akademija, 1985, 235–236. 2 Podobnie jak anýta, na tym samym obszarze litewskich dialektów używa się również kilku innych dawnych wyrazów określających pokrewieństwo: šešūras ‘ojciec męża’, moša ‘siostra męża’, dieveris/dieveris ‘brat męża’, por. Lietuvių kalbos atlasas 1, Leksika (dalej LKA I), Vilnius: Mokslas, 1977, 195–196, mapa nr 117, 118. 40 jednakże gwary (Svn, Vžns), por. także LKA I 79, mapa nr 28; bandódaržis ‘zagroda dla zwierząt, podwórze’ – wiele gwar żmudzkich (Als, Kv, Lkv, Slnt, Vgr, Vkš, Žd), por. także LKA I 46, mapa nr 10; kibìras / kibiras ‘naczynie do czerpania i noszenia wody, wlewania mleka itp.’ – zachodni Żmudzini (Klp, Prk, Šlu), zachodni Auksztoci z okolic Kraju Kłajpedzkiego (Pgg, Smln, Vlkš), sąsiadujący z nimi południowi Żmudzini (Trg, Vn), por. także LKA I 67, mapa nr 21. Przy wymienionych i wielu innych wyrazach nie podaje się oznaczeń wskazujących, dla którego dialektu lub grupy dialektów są one charakterystyczne. Niektóre z nich nie mają też odpowiedników nadających się do języka standardowego w innych dialektach, np. kibìras (na niemal całym pozostałym obszarze języka litewskiego rozpowszechniona była zapożyczona ze języków słowiańskich vìedras, wypierana w ostatnich dziesięcioleciach przez standardowe kibìras, por. LKA I 67). Znaczna część wyrazów z tej grupy ma w dialektach również więcej odpowiedników, podawanych w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” jako synonimy, np. oprócz anyta także úošvienė DŽ₁ 890, DŽ₂ 876 (używają go głównie Auksztoci z okolic Poniewieża i Szawli; Żmudzini – úošvenė), úošvė DŽ₂ 876, DŽ₃ 871 (występuje w poszczególnych gwarach, głównie auksztockich, por. LKA I 195, mapa nr 117); oprócz bandódaržis także diendaržis DŽ₁ 135, DŽ₂ 119, DŽ₃ 121 (używany w niektórych gwarach wschodnich i zachodnich Auksztotów), laìdaras DŽ₁ 401, DŽ₂ 352, DŽ₃ 349 (używany głównie przez Żmudzinów), žàridis DŽ₁ 966, DŽ₂ 957, DŽ₃ 950 (używany przez zachodnich Auksztotów z okolic Kowna i w niektórych gwarach żmudzkich) i in.3 Nierzadko związek wyrazów lub ich znaczeń ze „Słownika współczesnego języka litewskiego” z określonym dialektem wskazują oznaczenia: dz. (=wyraz lub znaczenie z dialektu dzukijskiego), ryt. (=wschodnich Auksztotów), vak. (=zachodnich Auksztotów), žem. (=Żmudzinów), np.: gydúolė (2) dz. ‘zioło lecznicze’ DŽ₃ 173, nūn, nūnai, prv. dz. ‘dzisiaj, teraz’ DŽ₁ 507, DŽ₂ 446, DŽ₃ 441; aplaidžià (3ᵇ) ryt. ‘opuszczenie, nieszczęście’ DŽ₁ 27, DŽ₂ 29, ‘nieszczęście, klęska’ DŽ₃ 28, žiautaro||ti, -ja, -jo ryt. ‘jeść lekko, przeżuwać’ DŽ₁ 971, DŽ₂ 962, DŽ₃ 954; pažýgys (3ᵇ) vak. ‘podróż, wyprawa’ DŽ₁ 566, ‘długa podróż, wyprawa’ DŽ₂ 541, DŽ₃ 533, tìmstr||as, -à vak. ‘ciemno dereszowaty (zwykle o koniach)’ DŽ₁ 857, DŽ₂ 851, DŽ₃ 846; kvėž||ti, -ta, -o žem. ‘zanikać, podupadać, słabnąć, słabnąć’; vėdin||as, -à (3ᵇ) žem. ‘prowadząc’ DŽ₁, DŽ₂ 923, ‘prowadząc się’ DŽ₃ 916. Oznaczenia przy niektórych wyrazach wskazują, że wyrazy te są używane w więcej niż jednym dialekcie albo mają różne znaczenia w różnych dialektach, np.: nióg||ti, -ja, -ė dz., vak. 1. ‘szybko iść, biec’, 2. ‘ciężko nieść, ciągnąć’ DŽ₃ 425; sustìg||ti, su-stìga, -o ryt., žem. ‘zesztywnieć, zdrętwieć, utracić władzę w stawach’ DŽ₃ 782; našà (4) 1. žem., vak. ‘plon, dojrzałość, wydajność’ DŽ₃ 415; geinýs (4) 1. dz. ‘przyrząd linowy do wspinania się na drzewo, by wybierać miód z barci’, 2. ryt. ‘osnowa tkaniny, nici zdjęte z krosna’, 3. ryt. ‘instrument perkusyjny’, 4. žem. ‘wiązana z wzorów podkładka do ładowania tratw’ DŽ₃ 169. 3O rozpowszechnieniu w dialektach wyrazów bandodaržis, diendaržis o znaczeniu ‘zagroda dla zwierząt, podwórze’ oraz innych wyrazów o tym znaczeniu zob. także LKA I 46–47, mapa nr 10. 41 W trzecim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego” podano łącznie⁴ 1446 wspomnianych oznaczeń: dz. – 161, ryt. – 487, vak. – 111, žem. – 687. Ponadto w tym wydaniu słownika wprowadzono skrót aukšt. (=wyraz lub znaczenie z dialektu auksztockiego). Podano go tylko przy 8 wyrazach lub ich znaczeniach: apibrėkš||ti, -ta, apibrėško 1. aukšt. ‘nieco się rozwidnić’²2. žem. ‘nieco się ściemnić’; brėkšma (1) 1. aukšt. ‘świt’, 2. žem. ‘zmierzch’; gróbas (1) 1. aukšt. ‘żebro’, 2. žem. ‘jelito’; išbrė||kšti, -kšta, -ško aukšt. ‘świtać, rozwidniać się’; krušn||us, -i (4) aukšt. ‘kruchy, łamliwy’; siekšnis (1) 3. aukšt. ‘przędza między kądzielą a wrzecionem’; spáugas (3) aukšt. zob. s p u o g a s. We wszystkich wydaniach tego słownika stosuje się również oznaczenie tarm. (=wyraz lub znaczenie dialektalne), które mniej ściśle określa rozpowszechnienie wyrazu lub znaczenia, np.: atšláimas (4) tarm. 1. ‘podwórze’, 2. ‘klepisko w stodole, podłoga’ DŽ₃ 51; tarm. 1. ‘podwórze’, 2. ‘klepisko w stodole’ DŽ₃ 60; bruišė (2) tarm. zob. k u o j a DŽ₃ 91; ėglis (2) tarm. zob. k a d a g y s DŽ₃ 146. W trzecim wydaniu słownika oznaczenie to występuje przy 698 wyrazach lub ich znaczeniach. Autorzy słownika wyjaśniają znaczenie wszystkich wymienionych oznaczeń, omawiając „charakterystykę stylistyczną wyrazów”: oznaczenia aukšt., dz., ryt., vak., žem. „wskazują, że wyraz, jego znaczenie lub wyrażenie jest używane tylko w tych dialektach, ale występuje także w literaturze pięknej – w tekstach poszczególnych pisarzy. Jeśli trudno wskazać jeden konkretny dialekt, do którego należy dany wyraz dialektalny, oznacza się go ogólnym określeniem tarm. – dialektalny” (DŽ₃ XIV). Nie podano nic więcej o tym, czy wyrazy ani ich znaczenia opatrzone wymienionymi oznaczeniami są zalecane do języka standardowego. Warto jednak zauważyć, że przy części wyrazów opatrzonych tymi oznaczeniami dodaje się odsyłacz žr. (=zobacz), pełniący funkcję normatywną i kierujący „do wyrazu bardziej zwyczajnego, częstszego” (DŽ₃ V), np.: lùstas (4) ryt., dz. zob. l u i t a s DŽ₃ 375; pečiūt||as, -a (1) ryt. zob. p e t i n g a s DŽ₂ 542, DŽ₃ 534; ropūtė (2) tarm. zob. b u l v ė DŽ₃ 664. A zatem wyrazy opatrzone oznaczeniami wskazującymi konkretne dialekty (aukšt., dz.,...) lub oznaczeniem tarm., ale bez odsyłacza žr., można uznać za dopuszczalne w języku standardowym. Tym bardziej że w języku standardowym nie ma innych wyrazów ani terminów na określenie niektórych pojęć, por.: dangùs (4) 3. tarm. ‘górna część wnętrza pieca’ DŽ₃ 107, gomurys (3ª) 2. ryt. ‘górna część wnętrza pieca’ DŽ₃ 182; sąmatas (1) ryt., dz. ‘sznurek lub rzemyk do ściągania uprzęży przy zaprzęganiu’ DŽ₃ 673. Co prawda na ogół unika się objaśniania znaczeń innych wyrazów za pomocą wyrazów opatrzonych wymienionymi oznaczeniami, ale i w tych przypadkach brak pełnej konsekwencji, por.: minkytuvis (1) žem. ‘dzieża’ i dúonkubilis (1) ‘dzieża do wyrabiania ciasta chlebowego, minkytuvis’; laitas (4) ryt. 1. ‘ubite klepisko, podłoga’ i klojimas (2) 3. ‘podłoga, laitas’, pãdas (2) 4. ryt. ‘gliniana podłoga w stodole, laitas’. Z drugiej strony, umieszczanie wymienionych oznaczeń przy wyrazach również nie jest całkiem konsekwentne. ⁴ Obliczenia komputerowe liczby wyrazów i ich znaczeń opatrzonych oznaczeniami wskazującymi dialekt w DŽ₃ przeprowadziło Laboratorium Automatyzacji Prac Naukowych Instytutu Matematyki i Informatyki (kier. V. Černiauskas). 42 Oprócz omówionych już wyżej wyrazów anýta, krėžis, bandó daržis, kibìras, charakterystycznych dla tej czy innej części obszaru języka litewskiego, takich kwalifikatorów nie mają również liczne wyrazy lub poszczególne ich znaczenia, używane w dialektach w dość ograniczonym zakresie, np.: kapóklė (2) 3. ‘wiadro’ DŽ₃ 283 (okolice Mažeikiai, Skuodas i in., por. LKA I, mapa nr 33, LKŽ⁵ V 241); skrytìs, -iẽs rz. (4) 1. ‘drewniana obręcz koła’ DŽ₃ 708 (okolice Pagėgiai, Šilalė, Tauragė, ale chyba częstsza jest tu forma skrytãs/skryt́as, por. LKA I 98, mapa nr 42, LKŽ XII 1086–1088); šovà (4) 2. ‘zasuwa, rygiel’ DŽ₃ 819 (Druskininkai, Lazdijai, Merkinė, por. LKA I, mapa nr 6, LKŽ XV 263–264); žúobris (1) 2. ‘pług, socha’ DŽ₃ 964 (Ariogala, Čekiškė, Šaukotas, Šlapaberžė, por. LKA I 105, mapa nr 45). Porównując wszystkie trzy wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego”, możemy zauważyć, że podejście redaktorów i autorów poszczególnych wydań do doboru i prezentacji wyrazów używanych w dialektach oraz ich znaczeń często się różni lub zmienia, por. tabelę 1. Tabela 1 Nazwy owocu świerka lub sosny6 Nazwa | Dialekt | zachodnioauksztockie | południowoauksztockie (dzukijskie) | wschodnioauksztockie | żmudzkie | DŽ₁ | DŽ₂ | DŽ₃bužỹs | − | + (Drsk, Lp, Mrc) | − | − | − | + 2. dz. ‘szyszka’ | + 2. dz. ‘szyszka’gurgùtis | − | − | + (Brž, Pnd, Slm) | − | + | + 1. żm. s z y s z k a | + 1. żm. s z y s z k akankorėžis | rz./nowsz. | − | rz./nowsz. | + | + | + ‘gurgutis’ | +kirkùžė | − | − | + (Alž, Ob, Rk, Skp) | − | + żm. s z y s z k a | + żm. s z y s z k a | − 5 LKŽ – Słownik języka litewskiego 1-17, Wilno, 1956–1996. 6 O rozpowszechnieniu w dialektach nazw owocu świerka lub sosny zob. też LKA I 166–167, mapa nr 93; LKŽ I 1229, III 748, V 216, 840, XII 1125. Skrót rt. wskazuje, że nazwa jest używana w dialekcie rzadziej i nie tworzy większego zwartego obszaru; nj. – że jest to nowsza nazwa w dialekcie. 43 skujà | + | − | rz. | + (wschodnie) | + 2. żm. szyszka | + 3. ‘szyszka’ | + 3. dial. ‘szyszka’ || žebelýs | − | − | + (An, Ds, Kp, Ob, Ut) | − | − | + żm. szyszka | − Można zatem sformułować następujące wnioski: 1. Celowość niekonsekwentnego stosowania w słowniku normatywnym kwalifikatorów wskazujących konkretne dialekty – aukszt. (wys.), dzuk., wsch., zach., żmudz. – jest bardzo wątpliwa. Aby wskazać, że jakiś wyraz (znaczenie, wariant akcentuacyjny itp.) nie zakorzenił się jeszcze trwale w języku ogólnym, czytelnikom zainteresowanym wyłącznie praktyką językową w zupełności wystarczyłby ogólniejszy (neutralny) kwalifikator dial.. Treść kwalifikatorów dzuk., wsch., zach. czytelnik może dziś interpretować rozmaicie: od połowy lat sześćdziesiątych, w podziale A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa (ulepszonej wersji podziału A. Baranauskasa), który zaczęto stosować zamiast podziału dialektów języka litewskiego K. Jauniusa i A. Salysa, dialektu dzukijskiego w ogóle nie ma, a obszary dialektów wschodnio- i zachodnioauksztockiego znacznie się powiększyły. Te trzy ostatnie kwalifikatory – dzuk., wsch., zach. – w istocie wskazują raczej główne regiony etnograficzne Auksztoty. 2. Wybierając wyrazy z bardzo bogatego zasobu leksyki dialektalnej do słownika normatywnego o dość ograniczonej objętości, jego autorzy muszą zdecydować, jakimi najważniejszymi kryteriami powinni się kierować przy dokonywaniu wyboru. Zasada selekcji w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” została określona następująco: stara się on podawać „wyrazy dialektalne używane częściej w literaturze pięknej, zwłaszcza w utworach klasyków, publicystyce, prasie periodycznej i gdzie indziej” (DŽ₃ VII). Nie podkreśla się tu innego ważnego warunku, który należy brać pod uwagę przy wprowadzaniu do użycia w języku ogólnym wyrazów, form, znaczeń i akcentuacji dialektalnych – ich geografii, tj. tego, jak szeroko są używane w dialektach, a także temu, której leksyce dialektalnej i kiedy przyznaje się pierwszeństwo⁷. K. Būga, A. Salys, J. Balčikonis, J. Senkus i inni mieli nadzieję wykorzystać dane geografii lingwistycznej w praktyce języka ogólnego, a więc także przy normalizacji słownika, opracowując kwestionariusze i programy systematycznych badań dialektów języka litewskiego- 7 W DŽ₃ (por. „Źródła słownika”, s. XXI–XXII) nie wykorzystano również źródła dostarczającego danych istotnych z tego punktu widzenia – dwóch pierwszych tomów LKA (trzeci tom LKA, poświęcony morfologii, dotarł do czytelników w 1994 r., choć jako rok jego wydania podano 1991). 44 …mas, zbierając dane dialektalne obejmujące różne dziedziny języka. Zastosowanie i rozpowszechnienie w dialektach faktów językowych potrzebnych do słownika normatywnego pomogłyby lepiej wyjaśnić również specjalnie w tym celu przygotowane metodyczne wskazówki dotyczące zbierania danych. SŁOWNIK NORMATYWNY I GEOGRAFIA LINGWISTYCZNA Streszczenie Ważną rolę w normalizacji słownictwa standardowego języka litewskiego odgrywa „Dabartinės lietuvių kalbos žodynas” (Słownik współczesnego języka litewskiego) – DŽ1 (Wilno, 1954) oraz jego dwa poprawione wydania: DŽ2 (1972), DŽ3 (1993). Jego najważniejszą część stanowią dawne wyrazy, które w swoich podstawowych znaczeniach są używane we wszystkich dialektach litewskich, np. akìs (oko), báltas (biały), viēnas (jeden), nèšti (nieść). Pozostałe wyrazy w słowniku są używane tylko w niektórych dialektach. Związek niektórych wyrazów i ich znaczeń z jednym lub drugim dialektem wskazują specjalne oznaczenia (skróty): aukšt. (= wyraz lub znaczenie z dialektu aukštaitskiego), dz. (=dzukijski), ryt. (=wschodnioaukštaitski), vak. (=zachodnioaukštaitski), žem. (=żmudzki, samogicki), np.: gróbas 1. aukšt. „sonkaulis” (żebro), 2. žem. „žarna” (jelito) DŽ3 190: pažýgęs vak. „kelionė, žygis” (podróż, wyprawa) DŽ1 566, „ilga kelionė, žygis” (długa podróż, wyprawa), DŽ2 541, DŽ3 533. W DŽ3 znajduje się 1454 takich oznaczeń. Używa się również skrótu tarm. (= wyraz lub znaczenie dialektalne), który nie określa geografii wyrazu ani znaczenia, np. ėglis tarm. ž. kadagys (zob. kadagys) DŽ3 146. W DŽ3 znajduje się 698 wyrazów lub ich znaczeń opatrzonych tym oznaczeniem. Ponieważ oznaczenia wskazujące konkretne dialekty (aukšt., dz., ryt., vak., žem.) są stosowane dość niekonsekwentnie, czasem wskazując jedynie pewne regiony etnograficzne, w artykule sformułowano następujące wnioski: 1. Użytkownikom słownika zainteresowanym praktyką językową wystarczyłoby neutralne oznaczenie tarm., wskazujące, że wyraz (znaczenie, wariant akcentuacyjny itp.) nie zakorzenił się jeszcze w standardowym języku litewskim. 2. Jednym z ważnych kryteriów wyboru do użycia standardowego wyrazów dialektalnych, ich form, znaczeń i wariantów akcentuacyjnych powinna być geografia tych faktów, tj. należy uwzględnić, jak szeroko są rozpowszechnione i w których dialektach są używane. 45