„Linguistica Baltica“ ketvirtasis tomas

w przygotowanych przez instytut gramatykach. Dyskutabilna wydaje się myśl, że w uogólnionych twierdzeniach i opisach tzw. „wiecznych prawd” nie pomija się łącznika jest, np. : Człowiek jest śmiertelny (212). Zdania tego typu bez łącznika, reprezentujące indoeuropejskie zdania nominalne, od dawna i szeroko są używane w języku litewskim (4Zuolas kaitrūs mėdis; Zmogus mirtingas etc.). Nowy i interesujący jest rozdział poświęcony uzgodnieniu (229-235), w którym scharakteryzowano wiele swoistych dla języka litewskiego przypadków uzgodnienia. W ostatnim rozdziale książki, poświęconym szykowi wyrazów (236—247), ukazano rolę aktualnego rozczłonkowania zdania w wyborze różnych modeli szyku wyrazów, stosunek tych modeli do różnych konstrukcji w języku angielskim oraz wiele innych ważnych zagadnień z tej dziedziny, które w kursach gramatyki tego rodzaju dotychczas nie były systematycznie omawiane. Kończąc, chciałbym podkreślić, że książka Terje Mathiassena przedstawia spójny, zwięzły i systematyczny opis systemu gramatycznego języka litewskiego, który będzie przydatny nie tylko dla osób studiujących język litewski, lecz także dla autorów przyszłych prac gramatycznych. Vytautas Ambrazas „LINGUISTICA BALTICA” TOM CZWARTY Oto bierzemy do rąk już czwarty tom międzynarodowego czasopisma bałtystycznego „Linguistica Baltica”, którego wydawanie rozpoczęto w 1992 r. w Polsce. Tom ten jest wyjątkowy, poświęcono go upamiętnieniu stulecia od urodzin wielkiego indoeuropeisty i bałtysty J. Kurytowicza. Na początku, po krótkiej przedmowie, W Smoczyński (s. XI-XXV), pomysłodawca i redaktor tego znakomitego czasopisma bałtystycznego, omawia życie i działalność naukową swojego nauczyciela J. Kurytowicza. Następnie wspomnieniami o J. Kurytowiczu dzieli się W. Skatmowski (s. XXVII-XXXII), S. Urbanczykas (p. XXXII-XXXVII), E Stawskis (p. XXXIX-XL). Część biograficzną zamyka obszerna bibliografia prac bałtystycznych i slawistycznych J. Kurytowicza, sporządzona przez W. Smo czy ni s ki10 (s. XLI-XLIX). Dalej opublikowano 36 artykułów napisanych w językach angielskim, niemieckim, francuskim, włoskim i rosyjskim, poświęconych różnym zagadnieniom bałtystyki, slawistyki, a niektóre także indoeuropeistyki. Miło jest w tym tomie „Linguistica Baltica” (podobnie jak w innych) widzieć nazwiska litewskich językoznawców. Przede wszystkim należy wymienić artykuł Z. Zinkevičiusa (s. 83-91), w którym na podstawie analizy tekstów rękopiśmiennych zapisanych przed ukazaniem się Katechizmu M. Mažvydasa wysunięto hipotezę, że litewskie teksty rękopiśmienne mogły istnieć już w czasach Mendoga. S. Karaliūnas (s. 135-140) przedstawia oryginalną etymologię słowa Amžius. Nieżyjący V. Grinaveckis (s. 145–148) występujące w gwarze żmudzkiej słowo kdnka „sosna” powiązał z la. kūoks „drzewo” analizuje akcentuację litewskich czasowników przedrostkowych. Niektóre artykuły cudzoziemców poświęcone są lituanistyce. 256 (zob. jeszcze Kalbotyra 44(1), 1995, 89-90). B. Stundžia (s. 75-82) ir J. D. Ran g e (s. 93-102) omawia użycie ir aliatywu i adesiwu w a. pismach XVI wieku. Należy zauważyć, że pozwala on badać ir J. tłumaczenie Biblii Bretkūnasa: ukazało się już kilka obszernuž ych tomów, gdy przebywał on na Litwie 1997 m. udzielona M. Nagroda Mažvydasa. G. Michelini (s. 103-111), kontynuując dalej S. analizę „Margarita theologica” Vaišnora,! analizuje tłumaczenie łacińskiej frazy czasownikowej. R. Li hr (s. 119-130) pisze o partykułach pytajnych w dawnych litewskich tekstach piśmienniczych. E. Stankiewiczius (s. 61-73) omawia niektóre F. de aspekty działania prawa Saussure’a. F Kortlandtas (s. 141-143) uważa, że z historycznego punktu widzenia przyrostki -auti i -uoti są wariantami jednego przyrostka. G.T. Rikow (s. 131-134) lit. galétisieja su sl. *golems „duży, szeroki, wysoki“. Witkowskis (s. 149-151) przedstawia uwagi o kilku baltizmach w języku białoruskim, wymienionych przez J. Laučiūtė! w słowniku. Manczak (s. 113-117), posługując się analogiami języków romańskich, broni wysuniętej już przez J. Kazlauskasa* hipotezy, że forma trybu przypuszczającego języka litewskiego -čra pochodzi od -c7au. Jednakże dane ze starych pism i dialektów samego języka litewskiego zdają się bardziej przemawiać za tym, że forma -c7a jest starsza niż -Črau,* chociaż pochodzenie samego formantu *-#7a nie jest jeszcze całkiem jasne. W części artykułów rozpatrywane są również szersze problemy bałtystyki. * A. Erhart (s. 1-12) próbuje odpowiedzieć na pytanie, czy języki bałtyckie i anatolijskie są archaiczne, czy konserwatywne. extra?? Kontynuując myśli J. Kuryłowicza, H. Bir n b a um (s. 13-22) pisze o zredukowanym i zerowym stopniu wymiany samogłosek w językach bałtyckich, oT. Mathiassen (s. 41-53) — o 7e języków bałtyckich wschodnich. E. I. Pol om € (s. 35-40) omawia terminy religijne języków bałtyckich. B. J. Darden (s. 217223) wiąże s przyszły języków bałtyckich z aorystem s języków słowiańskich. H. Seldeslachts i PSwiggars (s. 23-33) wysuwają myśl, że nazwy narzędzi w językach bałtyckich i słowiańskich z przyrostkiem -£f0 wywodzą się od odpowiednich derywatów z *-tlo-(np.: lit. kaltas < *koltlo-, sł. mlats „kaltas” < moltlo-, por. łac. marculus). Hipoteza ta stwarza jednak niemało problemów. Przede wszystkim, jak wyjaśnić zmianę grupy spółgłoskowej #/virtimg w spółgłoskę f? Ponadto należy mieć na uwadze, że sama kategoria słowotwórcza nazw narzędzi nie jest bardzo stara; najprawdopodobniej zaczęła się kształtować dopiero w samych ostatnich czasach istnienia praindoeuropejskiego języka lub nawet po jego rozpadzie. Przecież przyrostek nazw narzędzi *-£/0-/-trotęra jest tylko wariantem przyrostka nazw wykonawców *-fe/-/-fer. * Nic więc dziwnego, że od tego samego czasownika w jednych językach utworzono nazwę narzędzia z przyrostkiem *-tlo-, a w innych — z przyrostkiem przymiotnikowym *-fo- (por. scs. m/ats i łac. marculus). W językach bałtyckich do tworzenia nazw narzędzi wykorzystano również inne przyrostki przymiotnikowe: * -/0-, *-no-, *-ro-, *-uo-° Czy więc nie prościej nadal wywodzić bałtycki przyrostek -fas z ide. * -f0-? Aż w 4 artykułach analizowane są związki języków bałtyckich i fińskich. R.-P. Ritteris 257 (s. 193–198), opierając się na analizie bałtyzmów w językach fińskich, próbuje odpowiedzieć na pytanie, kiedy rozpoczęły się kontakty języków bałtyckich i fińskich. T. K. Nilsson (s. 199—207) poszukuje w bałtyckich językach fińskich litewskiego /aukan typu przysłówków, 0 K. Liukkon enas (s. 209–210) — konstrukcje miały swoje odpowiedniki. L. Vaba (s. 211–216) omawia bałtyckiego pochodzenia nazwy kwiatów w XVII-wiecznych słownikach języka estońskiego. 3 artykuły poświęcono lettonistyce. A. Holvoet (s. 153–161) analizuje bezpodmiotowe zdania w języku łotewskim. R. Derksen (s. 163–168) bada pochodzenie intonacji w języku łotewskim. Zmarły V. J. Z e p a s (s. 169–172) pisał o niektórych cechach dialektu łatgalskiego. W 2 artykułach badane są relacje między językami pruskim i niemieckim. W. Smoczynskis (s. 173-184) uważa, że część form języka pruskiego mogła zostać utworzona na wzór języka niemieckiego (por. np. pr. acc. /abbas i niem. nom. -acc. Gutes). Można tu tylko dodać, że o dużym wpływie języka niemieckiego na system rzeczownikowy języka pruskiego mówi również A. Rosinas w swojej nowej monografii. EF Hinz e (s. 185-192) porównuje pruskie złożenia oznaczające ptaki z ich niemieckimi odpowiednikami. E. P Hamp as (s. 277-278), pisząc o alb. perėndi „cesarz, pan“, wspomina również o pochodzeniu bałtyckiego imienia boga Perkūnas. Bałtystów może zainteresować także artykuł FE. Ba de r (s. 265-276) o łac. s0/, spokrewnionym z lit. sau/e. Pozostałe 6 artykułów poświęcono slawistyce. Tom kończy recenzja książki R. Eckerta, E.-J. Butkevičiūtės, E. Hinze „Die baltischen Sprachen. Eine Einfūhrung“ (Leipzig-Berlin-Mūnchen: Langescheidt, Verlag Enzyklopadie, 1994)*, napisana przez J. D. R an g e'a (s. 279-283), oraz obszerna bibliografia prac bałtystycznych z 1994 r. (s. 287—313), sporządzona przez PW 6 j ci k o wraz ze współpracownikami, a także wykaz publikacji otrzymanych przez redakcję „Linguistica Baltica” w 1995 r. (s. 315-318), indeks słów przygotowany przez W. Sowę i M. Grzelaka (s. 319-328). Jak wynika z tego krótkiego przeglądu jednego tomu, „Linguistica Baltica” obok założonej przez J. Kazlauskasa „Baltistiki” staje się jednym z najważniejszych czasopism bałtystycznych, skupiających wokół siebie językoznawców z różnych krajów, piszących o językach bałtyckich. Z niecierpliwością będziemy oczekiwać kolejnych, zarówno pod względem treści, jak i wyglądu, znakomitych tomów tego czasopisma. Kończąc, należałoby jeszcze przypomnieć, że w tym samym 1995 r., gdy przygotowywano recenzowany tom „Linguistica Baltica”, dzięki dwóm młodym, energicznym bałtystom, P. U. Diniemu i N. Michaiłowowi, we Włoszech narodziło się jeszcze jedno nowe czasopismo bałtystyczne „Res Balticae”,? ukazał się VI tom wcześniej założonego czasopisma „Ponto Baltica”. Ponadto w 1995 r., oprócz VII Kongresu Bałtystów, który odbył się w Rydze, szeroką międzynarodową konferencję bałtystyczną' zorganizował wybitny indoeuropeista i bałtysta A. Bammesberger w południowych Niemczech, w mieście Eichstätt. Tak więc głos bałtystów zaczyna rozbrzmiewać coraz szerzej po świecie; miejmy nadzieję, że będzie coraz donośniejszy i mocniejszy. Saulius Ambrazas