„Linguistica Baltica“ ketvirtasis tomas

W gramatykach opracowanych przez instytut. Dyskusyjna wydaje się myśl, że w uogólnionych twierdzeniach i opisach tzw. „prawd odwiecznych” nie pomija się łącznika jest, np.: człowiek jest śmiertelny (212). Zdania tego typu bez łącznika, reprezentujące indoeuropejskie zdania nominalne, od dawna i powszechnie występują w języku litewskim (dąb [jest] drzewem iglastym; człowiek [jest] śmiertelny itd.). Nowy i interesujący jest rozdział poświęcony uzgadnianiu (229–235), w którym opisano wiele przypadków uzgadniania swoistych dla języka litewskiego. W ostatnim rozdziale książki, poświęconym szykowi wyrazów (236–247), ukazano rolę struktury tematyczno-rematycznej zdania w doborze różnych modeli szyku wyrazów, ich relację do odmiennych konstrukcji w języku angielskim oraz wiele innych ważnych zagadnień z tej dziedziny, które dotąd nie były systematycznie omawiane na tego rodzaju kursach gramatyki. Na zakończenie chciałbym podkreślić, że książka Terje Mathiassena przedstawia spójny, zwięzły i systematyczny opis systemu gramatycznego języka litewskiego, który będzie przydatny nie tylko osobom uczącym się litewskiego, lecz także autorom przyszłych prac gramatycznych. Vytautas Ambrazas „LINGUISTICA BALTICA” TOM CZWARTY Oto bierzemy do ręki już czwarty tom międzynarodowego czasopisma bałtystycznego „Linguistica Baltica”, którego wydawanie rozpoczęto w 1992 r. w Polsce. Tom ten jest wyjątkowy, poświęcono go uczczeniu setnej rocznicy urodzin wielkiego indoeuropeisty i bałtysty J. Kurylowicza. Na początku, po krótkiej przedmowie, W. Smoczyński (s. XI–XXV), pomysłodawca i redaktor tego znakomitego czasopisma bałtystycznego, omawia życie i działalność naukową swojego nauczyciela J. Kurylowicza. Następnie wspomnieniami o J. Kurylowiczu dzielą się W. Skałmowski (s. XXVII–XXXII), S. Urbańczyk (s. XXXII–XXXVII) i F. Sławski (s. XXXIX–XL). Część biograficzną zamyka obszerna bibliografia prac bałtystycznych i slawistycznych J. Kurylowicza, opracowana przez W. Smoczyńskiego (s. XLI–XLIX). Dalej opublikowano 36 artykułów napisanych po angielsku, niemiecku, francusku, włosku i rosyjsku, dotyczących różnych zagadnień bałtystyki, slawistyki, a niektóre także indoeuropeistyki. Cieszy obecność nazwisk litewskich językoznawców w tym tomie „Linguistica Baltica” (podobnie jak w pozostałych). Przede wszystkim należy wymienić artykuł Z. Zinkevičiusa (s. 83–91), w którym na podstawie analizy tekstów rękopiśmiennych, zapisanych przed ukazaniem się Katechizmu M. Mažvydasa, wysunięto hipotezę, że rękopiśmienne teksty litewskie mogły istnieć już w czasach Mindaugasa. S. Karaliūnas (s. 135–140) przedstawia oryginalną etymologię wieku. Zmarły V. Grinaveckis (s. 145–148) powiązał występujące w gwarze żmudzkiej słowo kanka „sosna” z łot. kuõks „drzewo”. 256 (zob. także Kalbotyra 44(1), 1995, 89–90). B. S t u n d ž i a (s. 75–82) omawia akcentuację litewskich czasowników przedrostkowych. Niektóre artykuły autorów zagranicznych również poświęcone są lituanistyce. J. D. R a n g e (s. 93–102) omawia użycie allatywu i adesywu w tekstach z XVI wieku. Warto zaznaczyć, że wydaje on i bada przekład Biblii J. Bretkūnasa: ukazało się już kilka obszernych tomów, za co podczas pobytu na Litwie w 1997 r. przyznano mu nagrodę M. Mažvydasa. G. M i c h e l i n i (s. 103–111), kontynuując analizę „Margarita theologica” S. Vaišnorasa,1 omawia przekład łacińskiej frazy werbalnej. R. L ü h r (s. 119–130) pisze o partykułach pytajnych w dawnych tekstach litewskich. E. S t a n k i e w i c z (s. 61–73) omawia niektóre aspekty działania prawa F. de Saussure’a. F. K o r t l a n d t (s. 141–143) uważa, że z historycznego punktu widzenia przyrostki -auti i -uoti są wariantami jednego przyrostka. G. T. R i k o v (s. 131–134) łączy litewskie galėti ze słowiańskim *golemb „duży, szeroki, wysoki”. W. W i t k o w s k i (s. 149–151) przedstawia uwagi na temat kilku bałtyzmów w języku białoruskim wymienionych w słowniku J. Laučiūtė1. W. M a ń c z a k (s. 113–117), przywołując analogie z języków romańskich, broni hipotezy wysuniętej już przez J. Kazlauskasa2, że litewska forma trybu przypuszczającego -čia pochodzi od -čiau. Jednak dane z dawnych tekstów i dialektów samego języka litewskiego zdają się bardziej przemawiać za tym, że forma -čia jest starsza od -čiau3, choć pochodzenie samego formantu *-tį̯a nie jest jeszcze całkiem jasne.4 W części artykułów rozpatrywane są także szersze problemy bałtystyki. A. E r h a r t (s. 1–12) próbuje odpowiedzieć na pytanie, czy języki bałtyckie i anatolijskie są archaiczne, czy konserwatywne. Rozwijając myśli J. Kuryłowicza, H. B i r n b a u m (s. 13–22) pisze o stopniu zredukowanym i zerowym apofonii w językach bałtyckich, a T. M a t h i a s s e n (s. 41–53) – o indoeuropejskich w językach wschodniobałtyckich. E. I. P o l o m é (s. 35–40) omawia terminy religijne w językach bałtyckich. B. J. D a r d e n (s. 217–223) wiąże bałtycką formę czasu przyszłego na -s ze słowiańskim aorystem na -s. H. S e l d e s l a c h t s i P. S w i g g a r s (s. 23–33) wysuwają przypuszczenie, że bałtyckie i słowiańskie nazwy narzędzi z przyrostkiem -to- pochodzą od odpowiednich derywatów z *-tlo- (np. litew. káltas < *koltlo-, słow. mlatъ „młot” < moltlo-, por. łac. marculus). Hipoteza ta nastręcza jednak niemało problemów. Przede wszystkim, jak wyjaśnić przejście grupy spółgłoskowej tl w spółgłoskę t? Ponadto należy pamiętać, że sama kategoria słowotwórcza nazw narzędzi nie jest bardzo stara; prawdopodobnie zaczęła się kształtować dopiero w ostatnim okresie istnienia języka praindoeuropejskiego, a może nawet po jego rozpadzie. Przecież przyrostek nazw narzędzi *-tlo-/-tro- jest tylko wariantem przyrostka nazw wykonawców czynności *-tel-/-ter-.5 Nic więc dziwnego, że od tego samego czasownika w jednych językach utworzono nazwę narzędzia z przyrostkiem *-tlo-, a w innych – z przyrostkiem przymiotnikowym *-to- (por. słow. mlatъ i łac. marculus). W językach bałtyckich do tworzenia nazw narzędzi użyto również innych przyrostków przymiotnikowych: *-lo-, *-no-, *-ro-, *-uo-.6 Czy zatem nie prościej nadal wywodzić bałtycki przyrostek -tas z indoeuropejskiego *-to-? Aż 4 artykuły omawiają związki języków bałtyckich i fińskich. R.-P. R i t t e r (s. 257 193–198), opierając się na analizie bałtyzmów w językach fińskich, próbuje odpowiedzieć na pytanie, kiedy rozpoczęły się kontakty języków bałtyckich i fińskich. T. K. Nilsson (s. 199–207) szuka w bałtyckofińskich odpowiedników litewskich przysłówków typu laukan, a K. Liukkonen (s. 209–210) – odpowiedników konstrukcji jo būta. L. Vaba (s. 211–216) omawia nazwy kwiatów pochodzenia bałtyckiego w estońskich słownikach z XVII wieku. 3 artykuły poświęcono łotewistyce. A. Holvoet (s. 153–161) omawia zdania bezpodmiotowe w języku łotewskim. R. Derksen (s. 163–168) bada pochodzenie akcentów tonicznych w języku łotewskim. Zmarły V. J. Zeps (s. 169–172) pisał o niektórych cechach dialektu łatgalskiego. 2 artykuły dotyczą relacji między językami pruskim i niemieckim. W. Smoczyński (s. 173–184) uważa, że część form pruskich mogła zostać utworzona na wzór języka niemieckiego (por. np. prus. acc. lab­bas i niem. nom.-acc. Gutes). Można tu jedynie dodać, że o dużym wpływie języka niemieckiego na system nazw własnych w języku pruskim mówi również A. Rosinas w swojej nowej monografii.1 F. Hinze (s. 185–192) porównuje pruskie derywaty oznaczające ptaki z ich niemieckimi odpowiednikami. E. P. Hamp (s. 277–278), pisząc o albańskim perēndi „cesarz, władca”, wspomina także o pochodzeniu bałtyckiego imienia boga Perkūnas. Bałtystów może zainteresować również artykuł F. Badera (s. 265–276) o łac. sōl, spokrewnionym z litew. sáulē. Pozostałe 6 artykułów poświęcono slawistyce. Tom kończy recenzja książki R. Eckerta, E.-J. Butkevičiūtė i F. Hinzego „Die baltischen Sprachen. Eine Einführung” (Leipzig-Berlin-München: Langenscheidt, Verlag Enzyklopädie, 1994)2 autorstwa J. D. Rangesa (s. 279–283), obszerna bibliografia prac bałtystycznych z 1994 r. opracowana przez P. Wójcika z zespołem (s. 287–313), wykaz publikacji otrzymanych w 1995 r. przez redakcję „Linguistica Baltica” (s. 315–318) oraz indeks wyrazów przygotowany przez W. Sowę i M. Grzelaka (s. 319–328). Jak wynika z tego krótkiego omówienia jednego tomu, „Linguistica Baltica” obok założonej przez J. Kazlauskasa „Baltistica” staje się jednym z najważniejszych czasopism bałtystycznych, skupiającym wokół siebie językoznawców z różnych krajów piszących o językach bałtyckich. Z niecierpliwością będziemy czekać na kolejne tomy tego czasopisma, znakomite zarówno pod względem treści, jak i formy. Na zakończenie warto jeszcze przypomnieć, że w tym samym 1995 r., gdy przygotowywano omawiany tom „Linguistica Baltica”, dzięki dwóm młodym, pełnym energii bałtystom, P. U. Diniemu i N. Michajłowowi, we Włoszech powstało nowe czasopismo bałtystyczne „Res Balticae”,3 ukazał się VI tom założonego wcześniej czasopisma „Ponto Baltica”. Ponadto w 1995 r., oprócz VII kongresu bałtystów, który odbył się w Rydze, znany indoeuropeista i bałtysta A. Bammesberger zorganizował dużą międzynarodową konferencję bałtystyczną1 w Eichstätt, w południowych Niemczech. Głos bałtystów rozbrzmiewa więc coraz szerzej na świecie; miejmy nadzieję, że będzie coraz donośniejszy i mocniejszy. Saulius Ambrazas 258