Lietuvių kalbos studijų vadovas

cho Bibliografia prac Kurylowicza opracowana przez Smoczyńskiego (XXXV-XLVII), o na końcu książki — indeksy ir wyrazów i nazwisk. Ši doskonale przygotowair na, bardzo treściwa ga książka nie ustępuje niczym najlepszym tego rodzaju publikacjom zachodnioeuropejskim. Wraz ze su wspomnianym już drugim tomem poświęconym Kurylowiczowi (Linguistica Baltica 4) ir to samego Woiciecho Smoczynskio parengtu memorialiniu rinkiniu Janowi Safarewiczowi (Analecta Indoeuropea Cracoviensia Vol. 1, Cracoviae, 1995) to może być przykład, jak powinniśir my uczcić pamięć najwybitniejszych litewskich językoznawców. Vytautas Ambrazas PRZEWODNIK DO STUDIÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO TERJE MATHIASSEN. A KRÓTKA GRAMATYKA OF LITEWSKI, Columbus, Ohio, Slavica 1996: Publishers, INC, 256 P. W ostatnim dziesięcioleciu w wielu krajach Europy obserwujemy ożywienie studiów nad językiem litewskim. Kursy języka litewskiego prowadzone są nie tylko na uniwersytetach Łotwy, Niemiec, Polski i Rosji, lecz także Włoch, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Czech i innych krajów; w wielu z nich prowadzi się ważne badania lituanistyczne oraz tworzy nowe czasopisma z zakresu językoznawstwa bałtyckiego- '. Jednak do tej pory bardzo brakowało podręczników gramatyki języka litewskiego w języku angielskim, dostosowanych do studiów uniwersyteckich. Tę lukę pomaga wypełnić niedawno wydana „Krótka gramatyka języka litewskiego” profesora Uniwersytetu w Oslo, Terje Mathiassena. Autor gramatyki — dobrze znany litewskim językoznawcom bałtysta i slawista, kontynuujący w Norwegii tradycję studiów lituanistycznych swojego nauczyciela Christiana Stanga. Znakomicie mówi po litewsku i opublikował wiele ważnych prac z zakresu językoznawstwa litewskiego. Przez długi czas wykładając język litewski na Uniwersytecie w Oslo, zgromadził duże doświadczenie w tej dziedzinie i wykorzystał je w swojej gramatyce. Gramatyka składa się z krótkiego wstępu i 14 rozdziałów. We wstępie przedstawiono nieco danych o miejscu języka litewskiego wśród innych języków, jego głównych dialektach i obecnym stanie. W pierwszym rozdziale (21-36) scharakteryzowano system fonologiczny współczesnego języka litewskiego, jego realizację w mowie i piśmie, a także wymianę samogłosek i spółgłosek oraz akcent i intonację. W rozdziałach 2—7 (37-177) omówiono zagadnienia morfologii według klas wyrazów (tzw. części mowy), ich kategorii morfologicznych i odmiany. Uwzględniając praktyczne potrzeby użytkownika książki, opis form i ich funkcji nie został ściśle od siebie oddzielony, ksią- ! Jednym z najnowszych jest redagowane przez Pietro U. Diniego i Nikołaja Michajłowa „Res Balticae”. Włoskie miscellanea z zakresu studiów bałtyckich. 1, 1995; 2, 1996; 3, 1997, Pisa. 252 nie znajdujemy nawet poszczególnych części ir morfologii i składni. Wiele zagadnień dotyczących użycia form przedstawiono w rozdziałach poświęconych przymiotnikowi, liczebnikowi i czasownikowi, szczególnie przy opisie form imiesłowów. Na końcu rozdziałów poświęconych rzeczownikowi, przymiotnikowi i czasownikowi krótko wspomniano również o najważniejszych cechach słowotwórczych części mowy (derywaty z przedrostkami i przyrostkami- ). Rozdziały dotyczące przypadków (8), przyimków (9) i spójników (11) są już w całości poświęcone składni (178–202). W osobnym rozdziale (10) scharakteryzowano środki wyrażania czasu (202–206), a następnie w rozdziałach 12–14 opisano budowę zdania pojedynczego i złożonego (210–229), uzgadnianie (230–235) oraz szyk wyrazów (236— 247). Na końcu książki zamieszczono wykaz najważniejszej literatury oraz indeks rzeczowy. Opis zagadnień gramatycznych w książce ukierunkowany jest na współczesną normę językową. Krótkie komentarze historyczne, wyróżnione petitem, zazwyczaj zamieszczono į tylko w tych przypadkach, gdy autorowi zależało na wyjaśnieniu różnic między niektórymi formami (np. stopni wymiany samogłosek, metatonii, praw Saussure’a i Leskiena) lub na uwydatnieniu specyfiki litewskiej struktury gramatycznej. Zarówno pod względem swojej struktury, jak i sposobu przedstawienia danych gramatycznych książka Terje Mathiassena jest dziełem nowym i oryginalnym. Jej zalety metodologiczne z pewnością docenią użytkownicy studiujący język litewski w wielu krajach zagranicznych i wykorzystujący jego dane do badań językoznawczych. Chciałbym tu jedynie zwrócić uwagę na to, jak autor przedstawia i wyjaśnia te zagadnienia, które dotychczas w opisach gramatycznych i innych pracach litewskiego językoznawstwa są różnie interpretowane i często stają się przedmiotem dyskusji. Jednym z nich są nieodmienne formy przymiotników (gėra, malonū itp.), które jedni badacze proponowali oddzielić od kategorii rodzaju i uznać za formy niemające rodzaju (Aldona Paulauskienė), przysłówki (Aleksas Girdenis, Vladas Žulys) lub słowa „odrębnej kategorii stanu” (Kazimieras Musteikis), podczas gdy inni, zgodnie z dominującą tradycją, uznają je za formy rodzaju nijakiego (Adelė Valeckienė, Dalija Tekorienė i in.). Mathiassen nazywa je specjalnymi formami „rodzaju nijakiego” (special neutral forms 62 i n.) i wyjaśnia, że termin „rodzaj nijaki” (neutral) jest uzasadniony z punktu widzenia diachronii. Jednocześnie proponuje alternatywny termin — (przymiotnikowa) forma nieodmienna (the indeclinable form). Termin ten jest niewątpliwie lepszy od formy bezrodzajowej, jednak trudno go zastosować do imiesłowów mających inne nieodmienne formy — odsłowniki. Sam autor, który zaproponował ten termin, dalej pisze wyłącznie o specjalnych formach rodzaju nijakiego (neutral). Opis czasownika opiera się na ugruntowanym już we współczesnym językoznawstwie litewskim poglądzie na formę 3. osoby jako czysty temat oraz na jednakowych końcówkach 1. i 2. osoby we wszystkich czasach. Pozwala to prościej i bardziej konsekwentnie opisać cały system form czasownika, posługując się znacznie mniejszym inwentarzem formantów morfologicznych, niż czyniono to dawniej. Pod tym względem autor daje dobry przykład gramatykom szkół litewskich i niektórym naszym uniwersyteckim kursom studiów, w których samogłoska wygłosowa tematu form 3. osoby nadal uważana jest za końcówkę. W gramatyce wyróżniono cztery tryby czasownika: oznajmujący, rozkazujący, 253 przypuszczający i pośredni. Mówiąc o trybie į pośrednim (the ji relative tą mood), autor ir zwraca uwagę na to, że ma on taki sam zakres form rodzajów czasowych jak tryb oznajmujący. Nie jest to uniwersalna cecha trybów nacechowanych (zwykle mające mniej form czasowych niż tryb oznajmujący- ); Myśl autora, pozwalająca postawić ji pytanie o szczególne miejsce tego trybu w systemie języka, ponownie przypomina o możliwości interpretowania (134— 135). Ta paradygmatu trybu pośredniego jako odrębnej kategorii evidencjalności (evidencjalu), którą wyodrębnił i ir opisał Roman Jakobson. Grupę form trybu rozkazującego stanowi tzw. ir tryb przyzwalający/życzący (permissive /optative). Pod tym względem omawiana praca zgadza się z innymi współczesnymi gramatykami. Jednak do wspomnianej podgrupy trybu rozkazującego zalicza się formy 3. osoby czasu teraźniejszego z partykułami fegū(/) i tė, np. tegu(l) ateina, teateina (129). W pracach litewskich językoznawców formy te są obecnie zaliczane do trybu oznajmującego, podobnie jak 3. osoba czasu przyszłego z tymi samymi partykułami, np. tegu(/) ateis, teateis (ich autor w ogóle o nich nie wspomina), natomiast za swoistą podgrupę trybu rozkazującego uważa się wyłącznie formy z -ie, -ai (teateiniė, terasar). Można by tutaj dyskutować z autorem, czy dodana partykuła modalna jest wystarczającą podstawą do zaliczenia form czasu teraźniejszego i przyszłego trybu oznajmującego do innego trybu — rozkazującego. W trybie przypuszczającym wyróżnia się dwa czasy: teraźniejszy (present subjunctive) i przeszły (past subjunctive). Ujęcie złożonych form trybu przypuszczającego z czasownikiem būti w trybie przypuszczającym i imiesłowem czynnym czasu przeszłego jako czasu przeszłego tego trybu jest całkowicie uzasadnione ich semantyczną opozycją wobec form prostych na podstawie znaczenia czasowego, por. pifkčiau: būčiau pirkęs, turėčiau: būčiau turėjęs (132). W rozdziale poświęconym kategorii strony czasownika uwypuklono jej związek z funkcjonalną perspektywą zdania, który znacznie różni się od angielskiej: ze względu na gramatycznie nieokreślone położenie dopełnienia względem czasownika w języku litewskim możliwe są różne odpowiedniki angielskich konstrukcji pasywnych (zwłaszcza trójczłonowych) (142–145). Tylko niepotrzebnie w wariancie konstrukcji bezosobowej potwierdza się, że... (one confirms that...) uznano za odpowiadające tej konstrukcji wyrażenie patvirtina, kad... („potwierdza, że...”), nietypowe w tym znaczeniu dla języka ogólnego (143). Budzące wiele dyskusji konstrukcje języka litewskiego z formami rodzaju nijakiego nieprzechodnich imiesłowów biernych (tu Žmonių gyvenama /gyventa i in.) autor charakteryzuje jako formalnie pasywne (formal passives), wskazując na ich bezosobowy charakter i odcienie modalne (144). Nawiasem mówiąc, wśród czasowników niemających form zwrotnych nie należałoby wymieniać czasownika bijoti (148), ponieważ często używa się go z formantem zwrotności w tym samym znaczeniu. Nieosobowe formy czasownika dzieli się w książce na trzy grupy: 1) bezokolicznik (infinitive), 2) gerundia/imiesłowy przysłówkowe i imiesłowy (gerunds and participles), 3) rzeczownik odczasownikowy (verbal noun). W nowy i swoisty sposób zdefiniowano i omówiono również tzw. grupę „gerundiów- ”, do której zalicza się „formy imiesłowowe używane 254 w funkcji adverbialnej” (163). Według autora grupę tworzą tą nieodmienne du (indeclinable) gerundia, odpowiadające ir imiesłowom przysłówkowym czasu teraźniejszego i czasu przeszłego dokonanego (išeinant, išėjus), ir du częściowo odmienne gerundia, odpowiadające ir mianownikowi imiesłowu przysłówkowego czasu przeszłego dokonanego strony czynnej (išeidamas, -a, išėjęs, -usi). Korelacja imiesłowsu ów przysłówkowych z wyrażającymi czynność poboczną (resp. przysłówkowymi) imiesłowami została już ne raz stwierdzona, ir obecnie w językoznawstwie litewskim ogólnie skłania się ku uznawaniu imiesłowu przysłówkowego za formę imiesłowu czynnego czasu teraźniejszego, wyspecjalizowaną do funkcji okolicznikowej (adwerbalnej) funkcji. W ten sposób imiesłów przysłówkį owy zostaje włączony do podsystemu imiesłowów. W omawianej gramatyce obrano przeciwną drogę: zarówno imiesłów przysłówkowy, jak i su korelujący z nim mianownik czynnych imiesłowów czasu przeszłego prostego przypisano do gerundiów. Jednak czyniąc tak, należałoby za gerundia (imiesłowy przysłówkoir we) uznać formy mianownika imiesłowów biernych czasu teraźniejszego i przeszłego, które, pełniąc funkcję okolicznikową (adwerbalną), korelują z imiesłowami su przysłówkowymi oraz mianownikami czynnych imiesłowów czasu przeszłego prostego na podstawie rodzaju i czasu (afnėšdamas: atnésęs = atnesamas: atnestas). A zatem rozwiązanie zaproponowane przez autora znacznie rozszerzyłoby homonimię form imiesłowowych: te same formy mianownika czynnych imiesłowów czasu przeszłego prostego oraz biernych imiesłowów czasu teraźniejszego i przeszłego należałoby uznawać albo za imiesłowy, albo za częściowo odmienne przez przypadki gerundia, wyłącznie na podstawie funkcji. Nawiasem mówiąc, podaną wśród „częściowo odmiennych przez przypadki gerundiów” formę doméjes (154) należałoby poprawić na zwrotną domėjęsis. Opisując nieodmienne gerundia (resp. imiesłowy przysłówkowe), autor wspomina jedynie o ich użyciu okolicznikowym (adwerbialnym). Swoiste konstrukcje z imiesłowami przysłówkowymi o znaczeniu wyjaśniającym (np.: Zinad ją verkiant| verkus| verksiant) nie zostały uwzględnione w gramatyce, być może dlatego nie znalazły się w niej również imiesłowy przysłówkowe czasu przeszłego częstotliwego oraz przyszłego, które według autora są „szczególnie rzadkie” (extremely rare 152). Za trzecią grupę nieosobowych form czasownika w gramatyce uważa się rzeczowniki odczasownikowe (verbal nouns) z przyrostkiem -imas/-ymas (165— 167). Autor podkreśla ich dużą produktywność: można je tworzyć niemal od każdego czasownika. To niewątpliwie przybliża te derywaty do form morfologicznych i uzasadnia ich włączenie do systemu czasownika, szczególnie w pracy przeznaczonej do nauki języka. Do derywatów odimiennych wchodzących w skład systemu czasownika litewskie rzeczowniki odczasownikowe z -imas/-ymas zaliczył również Alfred Senn w swojej gramatyce z 1966 r. 224—225 (obok bezokolicznika, imiesłowów, imiesłowów przysłówkowych itd.); łacińskie odczasownikowe formy nominalne z przyrostkiem -nd-, tzw. gerundia, również tradycyjnie uważa się za człony systemu czasownika. Składnia zdania pojedynczego została omówiona na podstawie werbocentrycznego modelu zdania. Orzeczenie uważa się za centralną część zdania, ponieważ a) w zdaniach bezosobowych główną częścią jest orzeczenie, b) zależne części zdania (dopełnienia, okoliczniki) bezpośrednio zależą od orzeczenia, ale nie od podmiotu. Z centralną częścią zdania —orzeczeniem —podmiot jest związany relacją wzajemnej zależności (interdependency) (212). A zatem kierowano się tu podobnymi zasadami jak w gramatykach 255 opracowanych w Instytucie Języka Litewskiego. Dyskutowalna wydaje się myśl, że w uogólnionych twierdzeniach i w opisach tzw. „wiecznych prawd” nie pomija się łącznika yra, np. : Człowiek jest śmiertelny (212). Zdania tego typu bez łącznika, reprezentujące indoeuropejskie zdania nominalne, od dawna i szeroko są używane w języku litewskim (4Zuolas kaitrūs mėdis; Zmogus mirtingas etc.). Nowy i interesujący jest rozdział poświęcony uzgodnieniu (229-235), w którym opisano wiele przypadków uzgodnienia charakterystycznych dla języka litewskiego. W ostatnim rozdziale książki, dotyczącym szyku wyrazów (236—247), ukazano rolę aktualnego rozczłonkowania zdania w wyborze różnych modeli szyku wyrazów, stosunek tych modeli do różnych konstrukcji w języku angielskim oraz wiele innych istotnych zagadnień z tej dziedziny, które dotąd nie były konsekwentnie omawiane w tego rodzaju kursach gramatyki. Kończąc, chciałbym podkreślić, że książka Terje Mathiassena przedstawia spójny, zwięzły i systematyczny opis systemu gramatycznego języka litewskiego, który będzie przydatny nie tylko dla osób studiujących język litewski, lecz także dla autorów przyszłyVytautas Ambrazas ch prac gramatycznych. „LINGUISTICA BALTICA” TOM CZWARTY Oto bierzemy do rąk już czwarty tom międzynarodowego czasopisma bałtystycznego „Linguistica Baltica”, wydawanego w Polsce od 1992 r. Tom ten jest szczególny, poświęcono go uczczeniu stulecia urodzin wielkiego indoeuropeisty i bałtysty J. Kuryłowicza. Na początku, po krótkiej przedmowie, W. Smoczyński (s. XI-XXV), pomysłodawca i redaktor tego znakomitego czasopisma bałtystycznego, omawia życie i działalność naukową swojego nauczyciela J. Kuryłowicza. Następnie wspomnieniami o J. Kuryłowiczu dzieli się W. Skalmowski (s. XXVII-XXXII- ), S. Urbanczykas (p. XXXII-XXXVII), E Stawskis (p. XXXIX-XL). Część biograficzną zamyka obszerna bibliografia prac bałtystycznych i slawistycznych J. Kuryłowicza, sporządzona przez W. Smoczyńskiego (s. XLI-XLIX). Dalej opublikowano 36 artykułów napisanych w językach angielskim, niemieckim, francuskim, włoskim i rosyjskim, poświęconych różnym zagadnieniom bałtystyki, slawistyki, a niektóre także indoeuropeistyki. Miło w tym tomie „Linguistica Baltica” (jak i w innych) widzieć nazwiska językoznawców litewskich. Przede wszystkim należy wymienić artykuł Z. Zinkevičiusa (s. 83–91), w którym na podstawie analizy tekstów rękopiśmiennych zapisanych przed ukazaniem się Katechizmu M. Mažvydasa wysunięto hipotezę, że litewskie teksty rękopiśmienne mogły istnieć już w czasach Mendoga. S. Karaliūnas (s. 135–140) przedstawia oryginalną etymologię słowa Amžius. Zmarły V. Grinaveckis (s. 145–148) występujące w gwarze żmudzkiej słowo kdnka „sosna” powiązał z la. kūoks „drzewo” 256