Lietuvių kalbos ypatybės turėtojų pavadinimų su afiksu „*-io-“ darybos raida

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVIII (1997) Saulius AMBRAZAS CECHY JĘZYKA LITEWSKIEGO NAZW OZNACZAJĄCYCH POSIADACZY Z AFIKSEM *-įo- ROZWÓJ SŁOWOTWÓRSTWA §1. Oprócz omówionych wcześniej derywatów z *-ko- (aut. 1996), nazwy oznaczające posiadaczy cech języka litewskiego (nomina attributiva, dalej – NAtt) tworzone są także za pomocą sufiksów i końcówek słowotwórczych pochodzących od przymiotnikowych afiksów *-įo-, *-no-, *-en-, *-lo-, *-to-, *-uo-, *-isko-, *-mo-. W niniejszym artykule omówimy derywaty z afiksem *-įo-. Derywaty z końcówką słowotwórczą -is/-ys(-ė) §2. W języku litewskim istnieje dość dużo nazw oznaczających posiadaczy cech z tą końcówką słowotwórczą (Urbutis 1961: 45–47; DaiktvDr 364–365). Derywaty tego typu znajdujemy już w tekstach z XVI–XVII wieku. Szczególnie rozpowszechniony jest NAtt gyvis. Inne poświadczono w pojedynczych tekstach. Derywaty galvis „wielkogłowy” SD¹ 35, juodis Lex 69a, kl išis SD³ 124, kupris SD³ 66, kuprys „garbus” Lex 50a, 69, nebylys Ch¹ 8X, plokštis „płaska powierzchnia” SD³ 299, retis „opuszczone pole” Lex 24a, rėtis SD³ 85, 124, senis SD¹ 174, 176; SD³ 422, sūris BB Job 10,10, žiemys „wiatr północny” Lex 65, žilis „siwy człowiek” BP I 120₃ są używane również obecnie. W piśmiennictwie Małej Litwy występowały także NAtt kuršys „mieszkaniec Mierzei Kurońskiej lub Małej Litwy” Lex 21a; KB II 66; Sch 192 (por. kuršis „Łotysz” K II 25; J. M.Valanč; PPr 406, kuršė „węzeł zawiązany po kurońsku” Žvr; VI – LKŽ VI 972–973), mėlynai „kapusta o niebiesko-czerwonym kolorze” Lex 18a; C II 232; R II 228; MŽ II 101; K II 135; „niebieska lub czerwona rzepa” Lex 71a (por. mėlynīs/mėlynis „niebieski kolor” K II 50, 196; LC 1884,4; Šts; „ubranie w niebieskim kolorze” Krsn; Kp; „kapusta o niebieskim lub czerwonym kolorze” R; MŽ; [K]; „roślina z rodziny wrzosowatych” Q 95 – LKŽ VII 1032). §3. Nazwy oznaczające posiadaczy cech z -is/-ys(-ė) mają odpowiedniki w językach łotewskim, pruskim, słowiańskich i germańskich, por. lit. bėris i łot. bēris „koń maści bułanej” (BKGF 66), prus. malkis „stynka” (Stint) E 597 (por. łot. smalks „drobny”, zob. PKEŽ III 105), serbsko-chorw. mlât (<*moldъ), pol. nów, nowiu „nów księżyca” (Martynov 1973: 22), goc. hairdeis „pasterz” (por. lit. kerdžius LEW 242), asneis „robotnik dniówkowy” (Kub rjakova 1963: 78; Polomé 1974: 109). 122 Šio tipo vediniai atsirado daiktavardėjant būdvardžiams su *-jo- (aut. 1991: 16–17). Derywaty z sufiksem słowotwórczym -ius(-ė) §4. We współczesnym języku litewskim derywaty z sufiksem słowotwórczym -ius(-ė), które są produktywne, najczęściej oznaczają zawód; derywatów tego typu o kategorialnym znaczeniu nosiciela cechy jest mniej (Urbutis 1961: 55–56; DaiktvDr 365–366, 410). Spośród 6 nazw nosicieli cechy z -ius odnotowanych w XVII-wiecznym słowniku Małej Litwy Lexicon Lithuanicum 5 również oznacza zawód (balnius „ten, kto robi siodła” 73, kailius „kuśnierz” 56a, 104a, katilius „wytwórca kotłów”, kubilius „rzemieślnik lub sprzedawca beczek” 56a, 19, 34, puodžius 88), a jedynie derywat durmius 64, 87a zachował czyste znaczenie nosiciela cechy. §5. W słowniku K. Sirvydasa są zaledwie 4 derywaty z sufiksem -ius oznaczające zawód: oprócz wymienionego wyżej NAtt puodžius SD¹ 33, 214; SD³ 67 (derywat ten jest rozpowszechniony w wielu dawnych tekstach), katilius SD¹ 125 (także R; MŽ II 296; K; J; BŽ 213, zob. też Salys 1985: 204), kubilius SD³ 301 (także DP 107₂; N; K; J); znajdujemy tu również derywat bičius „pszczelarz” SD³ 7 (także R; N; K). Tymczasem derywatów tego typu, mających kategorialne znaczenie nosiciela cechy, jest w tym słowniku znacznie więcej: barzdžius „brodacz” SD³ 22 (także Alk – LKŽ I² 676), grynius (grimius?) „biedak, nagus” SD³ 91 (por. grýnius A 1885,274; J; Š, grinius Rod; Lš – LKŽ II 612), kerščius „mściciel” SD³ 181 (także [K]; J), niekius „nicnierobiący, człowiek natrętny” SD³ 61, 198, 301 (także C II 1034; Krz 154; [K]; Tat; Skr – LKŽ VII 783), piniġius „ten, kto ma pieniądze” SD³ 292 (także J; VŽ 1905,256; „człowiek rozrzutny” Upt – LKŽ IX 1043), sekmius „ten, kto mówi głupstwa” SD³ 5 (także Sut; N; „ten, kto opowiada baśnie” N; [K]), smalščius „łasuch” SD³ 148 (także SP I 212; MP 325; NdŽ), utėlius „ten, kto jest zawszony” SD¹ 191; SD³ 490 (rozpowszechnione w dialektach, głównie wschodnioauksztockich – LKŽK), oraz NAtt znane wyłącznie ze słownika K. Sirvydasa: burnius „mający duże usta” SD¹ 34, kytrius „spryciarz” SD¹ 13; SD³ 347. W słowniku K. Sirvydasa prawdopodobnie odnotowano stan starszy niż w Lexicon Lithuanicum i we współczesnym języku litewskim. Wydaje się bowiem, że sufiks słowotwórczy -ius powstał z -is/-ys wskutek mieszania się tematów (i)u i (i)o (por. DaiktvDrR 35–36 i literaturę tam cytowaną), a derywaty odimienne z -is/-ys(-ė) mają najczęściej kategorialne znaczenie nosiciela cechy. Derywaty z sufiksem słowotwórczym -ė §6. W języku litewskim występują nazwy nosicieli cechy z końcówką -ė, oznaczające konkretne przedmioty i niemające odpowiadających im form rodzaju męskiego z -is/-ys ani -ius (Urbutis 1961: 54–55; DaiktvDr 366–367). 123 Takie derywaty znajdujemy już w tekstach z XVI–XVII w., np.: graikštė „ozdoba” BB Pat 11,22 (por. graikštis „to samo” Kel 1881,22; G 84 oraz graikštus, -i „piękny, ozdobny” BB 1 Moz 3,6; Vln¹ 144; M.Valanč; Nz; Klp – LKŽ III 502), klišės „nożyczki” SD³ 227 (także D.Pošk; N; [K], por. klišė „krzywy, z krzywą nogą” J), plikė DP 171₂₉; SD¹ 73; SD³ 160, tiesė „prawa ręka” AK 13, 16; SP II 166; SD³ 343 (także Sut; Kos 56; [K]; Drsk; Kt; Ar; Klt; Sdk; Mlk – LKŽ XVI 188). Derywaty tego typu powstały w wyniku konkretyzacji nazw nosicieli cechy z -is/-ys(-ė), por. klišė i klišis(-ė), plikė i plikis(-ė) itd. §7. Nazwy nosicieli cechy z *-ė- występują także w innych językach bałtyckich, por. łot. smaile „ostro zakończony; wierzchołek” (MLLVG I 163); V.Mažiulis (PKEŽ I 420–421) zalicza do tego typu słowotwórczego również prus. gudde (Pusch) E 586: *guda- „zgięty”. Z przymiotnikowego afiksu *-jo- powstały także niektóre rozszerzone sufiksy, za pomocą których tworzy się nazwy nosicieli cechy. Derywaty z sufiksami -ojas/-ojis/-ojys/-ojus, -oja, -ienojas/-ienojis/-ienojys/-ienojas §8. Najbardziej rozpowszechnionym derywatem jest vasarojus, który w żmudzkich oraz niektórych południowych i wschodnich gwarach aukštockich ma starszą formę vasarojas (miejscami występuje także wariant tematu ijo vasarojis, zob. LKA III Žemėl. Nr. 15), poświadczona już w słowniku K.Sirvydasa (SD¹ 44; SD³ 85) oraz w Lex 80a. Odpowiada dokładnie łot. vasarājs (ME IV 484–485). Na rozległym obszarze gwar aukštockich używany jest także derywat sienojas (z wariantami sienojis, sienojus, zob. LKA III Žemėl. Nr. 13), poświadczony już w słowniku K.Sirvydasa (SD¹ 181; SD³ 6, 445), w Nowym Testamencie S.B.Chilinskiego (Mt 7,3; Luk 6,42) oraz w „Sumie Ewangelii” (174₈). W Postylli M.Daukšy (9X) i gwarze żytowskiej (Vidugiris 1969: 160) znajdujemy derywat rytójas. Obecnie typowa forma tematu u rytójus jest tu znacznie rzadsza (DP 318₄₆). §9. W gwarach i niektórych tekstach spotykamy jeszcze podobne znaczeniowo formy: NAtt augójas „dzika porzeczka” StngŽ 76, avižojis „źdźbło owsa” Rdš; Mrk; Lš; Kb; Lp (LKŽ I² 532), lapojai „liście warzyw” Lšk (ŽD 85), raitójas „jeździec” (rozpowszechnione w pieśniach ludowych), rugojai „źdźbła żyta” Kč; Nmn (LKŽ XI 893), sėmenojis „miesiąc maj” B 765; N; [K]; KŽ, šeimvónias Žem; Trš, šeimynójus „parobek” DünŽ (LKŽ XIV 612), šilójas K I 602; KzR; Grnk; Rs; Erž, šilójus „wrzos” Jrb (XIV 794, 795). W niektórych gwarach (głównie południowych) za pomocą sufiksu -ojas (z odpowiednimi wariantami tematu ijo i u) zaczęto tworzyć nazwy łodyg roślin, por. bulbójas „łodyga cebuli”, uogójas „łodyga jagód” itd. (LKA III Žemėl. Nr. 14). Mają one odpowiedniki w języku łotewskim, np.: brūklenāji „łodygi borówki brusznicy”, uog(u)āji „łodygi jagód” (LVG 285; BKGF 69). 124 §10. W wyniku zmieszania przyrostków -ienis (z tym ostatnim w gwarach sporadycznie tworzy się także nazwy łodyg) i -ojas powstał przyrostek złożony -ienojas (mający również warianty tematów ijo i u), charakterystyczny głównie dla gwar wschodnich (LKA III Žemel. Nr 14, p. 29). Derywat pupienojai (zapisany jako pūpinajeySD³ 19, pūpinoieySD⁵ 16) jest już poświadczony w słowniku K. Sirvydasa. Na Litwie Mniejszej i w niektórych innych gwarach część derywatów z przyrostkiem -ienojas ma zupełnie inne znaczenie, np.: avižienojai „słoma owsiana” Lex 46; B 679; R; K; Lp (LKŽ I² 531, por. avižojyš), rugienojai „słoma żytnia” Lex 71a; Q 305, 418; B 815; R II 294; Krz 124; N; J; „ściernisko żytnie” K; Glv (XI 987, por. rūgojai), ale por. pupienojai „łodygi fasoli” B 279; N; K. Ponieważ przyrostek -ienojas wiąże się również z przyrostkiem -iena, za pomocą którego w języku litewskim często tworzy się derywaty oznaczające miejsca uprawy roślin uprawnych (aut. 1995: 186). Być może niegdyś obok przyrostka -ojas istniały również nazwy nosicielek cech rodzaju żeńskiego z -oja, por. imię bogini Šenoja „bogini fundamentów domu” (Greimas 1990: 444) oraz nazwy wodne Kamoja Ad, Lankoja Ob, Lapoja Žls (Vanagas 1970:185), a także -toja: -tojas, -ėja: -ėjas (aut. 1993: 38–39). §11. W gwarach języka łotewskiego zachowały się również przymiotniki z -ājis, np.: miglājs rīts „mglisty poranek”, mālajs kalniņš „gliniaste wzgórze” (LVG 284–285; BGKF 69). W języku litewskim wszystkie one uległy substantywizacji. Derywaty z przyrostkami -ijas/-ijis/-ijus, -ija/-ijė §12. Już w tekstach z XVI–XVII w. rozpowszechniony był derywat galvijas. Dla dawnych tekstów charakterystyczne były również formy NAtt prekijas „kupiec”, žūkijas (o tej ostatniej zob. DaiktvDrR 153), por. też medijas BB 1 Moz 10, 9; 25, 27; Ps 91, 3; B, medijis C I 998, medija „myśliwy” Lex 51a; Q 622; J, medijė „kłusownik” Lex 106; C II 984; „złodziej drzew” N; [K], beprotiža „głupiec” J oraz gwarowe treinijas, treinijā (poświadczone już w Lex 57, 69; C I 1151), treinjis, trainijas, trainijā, trainijus „część wozu, woźnica” (LKA I 191; LKŽ XVI 529, 735–736). §13. W gwarach języka łotewskiego zachowały się przymiotniki z -jis, np.: sālijs „słony”, mā-lijs „gliniasty”, vidijs „środkowy” (LVG 276–277; BGKF 68). W języku litewskim prawie całkowicie zanikły, por. co najwyżej charakterystyczny dla dawnych tekstów przymiotnik vienatijas/vienatijis „jedyny” (jeśli nie jest to forma zaimkowo-przymiotnikowa, por. Parenti 1996: 69) oraz laukijas(-a) „polny” End (LKŽ VII 180). Derywaty z przyrostkiem -ėjas/-ėjis §14. Początkowo za pomocą tego przyrostka również tworzono derywaty od rzeczowników. Oto od medė „las, puszcza” utworzono NAtt medėjas/medėjas MŽ; [K]; Sch 88; BsMt II 37; A 1884, 19; S I 345–346; S.Dauk; V.Kudir; J.Bil; Plv; Snt (ŽD 84; LKŽ VII 983–984), medėjis „myśliwy” N; Jn, od prekė – NAtt prekėjas/prekėjas BB 3 Moz 25,50; GN Mt 13,45; Apr 18,11; [K]; S.Dauk; M.Va- 125 lanč; A 1884,409; V.Kudir; J.Bil; End, preketøyis „pirklys“ S.Stan (ŽD 83; LKŽ X 598). Być może zaliczyć tu można również derywaty molėjas „mielący” Ds; Rod (LKŽ VIII 335): molė „mielenie”, pjūvėjas „żniwiarz” BB Rut 2,3; 2,4; Mt 13,30; Q 495; MKr 74; N; (d)Vs (ŽD 83; LKŽ X 45): pjūvė „żniwa”, talkėjas „pomocnik” S.Dauk; NdŽ: talkà. §15. W dialektach łotewskich zaobserwowano przymiotniki denominalne z -ėjis, np.: galėjis „końcowy”¹. Derywaty denominalne z *-ėjo- występowały także w językach słowiańskich, np.: południowosłowiańskie břžejb „szybki nurt rzeki”: břzb „szybki” (Slawski 1974: 87). W.P.Schmid (1960: 24–26) znajduje odpowiedniki również w języku mesapijskim, por. mesapijskie polaidehias oraz lit. palaidas, łot. palaidējis. W języku prabałtyckim przyrostek *-ėjo- został włączony do paradygmatu nazw wykonawców czynności. Ponadto z historycznego punktu widzenia nazwy nosicieli cechy odrzeczownikowe z formantem słowotwórczym *-ĵo są również derywatami z odpowiednim przyrostkiem *-taĵo- (< *-tā + *-ĵo-) (DaiktvDrR 112–117). Kilka przyrostków nazw nosicieli cechy powstało przez dołączenie afiksu *-ĵo- do niektórych przyrostków przymiotnikowych wywodzących się z *-to-. Derywaty z przyrostkiem -ytis/-ytys(-ė) §16. W pierwszej kolejności należy wymienić NAtt ausytė „zimowa czapka z nausznikami” Vrd; Kal (LKŽ I² 504), avižytis „rodzaj tkaniny tkanej na 8 lub 10 nicielnicach” Grg (I² 532), blakytis „tkanina o osnowie dwunitkowej” Skdv; Grg; Prk; I.Simon (I² 878), eglytis „tkanina tkana z jodełkami” Dr, Lkv; Lnk (II² 1052), lamstytis „tkanina tkana w prążki” Kos 151; J; Klp; KlvŽ; Kl; Brs; Vvr; Slnt (VII 114), šlakytės „odmiana ziemniaków” Rt, šlakytis(-ė) „bydło z cętkami” Kal; Kl (XIV 1001). Większość tych derywatów może być słowotwórczo związana z przymiotnikami na -ytas(-a) (tj. można je uznać za derywaty z końcówką -is(-ė)), por. ausytas(-a) „z uszami (o czapce)” J; Kal (LKŽ I² 503), blakytas(-a) „z przesmykami” BzF 100; Prk; Rdm (I² 878), eglytas(-a) „z jodełkami, jodłowy” I.Simon; Vlkv; Mrj (II² 1052), lámstytas/lamstytas(-a) „prążkowany” BzF 33; Ms; Slnt; Tv; Brs (VII 114), šlakytas(-a) „cętkowany” Šts; Plt (XIV 1000). §17. W dialekcie żmudzkim używane są derywaty vókytis/vokytýs „Niemiec”, šiaulýtis „mieszkaniec Szawli” (LKA III Žemel. Nr. 10, 110). Z Lexicon Lithuanicum (20) znany jest derywat seseryčiai „dzieci braci” (por. seseryčia, zob. § 21). Podobne znaczenie przynależności mają łot. latvītis „Łotysz”, vāciītis „Niemiec”, tautītis „młodzieniec z obczyzny” (LVG 387; DL 239–240). Być może zawiera się ona również w pruskich imionach osobowych (np. Moldite, Bludit, Waikitte, zob. Trautmann 1925: 1 LVG 280; Vulane 1986; Laumane 1989. 126 182) oraz w nazwach miejscowych (np., Lankiten, Pelitte, Pelkyten, zob. Gerullis 1923: 257 i nast.). W tekstach pruskich nie odnotowano bowiem zdrobnień z *-ītio-. §18. A. Nepokupnas (1985), opierając się na przyrostku -owiten, -awiten występującym w pruskich nazwach miejscowych, wysuwa nawet przypuszczenie, że złożony przyrostek *-oųī-tio- (< *-oųo- + *-ītio-), za pomocą którego w językach słowiańskich tworzy się patronimika, był wspólną innowacją języków słowiańskich i zachodniobałtyckich. Jednak przyrostek -owiten, -awiten w pruskich nazwach miejscowych mógł powstać wskutek polonizacji form pruskich (por. pol. -owicy2). Tym bardziej że w językach bałtyckich przymiotniki z przyrostkiem *-oųo- są bardzo rzadkie. Na przykład litewskie przymiotniki lapāvas „o barwie liścia”, lināvas „o barwie kwiatu lnu” zostały najpewniej utworzone na wzór zapożyczeń słowiańskich ružāvas, vyšniāvas (ŽD 397). W języku pruskim przyrostek *-oųo-/-ęųo- najczęściej wchodzi w skład innych przyrostków, np.: acc. sing. drūktawingiskan „surowego, twardego” (gestrengen) III 119₁₁, nom. sing. ginnewings „przyjazny” (gewaltige) III 85₁–₂ itd. (SV 44). Również te derywaty nie mają dawnego znaczenia przynależności, pochodzenia, zachowanego przez przymiotniki z *-oųo- w językach słowiańskich (por. st. cerk. słow. Petroв: Petrъ i sanskr. Viṣṇa-vāḥ:Viṣṇuḥ, zob. Meje 1951: 275). §19. W językach słowiańskich derywaty z *-ītio- najczęściej mają znaczenie przynależności, pochodzenia, np.: południowosłow. Božitъ „syn Boga”, brātitъ „syn brata” itd. (Sławski 1976: 55 i nast.). Ponadto od dawna często tworzono tu za pomocą tego przyrostka imiona osobowe, nazwy plemion i miejsc³. W językach bałtyckich (zwłaszcza litewskim) do tego celu częściej używano innego wariantu przyrostka *-ītio-, mianowicie *-eitio- (por. §24). §20. W językach łotewskim i słowiańskich (podobnie jak w litewskim) istnieje kilka derywatów z *-ītio-, które zachowały czyste znaczenie nosiciela cechy, np.: lēnītis „ciepły wiatr południowy”: lēns „ciepły”, jaunīte „synowa; panna młoda; młoda matka; macocha”: jauns „młody” (DL 240); południowosłow. golîtъ „nagi, biedny człowiek”: golъ „nagi” (Sławski 1976: 57–58). Możliwe, że ten typ derywatów ma odpowiedniki również w językach germańskich, por. st. wys. niem. jungidi „młode zwierzęcia” (Mezger 1953). A zatem nazwy nosicieli cechy z przyrostkiem *-ītio- (< *-īto- + *-io-) są najpewniej innowacją języków bałtyckich, słowiańskich i germańskich. W tych grupach językowych zaczęto również tworzyć nazwy nosicieli cechy za pomocą afiksu *-io- (zob. §3). Próba F. Mezgera (1953), by powiązać przyrostek *-ītio- z ie. *-tio-, jest wątpliwa. Vėliau baltų kalbose ši priesaga buvo panaudota deminutyvams (aut. 1994: 146–147) ir rečiau kuopiniams pavadinimams (aut., 1995, 187–188) daryti. 2 Por. Gerullis 1925: 212–13; Górnowicz 1974. 3 Vondrák 1924: 598–599; Rospond 1937; Taszycki 1946: 27 i nast.; Čuľin 1964: 9–92; Lindert 1967: 40–45; Vaillant 1974: 333 i nast. 127 Derywaty z przyrostkiem -yčia §21. Kilka derywatów z tym przyrostkiem znajdujemy w dawnych tekstach, np.: brolyčia „córka brata” Lex 20; C I 402; Q 103 (także B; N; K; „kuzynka” JR 69), karvelyčia „samica gołębia” SD¹ 37; SD³ 72; SP I 369 (także N; [K]), meškerýčia/meškerỹčia „wędzisko” C I 98 (także MŽ II 28; [K]; Sl; Ps; Srv; Paj – LKŽ VIII 89), seseryčia „córka siostry” Lex 78; C II 527; Q 474 (także MŽ; K; L; Rtr; „kuzynka” N; por. serbskie sèstrič, zob. Mezger 1953: 118). Derywaty tego typu występują także w dialektach, np.: darklyčia „osoba dziwnie ubrana” J I 296, kaulyčia „bardzo chuda osoba” J; Ms; „choroba nóg koni” Grz; Kp; Lk; Ms (LKŽ V 432), kempýčia „wychudzona osoba” J II 75, kerýčios „czary” R II 370; N; K; J; Žm (LKŽ V 609), lovýčia „żłób” Lp; Mrk; „żarna” Ut; Vdn; Kb (VII 667), mazgýčia „deseczka używana przy wiązaniu sieci” N; [K]; J, žalktýčia „córka węża” G 122; A.Baran; Ds (LKŽK). §22. Na znacznej części obszaru dialektów aukštaitskich przyrostkiem -yčia tworzy się nazwiska niezamężnych kobiet, np.: Baltrušaityčia, Jankýčia, Pakálkyčia (LKA III Žemėl. Nr. 112, p. 121–122). Takie nazwiska odnotowano już w źródłach XVII-wiecznych (Macijauskienė 1991: 263 i nast.). Przyrostek -yčia występuje także w nazwach wód na dwóch niepołączonych obszarach: na samym południu Litwy oraz na Żmudzi, np.: Ylyčia Smn, Šarkýčia Lbv, Kalnyčia Krž (Vanagas 1970: 141–142, 402). W niektórych dialektach języka łotewskiego odpowiednim przyrostkiem -iša tworzy się nazwiska mężatek (np. Bergmaniša „żona Bergmana”); występuje też kilka nazw pospolitych kobiet, np.: delveriša „hałaśliwa kobieta”, vēveriša „żona tkacza” (LVG 377; DL 316–317). §23. J.Otrębskis (GJL II 258) wysuwa przypuszczenie, że przyrostek -yčia powstał z -ytė w wyniku pomieszania tematów ją i (j)ē oraz pod wpływem słowiańskiego -ica. Jednak przedstawione dane pozwalają sądzić, że przyrostek -yčia może być stary. Ponieważ niegdyś w językach bałtyckich za pomocą formantu słowotwórczego *-ā- (później wypartego przez końcówkę *-(i)ė-) tworzono nomina feminina (aut. 1993: 38–39), jest całkiem możliwe, że przyrostek -yčia jest nawet starszy niż -ytė (tj. *-itjā-: *-itjo- jak *-tājā-: *-tājo-). Warto zauważyć, że także przyrostki -aitė, -utė, -ūtė mają w dialektach wariant z tematem ją: -aičia, -učia, -ūčia; za ich pomocą tworzy się nazwiska niezamężnych dziewcząt, poświadczone już w źródłach XVII-wiecznych (Maciejauskienė 1991: 262 i nast.); por. także przyrostek -ėčia (zob. §39). Z drugiej strony pomieszanie tematów ją i (j)ē, słowiański przyrostek -ica oraz slawizm -inyčia (por. aut. 1995: 192 oraz hybrydę broličkas „syn brata” N) mogły działać konserwująco, a być może to właśnie dlatego przyrostek -yčia przetrwał i rozpowszechnił się szerzej we wschodniej Litwie. 128 Derywaty z sufiksem -ietis/-ietys(-ė) §24. Derywaty z tym sufiksem zwykle mają znaczenie przynależności lub pochodzenia. Szczególnie stary jest derywat vókietis/vokietỹs(-ė), rozpowszechniony na całym obszarze dialektu aukštaitskiego (LKA III Mapa nr 10), poświadczony w tekstach z XVI–XVII w. (DP 457₄₂; SD¹ 94; Lex 23a; C I 460) i dokładnie odpowiadający łotewskiemu vācietis (ME IV 492). W znacznej części dialektu aukštaitskiego za pomocą sufiksu -ietis(-ė) obecnie powszechnie tworzy się nazwy osób według miejsca zamieszkania lub pochodzenia, np.: jonišiškietis, panevėžietis, vilnietis itd. (Lenkevičiūtė-Norkaitienė 1983; LKA III Mapa nr 110, s. 115). Derywaty tego typu również mogą być dość stare, por. galilietis „mieszkaniec Galilei” Bt Jn 7,52; ApD 1,11, łot. raũnėnietis „mieszkaniec Rauny” (LVG 388; BKGF 98). §25. W dawnych tekstach znajdujemy derywaty prašalietis „człowiek spoza miejscowości, z innego kraju” DP 8X (także M.Valanč.; A 1884,380; „człowiek obcy” Žml; „przechodzień” NdŽ – LKŽ X 561), pra šalnietis „człowiek z innego kraju” SE 215₉; KN 117; Ch 2 Moz 12,43; Rut 2,10; Bt Luk 17,18, por. także pašalietis „obcy, człowiek postronny” Žem; Jnšk; „przybysz z innego miejsca, człowiek spoza miejscowości” Skr (LKŽ IX 553). W dialektach (głównie wschodnich aukštaitskich) używane są ponadto NAtt apylinkietis Trgn, aplinkietis „mieszkaniec okolicy” Grž; Trgn; Svn (LKŽ I² 245), giminietis „krewny” Bt Mr 6,4; Ds (III 310, por. łot. savietis „to samo” LVG 388), kaimietis J, laukietis Brž, laukinietis „rolnik, gospodarz” Žg; Skn (LKŽ VII 180, 181), seserietė „bratanica lub siostrzenica” Mrk; Prn (ŽD 360), sodietis „wieśniak” Brž (LKŽ XIII 274), šeimynietis „domownik” Str; Lkm; Ad; Tvr; Prng; „parobek, służący” A.Baran; Ds; Ml; Krns; Ad (XIV 609). Derywaty z sufiksem -eitis(-ė) §26. Już w Ewangeliach B.Vilento (109) poświadczone jest NAtt pra šalietis „cudzoziemiec” (także S.Dauk; znaczenie „przybysz, człowiek spoza miejscowości” rozpowszechniło się w północnym dialekcie żmudzkim, zob. LKŽ X 561, por. prašalietis, zob. §25). W dialekcie żmudzkim spotykamy również więcej derywatów z wariantem sufiksu -ietis(-ė), który zachował dawny dyftong ei, np.: pašalėitis „nieproszony gość” Sd (LKŽ IX 552, por. pašalietis), treinėtis „trójkąt” S.Dauk; Slnt, treinėitė „część wozu, treinis” Gršl (XVI 735), por. także tarneitė (aut. 1994: 148) oraz nazwiska Gineitis, Kiauleitis, nazwę miejscową Vyžeičiai „wieś w gminie Rokiškis” (ŽD 361), pr. Muntileitis, Swanieyten (Būga 1958: 427) Derywaty z sufiksem -aitis(-ė) §27. W języku litewskim zachowało się bardzo niewiele nazw nosicieli cechy z tym sufiksem. Szczególnie starym derywatem jest žemaitis/žemaičiai (o jego historii zob. Zinkevi- 129 čius 1993), randamas jau XIII a. pradžios rusų istoriniuose šaltiniuose (Salys 1930: 6–9), paplitęs XVI–XVII a. lietuviškuose raštuose. §28. W dawnych tekstach odnotowano NAtt pra šalaitis/prašalaitis „przybysz, cudzoziemiec” BB 2 Moz 12,19; 12,48; 20,10; Joz 8,23; BP II 383; Lex 37a; C I 98, 996 (występuje także w gwarach), tėvykštaitis „spadkobierca” DP 575₂₆, 611₁₇, 620₂₈; SD³ 57 (także Sut; N; Gmž), velykaitis/velykaitis „pisanka wielkanocna” Lex 66a; C II 186 (rozpowszechnione w gwarach), a także blisko z nimi związane našlaitis/našlaitis DP 307₃₅, 335₃₃, 336₅,₈; SD¹ 165; SD³ 402; Ch¹ Jn 14,18. W gwarach (głównie żmudzkich) znajdujemy ponadto derywaty brólaitis/broláitis „syn brata” Rs; „drużba” Šl; Klk; Sk; Sml; Lnkv, brólaitė/broláitė „żona brata” Lz; „córka brata” Rs; „druhna” Grk (LKŽ I² 1068), gimináitis/gimináitis(-ė) S.Stan; J I 432; Kv; Ldvn; Rtn; Ds (ŽD 359; LKŽ III 309), girináitis/girináitis „mieszkaniec puszczy; człowiek niewychowany” J; Kv; Rs; L1 (LKŽ III 341), kálvaitis(-ė) „syn lub córka kowala” J(Kv), kalvaitis „mieszkaniec wzgórza” J, karaláitis/karaláitis(-ė) „syn lub córka króla” N; J; D 101; Dkš; Smn (LKŽ V 258), ketvirtokáitis „ten, kto posiada czwartą część włóki” Grv (V 670), laukináitis/laukinaitis „mieszkaniec pól” J; Kv; Vdk; Erž; Krtv; Gr; „Żmudzin” Šmk (VII 180–181), miškináitis „mieszkaniec lasu lub jego skraju” Škn; Pp; Krtv (VIII 289), namūnaitė „córka gospodarza” J; (d)Grk (VIII 537), pašaláitis(-ė) „człowiek postronny, obcy” Rs; Pdn; Užv; Krš (IX 551), priešaláitis „człowiek żyjący w wiejskim świecie, komornik” J; Jrb; Vl; „człowiek wtrącający się w cudze sprawy” Grš (X 688), saváitis „krewny” Prng; Dv (XII 233), seseráitis „syn siostry” Krkl, seseráitė „córka siostry” Krkl; Ms (XII 437), sūnáitis „wnuk” Ašb; I.Simon; Grv; Lz (XIV 150), tėvynáitis/tėvynaitis/tėvynáitis (rozpowszechnione w północnożmudzkiej gwarze), tėvūnáitis/tėvūnaitis/tėvūnáitis „syn gospodarza, dziedzic majątku” (rozpowszechnione w południowożmudzkiej gwarze). §29. Jak pokazują te przykłady, większość nazw nosicieli cechy z sufiksem -aitis(-ė) ma znaczenie przynależnościowego pochodzenia. Z nich prawdopodobnie wywodzą się patronimika z -aitis(-ė) (por. Skardžius 1954: 29 i nast.), niegdyś rozpowszechnione na rozległym obszarze zachodniej Litwy, mniej więcej do rzeki Niewiaży (Zinkevičius 1977; Maciejauskienė 1977: 160–161). Później te ostatnie przekształciły się w nazwiska. Obecnie na północno-zachodnim obszarze gwar żmudzkich i zachodnim obszarze gwar południowoauksztockich za pomocą sufiksu -aitis tworzy się nieoficjalne nazwiska nieżonatych mężczyzn, np.: Galdikáitis, Kerváitis, Šimkáitis itd. (LKA III Žemėl. Nr. 111, p. 119). Na jeszcze większym obszarze gwary żmudzkiej za pomocą sufiksu -aitė tworzy się nazwiska niezamężnych kobiet, np.: Liutkáitė, Budráitė, Kėvišáitė itd. (LKA III Žemėl. Nr. 112, p. 120). Nazwy nosicieli cechy dały też podstawę do powstania bardzo dziś rozpowszechnionych w języku litewskim deminutywów z -aitis(-ė) (aut. 1994: 147–148). §30. Pojedyncze nazwy nosicieli cechy z -aitis występują także w języku łotewskim, np.: tautaitis „rodak”, čakāraitis „człowiek niezdarny, nieociosany”, puškaitis „koź- 130 kų varpelis“ (Laumane 1991). Žymiai dažniau su šia priesaga latvių kalboje daromi kuopinės prigimties vietų pavadinimai (Laumane 1990). Przyrostki *-īṭio, *-eitio, *-oitio są najprawdopodobniej wariantami apofonicznymi tego samego przyrostka, por. lit. vōkītis i vōkietis, łot. vāčītis i łot. vāčietis, lit. gimináitis i giminietis, pašaláitis i pašalietis, lit. saváitis i łot. savietis „krewny“. Zapewne od dawna różniły się jedynie zasięgiem występowania: warianty *-īṭio-, *-oitio- były bardziej charakterystyczne dla zachodniego, a *-eitio- – dla wschodniego obszaru języków bałtyckich. Derywaty z przyrostkiem -(i)otis(-ė) §31. Przyrostek ten powstał przez dołączenie afiksu *-jo- do przyrostka przymiotnikowego *-āto-. Większość derywatów z -(i)otis(-ė) zachowała jeszcze związek z przymiotnikami na -otas(-a), np.: ąsōtis PPr 250; LTR(Šll); Slv (ŽD 351; LKŽ I² 329, por. ąsōtas, -a), barzdōtis „ktoś z brodą“ Blv; Ds, barzdōtė „ziemniak z długimi korzeniami“ Rk (LKŽ I² 675, por. barzdōtas, -a), bēr(i)ōtė „kasztanowata klaczka“ Trgn (I² 766, 771), gyslōtis „babka lancetowata“ Ob; Mrs; Alk; Grž; Als; Sl; Nm; Alv; Vrb; Sn (III 356, por. gyslōtas, -a), šakōtis „rozgałęzione drzewo lub kij“ Kp; Vvr; „taki wypiek“ Užp; „taki rodzaj sukna“ Ggr (XIV 425, por. šakōtas, -a). Nazwy nosicieli cech tego typu dały podstawę do powstania niektórych nazw wodnych z -otis(-ė), np.: Ilgotis Šll, Margōtė Srj (Vanagas 1970: 190), por. też prus. nagotis „żelazny garnek“ (Erintop) E 349 (PKEŽ III 168). Od nich powstały również zdrobnienia z -iotė (aut. 1994: 148). Derywaty z przyrostkami -očius(-ė), -očia, -očias §32. W tekstach z XVI–XVII w. znajdujemy NAtt pilvočius BB Job 15,12; SD³ 24, 92. W gwarach derywatów z -očius(-ė) jest znacznie więcej, np.: apgaudlōčius „oszust“ Grg (I² 192), bāmbōčius „koń z dużym pępkiem“ Grg (por. bāmbotas „z dużym pępkiem“, zob. LKŽ I² 635), barzdōčius „ktoś z brodą“ BsP III 242; Švnč; Sb; Kp; Tvr; „taka trawa, koziobrod“ Dkšt; Rš; Vrnvv; Rod (ŽD 352; LKŽ I² 675, por. barzdōtis, zob. §31), durmavōčius „człowiek nierozsądny, nieostrożny“ Tvr (Otrebski 1934: 124), galvōčius „ktoś o dobrej głowie, człowiek rozsądny“ M.Valanč; A.Baran; BM 178; J; JY 576; Sdk; Sb; Tvr (ŽD 352; LKŽ III 859, por. galvōtas, -a), garbanōčius(-ė) „ktoś o kręconych włosach“ S.Dauk; Slnt; Vkš (LKŽ III 113, por. garbanōtas, -a), gyslōčius „babka lancetowata“ Tvr; Bd (III 355–356, por. gyslōtis, zob. §31), gunklōčius „ktoś, kto ma wiele guzów“ Tv (III 734, por. gunklotas/gunk-lōtas, -a), gudrōčius „spryciarz“ BM 178; Srv; Vvr; Gž (III 698), karpōčius „ktoś z brodawkami“ N; [K]; Bn (V 309, por. kārpotas, -a), kepenōčius(-ė) „ktoś cierpiący na chorobę wątroby“ N; [K]; J, kuprōčius „garbus“ N; K; BsP III 218; Vkš; Rtn; Tvr (ŽD 353; LKŽ III 933, por. kuprōtas, -a), ligōčius(-ė) „człowiek schorowany“ 131 J; Pvn; Als (ŽD 353; LKŽ VII 478; DünŽ 176; por. ligótas,-a), patrankóčius „hałaśnik” Klvr; Mrj; Rdm; Pns (IX 629), putóčius „ten, kto się pieni” Rod; „ten, kto dużo paple, pryskając śliną” Bd; Tvr; Rod; Sn; „człowiek rozgniewany” Ad (ŽD 353; LKŽ X 1135, por. putótas,-a), seilóčius „śliniarz” Tvr; Vrn (ŽD 353; Grinaveckis 1991: 175), ūsųčius „ten, kto ma wąsy” N; Ak; Dvd; Dkš; Tvr; „takie wodne stworzenie” Mrs (LKŽK). §33. Ponieważ w języku litewskim występują slawizmy z -očius (np.: kapóčius „grabarz”, kylóčius „ten, kto ma kylę”, sylóčius „siłacz”), J. Otrębski (1934: 123) wysunął w opisie gwary tverėčiai hipotezę, że sam przyrostek -očius powstał z słow. -ačʹ (podobnie jak -orius – z słow. -arь, zob. DaiktvDrR 16 i literaturę). Jednak biorąc pod uwagę, że większość derywatów z przyrostkiem -očius ma odpowiedniki w postaci przymiotników z przyrostkiem -otas(-a), bardziej uzasadniony wydaje się pogląd P. Skardžiusa (ŽD 353) i V. Urbutisa (DaitvDr 355), że przyrostek -očius powstał na gruncie języka litewskiego, gdy do przyrostka -otas dołączyło się zakończenie słowotwórcze -ius, tj. derywaty z przyrostkiem -ius są z historycznego punktu widzenia derywatami z zakończeniem -ius. Ponadto z czasem również J. Otrębski nieco złagodził swoją hipotezę i w „Gramatyce języka litewskiego” (JGL II 255–256) zaznacza, że niektóre derywaty na -očius można traktować jako derywaty z zakończeniem -ius utworzone od przymiotników z przyrostkiem -otas. Z drugiej strony V. Grinaveckis (1991: 175–178) dostrzega pośredni wpływ wspomnianych slawizmów na litewskie derywaty z -očius, ponieważ w przyrostku -očius w gwarach żmudzkich i południowoauksztockich występuje afrykata č, nietypowa dla tych gwar. §34. Obok derywatów gyslótis, gyslóčius występuje także derywat gyslóčia „wiązówka” SD³ 4; R; N; BzF 113; P. Za pomocą tego samego przyrostka -očia utworzono również hydronim Ramočia Klm (Vanagas 1970: 185). Obok derywatu bámbočius (zob. §32) istnieje też derywat bambočias „dziecko z wydatnym brzuchem” Užv (LKŽ I² 635). Derywaty z przyrostkiem -uotis(-ė) §35. W dawnych tekstach znajdujemy w NAtt raupsuotis MP 76, 310, 320; SE 6, raupuotis „ten, kto choruje na trąd” SE 10X (także A. Baran; „ktoś owrzodzony, kto chorował na trąd” Pc – LKŽ XI 313, por. przymiotniki raupsúotas,-a, raupúotas,-a). W gwarach tego typu derywatów jest nieco więcej, np.: akuótė „opadły mak” Paj, akuótisSrv; Šol; Inšk; Ds, akuotuótis „ten, kto ma ości” Ds (LKŽ I² 90, por. akuótas,-a, akuotuótas,-a), kesuótė „miejsce porośnięte kępami, łąka” S. Dauk; Plt; Brs (V 646, por. kęsúotas,-a), kailiniuótis „ten, kto nosi kożuch” S. Dauk; Šts (V 53, por. kailiniúotas,-a), kuoduótė „kura z czubkiem” Brs; Ds (VI 906, kuodúotas,-a), lapuótė „miotła z liści” Grž (VII 158, por. lapúotas,-a), piniguótis „ten, kto ma dużo pieniędzy” S I 191; Pkr; Šlc (IX 1043, por. pinigúotas,-a), raguótis(-ė) „ten, kto ma rogi” LTR (Užp); Kv; Btg; Bgs; Ut; Rz, raguótis „diabeł” LTR(Sln); Ds; „słup z gałęziami do suszenia garnków” Šlc; „tkanina o szerokości dziesięciu nyčių” Kp (XI 42, por. ragúotas,-a), rainuótė „pasiasta tkanina” J (por. rainúotas,-a), rudúotė „brunatna kura” Grž (XI 881), šlakuótis(-ė) „ten, kto ma piegi” 132 Šts; Vrn; Prk; šlakuotė „pstrą kura” Jn; Kv (XIV 1003–1004, por. šlakuotas, -a), ūsuotis „ten, kto ma wąsy” Ds; „ten, kto ma ości” Dgl (LKŽK). Większość nazw nosicieli cech z -uotis(-ė) nadal zachowała związek z przymiotnikami z przyrostkiem -uotas(-a), tj. z historycznego punktu widzenia nadal można je uznać za derywaty z zakończeniem -is(-ė) (por. ŽD 354; DaiktDr 351; GJL II 256). Derywaty z sufiksami -uočius(-ė), -uočia §36. Wcześniej wspomniane derywaty raupsuotis, raupuotis (zob. §35) w przekładzie Biblii S. B. Chilinskiego mają wariant raupuočius Ch¹ 8X; Ch 2 Kar 7 (treść), raupuočius „kto choruje na ospę” Ch 3 Moz 14,2 (por. L 391; „kto ma twarz pokrytą ospą” Dglš – LKŽ XI 312). W gwarach używa się jeszcze kilku NAtt tego typu, np.: akuočius „kto ma ości” Rdm (LKŽ I² 89, por. akuotis, zob. §35), gauruočius „kto ma kudły” Ign (por. gauruotas, -a, zob. Grinaveckis 1991: 177), kailinuočius „kto nosi futro” Prk (V 53, por. kailiniuotis, zob. §35), kuoduočius „kto ma czub” Brs (VI 906, por. kuoduotė, zob. §35), pinigiuočius „kto ma dużo pieniędzy” J; Pgg; Klvr; Gs; Lp (IX 1043, por. pinigiuotis, zob. §35), puikuočius „urwis, łobuziak” MŽ; K; Sch 75; KrvP(Pln) (LKŽ X 855), raguočius „zwierzę z rogami” K I 504; Jnš; „diabeł” LTR(Dkk); Psn; „człowiek wyniosły i zarozumiały” MŽ; KrvP(Krž), raguočė „trispig-lė, dyglė” Srj (XI 40, por. raguotis, -ė, zob. §35), turtinguočius „kto jest bogaty” Dkšt (Grinaveckis 1991: 177). Jak widać z podanych przykładów, większość derywatów z sufiksem -uočius(-ė) ma odpowiedniki z sufiksem -uotis(-ė). Zatem sufiks -uočius(-ė) jest najprawdopodobniej wariantem sufiksu -uotis(-ė) z tematem na įu. V. Grinaveckis (1991: 177) dostrzega tu jednak również wpływ słowiańskiego sufiksu -ač. §37. Derywaty kuoduotė, kuoduočius mają wariant kuoduočia „kura z czubem” KlvD 144 z sufiksem -uočia. Derywaty z sufiksami -ėtis(-ė), -ėčias, -ėčia §38. W gwarach używa się zaledwie kilku derywatów z sufiksem -ėtis (<-ėtas + -is), np.: eglėtis „tkanina domowej roboty tkana z jodełki” Trk (LKŽ II² 1051, por. eglėtas, -a), lapėčiai „lisie futro, lisica” J (por. lapėtas, -a), lašinėtis „ciasteczko ze skwarkami” Žem, šukėtis(-ė) „kto jest pokryty skorupą” J; Gs; Vl; Nmn; Pl; Vrn; Slnt; Ds; Kp; Trgn (LKŽ XV 329, por. šukėtas, -a), varškėtis „pieróg z twarogiem” Sk; Kl; Jnš; Škn; Sln; „placek z twarogiem” Vrn; „ciasteczko z twarogiem” Škn (LKŽK, por. varškėtas, -a). Z tymi derywatami wiążą się zapewne również NAtt ze starodruków šešuolėtis Mž 473₁₄, 543₁₇; VlnE 158₁₀; MTP 22a₂ oraz używany w gwarze żmudzkiej jego wariant šašuolėtis „cień” (odnotowany już w ŽCh 304; S. Dauk; M. Valanč; P – LKŽ XIV 133 540–541), utworzony od wyrazu šešuolis, charakterystycznego dla piśmiennictwa Prus Książęcych z XVI–XVII w. (Fraenkel 1936: 181–182; ŽD 351). §39. Przyrostek -ėtis ma następujące warianty paradygmatyczne: -ėčias. družėčias „płótno družėtas” J I 355 (por. družėtas, -a); -ėčia: brolėčia „córka brata” SD¹ 177; SD³ 22, 431; Švnč (LKŽ I² 1069), dukterėčia Sb; Kp; And (I² 812), laumėčia „córka laumė” Kp (por. laumėtas, -a „z laumėmis” Varn – LKŽ VII 190, 191). Wnioski 1. Nazwy nosicieli cech z afiksem *-jo- zaczęto tworzyć dość dawno, być może jeszcze w okresie, gdy języki bałtyckie, słowiańskie i germańskie nie oddzieliły się od północnego dialektu praindoeuropejskiego. Być może do tego okresu należy również przyrostek złożony *-īt-jo-, który w językach bałtyckich ma warianty apofoniczne *-eit-jo-, *-oit-jo-. Również za ich pomocą tworzy się tu nazwy nosicieli cech. Później jednak przyrostki *-ītio- i *-oitio- zaczęto stosować także do tworzenia zdrobnień. 2. Przyrostkiem złożonym *-ē-jo-, charakterystycznym dla języków bałtyckich, słowiańskich, a być może i mesapijskiego, początkowo tworzono nazwy nosicieli cech, później zaś został on (podobnie jak przyrostek pokrewnego pochodzenia *-tā-jo-) włączony do paradygmatu słowotwórczego nazw wykonawców czynności. W językach litewskim i łotewskim występują nazwy nosicieli cech również z *-ā-jo-. Język łotewski zachował stan starszy: w tamtejszych dialektach nadal spotyka się przymiotniki z *-ājo, *-ējo-, których w języku litewskim już nie ma. 3. Nazwy nosicieli cech z innymi przyrostkami pochodzącymi od afiksu *-jo- (np. -ijas, -otis, -očius, -uotis, -ėtis i in.) oraz z końcówką słowotwórczą -ius(-ė) zaczęto tworzyć dopiero na gruncie języka litewskiego. SKRÓTY BKGF – E n d z e l y n a s J. Dźwięki i formy języków bałtyckich, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957. DaiktvDr – U r b u t i s V. Słowotwórstwo rzeczowników. – Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1967, 251–473. DaitvDrR – A m b r a z a s S. Rozwój słowotwórstwa rzeczowników. Derywaty odczasownikowe w języku litewskim, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. DL – R ū k e - D r a v i ņ a V. Zdrobnienia w języku łotewskim, Lund: AB Ph. Lindsteds Univ.-Bockhandel, 1959. GJL II – O t r ę b s k i J. Gramatyka języka litewskiego 2, Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1965. KZ – Czasopismo badań porównawczych nad językoznawstwem na obszarze języków indoeuropejskich, zał. przez A.Kuhna, Berlin etc. LEW – F r a e n k e l E. Litewski słownik etymologiczny, Heidelberg: Carl Winter. Universitätsverlag, Göttingen: Vandenhoeck u. Ruprecht, 1962. LKA – Atlas języka litewskiego 1–3, Wilno: Mokslas, 1977–1991. LKK – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego, Wilno. 134 LKŽ – Słownik języka litewskiego 1–16, Wilno, 1956–1995. LVG – E n d z e l ī n s J. Latviešu valodas gramatika, Ryga: Latvijas Valsts izdevniecība, 1951. ME – M ū l e n b a c h s K., E n d z e l ī n s J. Latviešu valodas vārdnīca 1–4, Ryga: Herausgegeben von lettischen Kulturfonds, 1923–1932. MLLVG I – Mūsdienu latviešu literārās valodas gramatika 1, Ryga: Latvijas PSR Zinātņu akadēmijas izdevniecība, 1959. PKEŽ – M a ž i u l i s V. Słownik etymologiczny języka pruskiego 1–3, Wilno: Mokslas, 1988–1996. SE – SUMMA Abá Trumpas įguldimas EWANIELIV [...] KIEDAYNYSE [...] 1653 (oparto się na J a k u l i s A. Leksyka „Knygos Nobažnystės” 1/Par. D.Jakulytė, Kłajpeda: Sauliaus Jokužio leidykla-spaustuvė, 1995). SV – E n d z e l ī n s J. Senprūšu valoda, Ryga: Universitātes apgāds, 1943. ŽD – S k a r d ž i u s P. Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Lietuvių kalbos institutas, 1943. Pozostałe skróty źródeł są takie same jak w wielkim „Słowniku języka litewskiego”. LITERATŪRA A m b r a z a s S. 1991: Baltų ir slavų kalbų vardažodžių daryba (senosios bendrybės ir skirt-ybės). Baltistica 27(1), 15–34. A m b r a z a s S. 1993: Lietuvių kalbos pavadinimų pagal lyties skirtumą darybos raida. – Litu-anistica 3(15), 38–49. A m b r a z a s S. 1994: Lietuvių kalbos deminutyvų darybos raida. – LKK34, 130–157. A m b r a z a s S. 1995: Lietuvių kalbos kuopinių ir vardažodinių vietų pavadinimų darybos rai-da. – LKK33, 180–200. A m b r a z a s S. 1996: Lietuvių kalbos ypatybės turėtojų pavadinimų su priesaga *-ko- darybos raida. – LKK36, 101–119. C u ř í n F. 1964: Historický vývoj rodiny a rodinné příslušnosti v českých nářečích, Praha: Academia. F r a e n k e l E. 1936: Die indogermanischen -1- Stämme. – KZ 63, 168–201. G e r u l i s G. 1992: Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin-Leipzig: Vereinigung wissenschaftlicher Verleger, Walter de Gruyter u. Co. G r e i m a s A. J. 1990: Tautos atminties beieškant, Vilnius-Chicago. G r i n a v e c k i s V. 1991: Lietuvių tarmės. Fonetika, morfologija, Vilnius: Vilniaus pedagoginis institutas. G ó r n o w i c z H. 1974: Das altpreußische Suffix -īt- und das polnische Suffix -ic- in Ortsnamen der preußischen Pomesaniens. – Zeitschrift für Slawistik 19, 234–240. K u b r j a k o v a E. S. 1963: Imennoe slovoobrazovanie germanskich jazykov. – Sravnitel’naja grammatika germanskich jazykov 3, Moskva: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR, 39–131. L a u m a n e B. 1989: Apelatīvi un toponīmi ar -ēj-, -īj- un -ien- Kurzemē. – Baltistica 3(1) Priedas, 147–160. L a u m a n e B. 1990: Derivāti ar piedēkli -ait- augšzemnieku izloksnēs. – Onomastica Lettica, Rīga: Zinātne, 92–101. L a u m a n e B. 1991: Derivāti ar piedēkli -ait- latviešu valodā. – VI tarptautinis baltistų kongresas 1991 m., spalio 2–4 d. Pranešimų tezės, Vilnius: Vilniaus universitetas, 55. L e n k e v i č i ū t ė-N o r k a i t i e n ė M. 1983: Nomina regionalia lietuvių kalbos tarmėse. – LKK22, 137–146. 135 Lindert B. 1967: Formanty służące tworzenia nazw mieszkańców w językach słowiańskich, Lublin. Maciejaukienė V. 1977: Lietuvių asmenvardžių priesagų paplitimas XVII a. – LKK 17, 159–169. Maciejaukienė V. 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas. Vilnius: Mokslas. Martynov V. 1973: Praslavjanskaja i balto-slavjanskaja derivacija imen, Minsk: Nauka i technika. Meid W. 1967: Germanische Sprachwissenschaft. Bd. 3: Wortbildung, Berlin: Walter de Gruyter u. Co. Meje A. 1951: Obščeslavjan’skij jazyk, Moskva: Izdatel’stvo inostrannoj literatury. Mezger F. 1955: Ahd. jungidi, lit. vilkýtis, got. nipjis. – KZ 71, 117–119. Nepokupnyj A. N. 1985: Složnyj suffiks slavjanskich patronimov (-ovijt e) – obščee praslavjansko-zapadnobaltijskoe obrazovanie? – Tarptautinė baltistų konferencija 1985 m. spalio 9–12 d. Pranešimų tezės. Vilnius: Vilniaus universitetas, 189. Otrębski J. 1934: Wschodniolitewskie narzecze twereckie 1, Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności. Palomé E. 1974: Notes on the Germano-Baltic lexical correspondences: a critique Čemodanovs isoglosses. – The journal of Indo-European studies 2, 101–116. Parenti A. 1996: Suffixnahme-like phenomena in Lithuanian. – Res Balticae 2, 65–76. Rospond S. 1937: Południowosłowiańskie nazwy miejscowe z sufiksem *-itj-, Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności. Salys A. 1930: Die Žemaitische Mundarten 1, Kaunas: Akc. „Spindulio“ b-vės spaustuvė. Salys A. 1985: Raštai 3, Roma: Lietuvių katalikų mokslų akademija. Schmid W. P. 1960: Massapisch-baltische Kleinigkeiten. – Indogermanische Forschungen 65, 24–30. Skardžius P. 1954: XVI amžiaus lietuvių asmenvardžiai. – Aidai 1, 27–33. Sławski F. 1974–1976: Zarys słowotwórstwa prasłowiańskiego. – Słownik prasłowiański, Wrocław etc.: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, t. 1, 44–141; t. 2, 14–60. Taszycki W. 1937: Słowiańskie nazwy miejscowe z sufiksem *-itj-, Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności. Trautmann R. 1925: Die altpreußische Personennamen, Göttingen: Vandenhoeck u. Ruprecht. Urbutis V. 1961: Dabartinės lietuvių kalbos galūnių darybos daiktavardžiai. – Kalbotyra 3, 27–69. Vaillant A. 1974: Grammaire comparée des langues slaves 4, Paris: Éditions Klincksieck. Vanagas A. 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba. Vilnius: Mintis. Vidugiris A. 1969: Zietelos tarmės daiktavardis. – LKK 11, 147–182. Vondrák W. 1924: Vergleichende slavische Grammatik 1, Göttingen: Vandenhoeck u. Ruprecht. Vulane A. 1986: Imja prilagatel’noe i ego sintaksičeskie funkcii v verchnelatyšskom jazyke. Avtoref. dis.[...] kand. filol. nauk, Riga. Zinkevičius Z. 1977: Tevavardinė asmenvardžių sistema Lietuvoje. – Baltistica. 2 Priedas, 151–156. Zinkevičius Z. 1993: Žemaičiai (termino istorija). – Kazimiero Būgos konferencija. Etnologija ir onomastika. Konferencijos programa ir tezės. Vilnius, 1993 m. lapkričio 5 d., Vilnius: Vilniaus universitetas, 24–25. 136 THE DEVELOPMENT OF NOMINA ATTRIBUTIVA WITH THE AFFIX *-jo- IN LITHUANIAN Summary The adjective affix -jo- was introduced into the derivative category of nomina attributiva a long time ago, maybe when the Baltic, Slavic and Germanic languages had not yet been separated from the northern dialect of Indo-European, cf. Lith. béris, Latv. béris „bey horse“, Serb.-Croat. mlȁń „new moon“, Goth. hairdeis „shepherd“. The compound suffix *-ītįo (< *-īto- + *-jo-) has equivalents in the Baltic, Slavic and Germanic languages as well, cf. Lith. vókytis, Latv. vāčītis „German“, South Slav. bràtitь „brother's son“, OHG jungidi „cub“. The suffix *-ītįo- has the apophonic variants *eit-jo-, *-oit-jo- in the Baltic languages, cf. Lith. vókytis and vókietis, Latv. vāčītis and vācietis „German“, Lith. gimináitis and giminietis, Lith. saváitis and Latv. savietis „relative“. Earlier the suffix *-ē-jo having equivalents in the Baltic, Slavic, maybe Messapic languages (cf.Lith. medėjas „hunter“, South Slav. bŕžejь „a quicke stream of a river“, Massap. polaidehias) was used to for nomina attributiva and later came into the derivative category of nomina agentis. In Lithuanian and Latvian there are some nomina attributiva with the another related suffix *-ā-jo-, cf. Lith. vasarójas and Latv. vasarājs „summer-corn“. In Latvian dialects the suffixes *-ā-jo-, *-ē-jo are still used to form not only nomina attributiva but also adjectives (cf. miglājs „misty“, galējs „last“) which completely disappeared in Lithuanian. Lithuanian nomina attributiva with the other suffixes originated from *-jo- (cf. -ijas, -otis, -uotis, -ētis a.o.) and with the derivative flexion -ius(-ė) have no equivalents in related languages. 137