Lietuvių kalbos ypatybės turėtojų pavadinimų su afiksu „*-io-“ darybos raida

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Saulius AMBRAZAS JĘZYKA CECHY JĘZYKA LITEWSKIEGO (LUB: WŁAŚCIWOŚCI)‌ Ī? DZIERŻAWCÓW NAZW SU AFIKSÓW *-;0SŁOWOTWÓRSTWA ROZWÓJ §1. Be wcześniej omówionych derywatów su *-ko- (aut. 1996), nazwy nosicieli cech w języku litewskim (nomina attributiva, dalej — NAtt) tworzy się także za pomocą afiksów przymiotnikowych *-jo-, *-no-, *-en-, *-lo-, *-to-, *-uo-, *-isko-, a także za pomocą przyrostków i końcówek słowotwórczych. W niniejszym artykule omówimy derywaty z afiksem *-70-. Derywaty z końcówką słowotwórczą -is/-ys(-ė) §2. W języku litewskim istnieje niemało nazw nosicieli cech z tą końcówką słowotwórczą (Urbutis 1961: 45-47; DaiktvDr 364-365). Derywaty tego typu znajdujemy już w piśmiennictwie z XVI–XVII wieku. Szczególnie rozpowszechniony jest NAtt gyvis. Pozostałe odnotowano w poszczególnych tekstach. Pochodne ga/vis „wielkogłowy“ SD! 35, juodis Lex 69a, klisis SD* 124, kupris SD“ 66, kuprys „garbus“ Lex 50a, 69, nebylys Ch! 8X, plokstis „płaszczyzna“ SD? 299, retis „opuszczone pole“ Lex 24a, rétis SD? 85, 124, senis SD' 174, 176; SD’ 422, sūris BB Job 10,10, žiemys „wiatr północny“ Lex 65, Zilis „siwy człowiek“ BP I 120; używane również obecnie. Pismom Małej Litwy były właściwe także NAtt kuršys „mieszkaniec Mierzei Kurońskiej lub Małej Litwy“ Lex 21a; KB II 66; Sch 192 (por. kuršis „Jaćwing“ K II 25; J; M.Valanč; PPr 406, kurse „po kuršišku zawiązany węzeł“ Žvr; VI — LKŽ VI 972-973), mėlyniai „niebiesko-czerwonej barwy kapusta“ Lex 18a; C II 232; R II 228; MŽ II 101; K II 135; „niebieska lub czerwona rzepa“ Lex 71a (por. mélynis/- mélynis „niebieski kolor“ K II 50, 196; LC 1884,4; Šts; „ubranie w kolorze niebieskim“ Krsn; Kp; „kapusta w kolorze niebieskim lub czerwonym“ R; MŽ; [K]; „roślina z rodziny wrzosowatych“ O 95 —LKŽ VII 1032). §3. Nazwy posiadaczy cech z -/5/-ys(-e) mają odpowiedniki w językach łotewskim, pruskim, słowiańskich i germańskich, por. lit. béris i łot. béris „kasztanowaty koń“ (BKGF 66), pr. malkis „stynka“ (Stint) E 597 (por. łot. smalks „drobny- “, zob. PKEŽ III 105), serb.-chorw. m/af (<*mold’- s), pol. now, nowiu „młody księżyc“ (Martynov 1973: 22), goc. hairdeis „pasterz“ (por. lit. kefdžius LEW 242), asneis „robotnik dniówkowy“ (Kubrjakova 1963: 78; Polomė 1974: 109). 122 Derywaty tego typu powstały w wyniku substantywizacji przymiotników su *-70- (aut. 1991: 16-17). Derywasu ty z sufiksem słowotwórczym -/us(-ė) §4. We współczesnym języku litewskim derywaty z przyrostkami fleksyjnymi -/us(-ė), które są produktywne, najczęściej oznaczają zawód; derywatów tego typu mających znaczenie kategorialne «posiadacz cechy» jest mniej (Urbutis 1961: 55-56; DaiktvDr 365-366, 410). Iš XVII a. Nazwy posiadaczy cechy odnotowane w słowniku Małej 6 Litwy Lexicon Lithuanicum su -jus 5 również oznacza zawód (balnius „ten, kto robi siodła“ – 73, kuśnierz „garbarz“ 56a, 104a, kotlarz „wytwórca kotłów“, bednarz „mistrz i sprzedawca beczek“ ar 56a, 19, 34, garncar88) ir z, tylko derywat od durnius 64, 87a zachował pierwotne znaczenie posiadacza cechy. $5. W słowniku K. Sirvyda4 sa znajdują się jedynie zakończenia -/us derywaty oznaczające be zawód: wspomnianych Natt garncarz SD" 33, 214; SD’ 67 (ten derywat jest rozpowszechniony jų w wielu starych pismach), garncarz SD' 125 (jeszcze R; MZ II 296; K; J; BZ 213, zob. jeszcze Salys 1985: 204), kubilius SD? 301 (jeszcze DP 1073; N; K; J), tutaj również znajdujemy derywat Dičius „pszczelarz“ SD’ 7 (dalej R; N; K). Tymczasem w tym słowniku jest znacznie więcej derywatów tego typu, mających kategorialne znaczenie posiadacza cechy: barzdžius „brodacz” SD’ 22 (także Alk — LKZ I“ 676), grynius (grinius?),- neturtélis, nuogius „nędzarz, nagi” SD’ 91 (por. grynius A 1885,274; J; S, grinius Rod; L§ —LKZ II 612), kerscius,kersytojas „mściciel” SD’ 181 (także [K]; J), niekius,niekadarys, įkyrus žmogus „człowiek natrętny” SD? 61, 198, 301 (także C II 1034; Krz 154; [K]; Tat; Skr —LKZ VII 783), pinigius „ten, kto ma pieniądze” SD’ 292 (także J; VŽ 1905,256; „człowiek rozrzutny” Upt —LKŽ IX 1043), sekmius „ten, kto mówi głupstwa” SD’ 5 (także Sut; N; „ten, kto opowiada bajki” N; [K]), smalscius „łakomczuch” SD’ 148 (także SP I 212; MP 325; NdŽ), utėlius „ten, kto jest opanowany przez wszy” SD' 191; SD’ 490 (rozpowszechnione w dialektach, głównie u wschodnich Auksztotów —LKŽK) oraz znane wyłącznie ze słownika K. Sirvydasa NAtt: burnius „mający duże usta” SD! 34, kytrius „spryciarz” SD" 13; SD’ 347. W słowniku K. Sirvydasa prawdopodobnie odnotowano stan starszy niż w Lexicon Lithuanicum oraz we współczesnym języku litewskim. Albowiem najprawdopodobniej przyrostek słowotwórczy -jus powstał z -is/-ys wskutek mieszania się tematów (7)u i (7)o (por. DaiktvDrR 35-36 i lit.), a derywaty odrzeczownikowe z -; /5/-ys(-e) najczęściej mają kategorialne znaczenie posiadacza cechy. Derywaty z przyrostkiem słowotwórczym -é §6. W języku litewskim występują zakończenia -€ w nazwach posiadaczy cech, oznaczających konkretne przedmioty i niemających odpowiadających im form rodzaju męskiego z -/5/-ys oraz -jus (Urbutis 1961: 54-55; DaiktvDr 366-367). 123 Takie derywaty znajdujemy już w XVI-XVII-- a. wiecznych tekstach, np.: graikstc „ozdoba” BB Pat 11,22 (por. graikštis „to samo” Kel 1881,22; G 84 ir graikstus, -1 „piękny, ozdobny“ BB 1 Moz 3,6; Vln' 144; M. Valanč; Nz; Klp — LKŽ III klisze 502), „nożyce” SD* 227 (jeszcze D. Pošk; N; [K], por. k/wyjście „krzywa, szpotawa noga” J), płaszczyzna DP 17135; SD" 73; prosta 160, SD’ „prawa ręka“ AK 13, 16; SP II 166; SD’ 343 (jeszcze Sut; Kos 56; [K]; Drsk; Kt; Ar; Klt; Sdk; Mlk — LKŽ XVI Derywaty 188). tego typu powstały w wyniku konkretyzacji nazwy posiadaczy cechy su -is/-ys(-ė), por. klisé ir klišis(-ė), pliké ir plikis(-ė) ir itd. §7. Nazw posiadaczy cechy su *-é występuir je w innych językach bałtyckich, por. łac. smaile „czubek; wierzchołek” (MLLVG I 163); V. Mažiulis (PKEŽ I 420— 421) do tego typu słowotwórczeir go zalicza m.in. gudde (Pusch) E 586 : *guda- „wygięty“. Iš przymiotnikowego afiksu *-jo powstały ir niektóre sufiksy derywacyjne, za su pomocą których tworzy się nazwy posiadaczy cech. Derywaty su sufiksalne -ojas/-ojis/-ojys/-ojus, -oja, -ienojas/-ienojis/-ienojys/-ienojas §8. Najbardziej rozpowszechnionym derywatem jest vasardjus, który w dialektach żmudzkich oraz w niektórych południowych i wschodnich dialektach auksztockich ma starszą formę „vasarėjas (miejscami występuje również wariant vasarojis o temacie 77o, zob. LKA III, mapa nr 15), już podaną w słowniku K. Syrwida (SD' 44; SD’ 85) oraz w Lex 80a. Dokładnie odpowiada la. vasarajs (ME IV 484-485). W używanym na dużym obszarze gwar górnoašktaickich występuje również derywat siendjas (z wariantami siendjis, sienojus, zob. LKA III Zemél. Nr. 13), odnotowany już w słowniku K. Sirvydasa (SD' 181; SD’ 6, 445), w Nowym Testamencie S. B. Chylińskiego (Mt 7,3; Łk 6,42), „Sumie Ewangelijų” (174s). W Postylli M. Daukšy (9X) oraz w gwarze Zieteli (Vidugiris 1969: 160) znajdujemy derywat rytdjas. Obecnie używana forma u-tematowa rytojus jest tu znacznie rzadsza (DP 3184). §9. W gwarach i w niektórych zabytkach piśmiennictwa znajdujemy jeszcze podobnego znaczenia NAtt augojas „dzika porzeczka” StngZ 76, avižojys „źdźbło owsa” Rdš; Mrk; Lš; Kb; Lp (LKZ I“ 532), /apojai „liście warzyw“ Lšk (ŽD 85), raitojas „jeździec“ (rozpowszechniony w pieśniach ludowych), rugojai „słoma żytnia“ Kč; Nmn (LKŽ XI 893), sėmenėjis „miesiąc maj“ B 765; N; [K]; KZ, šeimynojas Żm; Trš, šeimyndjus „parobek“ DūnŽ (LKŽ XIV 612), sildjas K I 602; KzR; Grnk; Rs; Erž, żarnowiec „wrzos“ Jrb (XIV 794, 795). W niektórych (głównie południowych) gwarach za pomocą przyrostka -ojas (z odpowiednimi wariantami tematów ijoi u-) zaczęto tworzyć nazwy łodyg roślin, por. bu/bojas „łodyga ziemniaka”, uogojas „łodyga jagód” itd. (LKA III Mapa nr 14). Mają one odpowiedniki w języku łotewskim, np.: brūklęnaji „łodygi borówek- ”, uog(ul)aji „łodygi jagód” (LVG 285; BKGF 69). 124 810. O przyrostkach -fenis (z tą ostatnią w gwarach również sporadycznie tworzone są nazwy łodyg) ir -ojas powstał złożony przyrostek -ienojas (również posiadająjo ir u cą warianty tematów), charakterystyczna głównie dla gwar wschodnich (LKA III Mapa Nr. 14, p. 29). Derywat pupienojai (zapisane pupinaiey SD’ 19, pupinoiey SD’ 16) užfiksuotas jau K. Sirvydo žodyne. W Małej Litwie w ir niektórych innych gwarach część derywatów z przyrostkiem -renojas ma zupełnie inne znaczenie, np.: avižienojai „słoma owsiana“ Lex 46; B 679; R; K; Lp (LKŽ I“ 531, por. owsik), ścierniska „słoma żytnia“ Lex 71a; O 305, 418; B 815; R II 294; Krz 124; N; J; „ściernisko“ K; Glv (XI 987, por. rugojai), ale por. pupiendjai „łodygi fasoli“ B 279; N; K. Mianowicie przyrostek -/enojas wiąże się ir su przyrostek -fena, za su pomocą którego w języku litewskim często tworzy się derywaty oznaczające miejsca uprawy roślin uprawnych (aut. 1995: 186). Być może niegdyś obok przyrostka -ojas istniały również nazwy posiadaczy cech rodzaju żeńskiego z -0ja, por. imię bogini Sėnoja „bogini fundamentów domu” (Greimas 1990: 444) oraz hydronimy Kamoja Ad, Lankoja Ob, Lapoja Zls (Vanagas 1970:185), a także -toja: -tojas, -ėja: -ėjas (aut. 1993: 38-39). $11. W gwarach języka łotewskiego zachowały się również przymiotniki z -js, np.: miglėjs rits „mglisty poranek- ”, mėjJajs kalninš „gliniaste wzgórze” (LVG 284-285; BGKF 69). W języku litewskim wszystkie one uległy substantywizacji. Derywaty z przyrostkami -ijas/-ijis/-ijus, -ija/-ijė 812. Już w XVI–XVII-- wiecznych zabytkach piśmiennictwa rozpowszechniony był derywat ga/vijas. Dawnym pismom właściwe były również NAtt prekijas „kupiec“, žūklijas (o tym ostatnim zob. DaiktvDrR 153), por. też medijas BB 1 Moj 10, 9; 25, 27; Ps 91, 3; B, medijis C I 998, medija „myśliwy“ Lex 51a; O 622; J, medijé „kłusownik“ Lex 106; C II 984; „złodziej drzew“ N; [K], beprotija „głupiec“ J oraz gwarowe treinijas, treinija (odnotowane już w Lex 57, 69; C I 1151), treinijis, trainijas, trainija, trainijus „część wozu, traininis“ (LKA I 191; LKZ XVI 529, 735–736). §13. W gwarach języka łotewskiego zachowały się przymiotniki z -ijs, np.: salijs „słony“, malijs „gliniasty“, vidijs „środkowy“ (LVG 276–277; BKGF 68). W języku litewskim niemal zanikły, por. co najwyżej właściwy dawnym pismom przymiotnik vienatijas/vienatijis „jedyny“ (jeżeli nie jest to forma określona przymiotnika, por. Parenti 1996: 69) oraz /aukijas(- -a) „laukujis“ End (LKZ VII 180). Derywaty z przyrostkiem -ėjas/-ėjis $14. Początkowo za pomocą tego przyrostka również tworzono derywaty odrzeczownikowe. I tak od mėdė „las, puszcza“ utworzono NAtt medėjas- /medėjas MZ; [K]; Sch 88; BsMt II 37; A 1884, 19; S I 345-346; S. Dauk; V. Kudir; J. Bil; Plv; Snt (ŽD 84; LKŽ VII 983-984), medėjis „medžiotojas“ N; Jn, iš prėkė —NAtt prekėjas/prekėjas BB 3 Moz 25,50; GN Mt 13,45; Apr 18,11; [K]; S. Dauk; M. Va125 lanč; A 1884,409; V. Kudir; J. Bil; End, prekėjis „kupiec“ S. Stan (ŽD 83; LKŽ X 598). Być może należy tu zaliczyć ir derywaty mol/ėjas „malėjas“ Ds; Rod (LKŽ VIII 335) : mole „malimas“, pjūvėjas „żniwiarz“ BB Rut 2,3; 2,4; Mt 13,30; O 495; MKr 74; N; (d)Vs (ŽD 83; LKŽ X 45) : żniwo „żniwa“, pomocnik żniwny „talkininkas“ S. Dauk; NdZ : talka. 815. W gwarach języka łotewskiego odnotowano odprzymiotnikowe przymiotniki su -ėjs, np.: galėjs „tylny“. Derywatów odprzymiotnikowych su *-ėjobūta w ir językach słowiańskich, np.: połud. sł. brzéjp „greita upės tekmė“ : brze „greitas“ (Stawski 1974: 87).W.P. Schmidas (1960: 24-26) randa atitikmenų ir mesapų kalboje, plg. mesapų polaidehias lie. ir paldidas, la. palaidėjs. W języku prabałtyckim przyrostek *-ėrobuvo został włączony į do paradygmatu nazw wykonawców. Be to, z punktu widzenia historycznego nazwy posiadaczy cechy rzeczownikosu wej z formantem *-;0 słowotwórcir zym są odpowiednimi derywatami przyrostka *-fjo- (<*-ta+ *-jo-) (DaiktvDrR 112-117). Kilka nazw posiadaczy cechy z przyrostkami powstało w wyniku *-70przyłączenia afiksu do niektórych przyrostków przymiotnikowych, pochodzących iš *-f0-. Derywaty z przyrostkiem -ytis/-ytys(-ė) §16. W pierwszej kolejności należy wymienić NAtt ausytė „zimowa czapka z uszami” Vrd; Kal (LKŽ I? 504), avižytis „tkanina utkana z ośmiu lub dziesięciu nici” Grg (I“ 532), blakytis „tkanina, której osnowa jest dwuprzędzowa” Skdv; Grg; Prk; I. Simon (I? 878), eglytis „tkanina utkana w choinki” Dr, Lkv; Lnk (IT? 1052), lamstytis,rievelémis austas audeklas“ Kos 151; J; Klp; KlvžŽ; Kl; Brs; Vvr; Sint (VII 114), slakytés „tokios veislės bulvės“ Rt, slakytis(- -€) „šlakuotas galvijas“ Kal; KI (XIV 1001). Większość tych derywatów może być także słowotwórczo związana z przymiotnikami z przyrostkiem -yfas(-a) (tzn. mogą być uważane za derywaty z końcówką -is(-€)), por. ausytas (-a) „z uszami (o czapce)” J; Kal (LKŽ I“ 503), blakytas- (-a) „z przestrzelinami” BzF 100; Prk; Rdm (I* 878), eglytas(-- a) „z choinkami, świerkowy” I. Simon; Vlkv; Mrj (II? 1052), /amstytas/lamstytas(-a) „pokryty lamstami” BzF 33; Ms; Slnt; Tv; Brs (VII 114), šlakytas- (-a) „pokryty plamami” Sts; Plt (XIV 1000). 817. W dialekcie żmudzkim używane są derywaty vokytis/- vokytys „Niemiec- “, siaulytis „mieszkaniec Szawli“ (LKA III Žemėl. Nr. 10, 110). Z Lexicon Lithuanicum (20) znany jest derywat seseryčiai „dzieci braci“ (por. seserycia, zob. § 21). Podobne znaczenie przynależności ma la. /atvitis „Jatwieg“, vacitis „Niemiec- “, fautitis „młodzieniec z zagranicy“ (LVG 387; DL 239-240). Być może kryje się ono również w pruskich imionach osobowych (np. Moldite, Bludit, Waikitte, zob. Trautmann 1925: 1 LVG 280; Vulane 1986; Laumane 1989. 126 182) oraz w nazwach miejscowych (np. Lankiten, Pelitte, Pelkyten, zob. Gerullis 1923: 257 itd. ). Jednak w tekstach języka pruskiego nie odnotowano deminutywów su *-/f/0-. §18. A. Nepokupnas, (1985), opierając się na przyrostku występującym w pruskich nazwach miejscowych -owiten, -awiten, wysuwa nawet myśl, że złożony przyrostek *-ouitio- (<*-ouo- + *-itjo-), za su pomocą którego w językach słowiańskich tworzy się patronimika, był wspólną innowacją języków ir słowiańskich i zachodniobałtyckich. Jednakże przyrostki -owifen, -awiten w pruskich nazwach miejscowych mogły powstać wskutek polonizacji pruskich form (por. pol. -owicy)’. Tym bardziej że w językach bałtyckich przymiotniki z przyrostkiem * -ouo są bardzo rzadkie. Oto litewskie przymiotniki /apavas „kolor liścia“, /inavas „kolor kwiatu lnu“ najprawdopodobniej utworzono na wzór slawizmów ruZavas, vyšniavas (ŽD 397). W języku pruskim przyrostek *-ouo-/-euodażniausiai wchodzi w skład innych przyrostków, np.: acc. sing. drūktawingiskan „surowego, twardego“ (gestrengen) III 119;; , nom. sing. ginnewings „przyjazny“ (gewaltige) III 85,2 i in. (SV 44). Również te derywaty nie mają dawnego znaczenia przynależności, pochodzenia, które zachowały przymiotniki języków słowiańskich z *-ouo-(por. scs. Petrovs: Petr i s.ind. Visnavah- :Visnuh, zob. Meje 1951: 275). §19. W językach słowiańskich derywaty z *-itjo—również najczęściej mają znaczenie przynależności, pochodzenia, np.: połud. sł. BoZit’s „syn Boga“, bratit’s „syn brata“ itd. (Stawski 1976: 55 i n.). Ponadto tutaj od dawna za pomocą tego przyrostka często tworzono imiona osobowe, nazwy plemion i miejsc“. W językach bałtyckich (zwłaszcza litewskim) do tego celu częściej używano innego wariantu przyrostka * -/fjovariantas * -ertjo-(por. $24). §20. W językach łotewskim i słowiańskich (podobnie jak w litewskim) istnieje kilka derywatów z *-itjo-, które zachowały czyste znaczenie nosiciela cechy, np.: /ėnitis „ciepły wiatr południowy“: /éns „ciepły“, jaunite „synowa; młoda żona; młoda matka; macocha- ”: jauns „młody” (DL 240); połudn. pot. golit’s „nagi, biedny człowiek”: go/s „nagi” (Stawski 1976: 57-58). Możliwe, że derywaty tego typu mają odpowiedniki również w językach germańskich, por. st. niem. wys. jungidi „młode zwierzę” (Mezger 1953). Zatem nazwy posiadaczy cechy z przyrostkiem *-itio-(<*- -ito-+*-jo-) są najprawdopodobniej innowacją języków bałtyckich, słowiańskich i germańskich. Te grupy językowe tworzyły również nazwy posiadaczy cechy za pomocą afiksu *-joimta (zob. $3). Próba F. Mezgera (1953), aby powiązać przyrostek *-itjo z ide. * -fj0 jest wątpliwa. Później w językach bałtyckich przyrostek ten został wykorzystany do tworzenia zdrobnień (aut. 1994: 146-147), a rzadziej nazw zbiorowych (aut., 1995, 187-188). : Por. Gerullis 1925: 212-13; Gérnowicz 1974. * Vondréak 1924: 598-599; Rospond 1937; Taszycki 1946: 27 i n.; Cufin 1964: 9-92; Lindert 1967: 40-45; Vaillant 1974: 333 i nast. 127 Derywaty z przyrostkiem -yčia 821. Kilka derywatów su z tym przyrostkiem znajdujemy w dawnych pismach, np.: brolyčia „córka brata” Lex 20; C I 402; O 103 (tamże B; N; K; „kuzynka” JR 69), karvelyčia „samica gołębia” SD' 37; SD? 72; SP I 369 (t.p. N; [K]), meskerycia/meskerycia „meškerykotis“ C I 98 (t.p. MZ II 28; [K]; SI; Ps; Srv; Paj — LKZ VIII 89), seserycia „sesers duktė“ Lex 78; C II 527; O 474 (t.p. MZ; K; L; Rtr; „pusseserė“ N; plg. serbų sėstrič, žr. Mezger 1953: 118). Tego typu derywaty występują w ir dialektach, np.: darklyčia „dziwnie ubrany człowiek” J I 296, kaulyčia „Bardzo chudy człowiek” J; Ms; „choroba nóg koni” Grz; Kp; Łk; Ms (LKŽ V 432), kempyčia „wysuszony człowiek“ J II 75, keryčios „czary“ R II 370; N; K; J; Žm (LKZ V 609), lovycia „żłób“ Lp; Mrk; „girnalovis“ Ut; Vdn; Kb (VII 667), mazgycia „tinklą mezgant vartojama lentelė“ N; [K]; J, żalktyčia „córka żmija“ G 122; A. Baran; Ds (LKŽK). 822. Na dość rozległym obszarze dialektu su auksztaickiego przyrostek -ycia tworzy się nazwiska niezamężnych kobiet, np. : Baltrušaityčia, Jankyčia, Pakalkyčia (LKA III Žemėl. Nr. 112, s. 121-122). Takie nazwiska odnotowano już w źródłach z XVII w. (Macijauskienė 1991: 263 i nast.). Przyrostek -ycia mają również nazwy wodne na dwóch niepołączonych obszarach: na samym południowym obszarze Litwy i na Żmudzi, np. : Ylyčia Smn, Šarkyčia Lbv, Kalnyčia Krž (Vanagas 1970: 141-142, 402). W niektórych gwarach języka łotewskiego za pomocą odpowiedniego sufiksu -iša tworzy się nazwiska zamężnych kobiet (np. Bergmanisa „żona Bergmana”- ), spotyka ir się także pojedyncze nazwy pospolite kobiet, np.: delverisa „hałaśnica- ”, véverisa „żona tkacza” (LVG 377; DL 316-317). 823. J. Otrebski (GJL II 258) nasuwa myśl, że przyrostek -ycia powstał iš -yté w wyniku mieszania się tematów ja i (į)ė oraz pod wpływem sc. -ica. Jednak przedstawione dane pozwalają sądzić, że przyrostek -yčia może być stary. Ponieważ niegdyś w językach bałtyckich za pomocą przyrostka słowotwórczego *-2-(później został on wyparty przez przyrostek *-(7)é-) tworzono nomina feminina (aut. 1993: 38-39), całkiem możliwe, że przyrostek -yčia jest jeszcze starszy už -ytė (tj. *-itia- : *-itio-jako *-taja- : *-tajo-). Należy zauważyć, że także przyrostki -aité, -ute, -ūtė mają w gwarach warianty tematów ja -aicia, -ucia, -ūčia, za pomocą których tworzy się panieńskie nazwiska niezamężnych dziewcząt, odnotowane już w źródłach z XVII w. (Maciejauskiené 1991: 262 i n.), por. także przyrostek -écia (zob. §39). Z drugiej strony mieszanie się tematów fa i (7)é oraz słowiański przyrostek -ica i slawizm -inyčia (por. aut. 1995: 192 oraz hybrydę brolickas „syn brata” N) mogły wywierać działanie konserwujące, a być może dlatego przyrostek -yčia zachował się i bardziej rozpowszechnił na wschodzie Litwy. 128 Derywasu ty z przyrostkiem -ietis/-ietys(-ė) 824. Derywaty z su tym przyrostkiem zazwyczaj mają ar znaczenie pochodzenia wskazującego na przynależność. Szczególnie stary jest derywat vokietis/vokietys(-€), rozpowszechniony na całym obszarze dialektu aukštockiego (LKA III Mapa Nr. 10), odnotowany w a. piśmiennictwie XVI–XVII (DP 45743; SD"'94; Lex 23a; CI 460) ir dokładnie odpowiadający la. waciétis (ME IV 492). W znacznej części dialektu su auksztaickiego przyrostek -ietis(-¢) obecnie szeroko tworzy mi nazwy osób według miejsca zamieszkania lub pochodzenia, np.: joniskietis, poniewieżanin, wilnianin itd. ir (Lenkevičiūtė-Norkaitienė 1983; LKA III Mapa Nr. 110, p. 115). Derywaty tego typu również mogą być dość stare, por. galilietis „mieszkaniec Galilei” Bt Jn 7,52; ApD la. 1,11, mieszkaniec Rauny „mieszkaniec Rauna“ (LVG 388; BKGF 98). 825. W dawnych pismach znajdujemy derywat prasalietis „człowiek miejscowy, człowiek z innego kraju“ DP 8X (t.p. M. Valanč; A 1884,380; „człowiek obcy“ Žml; „przechodzień” NdŽ —LKŽ X 561), prašalnietis „człowiek z innego kraju” SE 2159; KN 117; Ch 2 Moj 12,43; Rut 2,10; Bt Luk 17,18, por. także pasaliétis „obcy, paSalinis człowiek” Žem; Jnšk; „przybyły skądinąd, człowiek nie miejscowy” Skr (LKŽ IX 553). W dialektach (głównie wschodnioaukštaitskich) używane są także NAtt apylinkiétis Trgn, aplinkiétis „mieszkaniec okolicy” Grž; Trgn; Svn (LKZ I? 245), giminiétis „krewny” Bt Mr 6,4; Ds (III 310, por. łot. savietis „to samo” LVG 388), kaimiétis J, laukiétis Brz, laukiniétis, „rolnik, gospodarz” Zg; Skn (LKZ VII 180, 181), seseriéte „siostrzenica” Mrk; Prn (ZD 360), sodiétis „wieśniak“ Brz (LKZ XIII 274), šeimyniėtis „domownik“ Str; Lkm; Ad; Tvr; Prng; „parobek“ A. Baran; Ds; MI; Krns; Ad (XIV 609). Derywaty z przyrostkiem -eitis(-€) 826. Już w Ewangeliach B. Vilentasa (109) odnotowano NAtt prasaleitis „cudzoziemiec“ (także S. Dauk; w znaczeniu „przybysz, człowiek nietutejszy“ rozpowszechnione w gwarze północnożmudzkiej, zob. LKŽ X 561, por. prašalietis, zob. §25). W gwarze żmudzkiej znajdujemy także więcej derywatów z tym wariantem przyrostka -ietis(-€), zachowującym dawny dwugłos ei, np.: pasaleitis „nieproszony gość“ Sd (LKZ IX 552, por. pasaliétis), treineitis „trójkąt“ S. Dauk; Sint, treineitė „część wozu, treinis“ Gršl (XVI 735), por. także farneite (aut. 1994: 148) oraz nazwiska Gineitis, Kiauleitis, nazwę miejscową Vyžeičiai „wieś w gminie Rokiškis“ (ŽD 361), pr. Muntileitis, Swanieyten (Būga 1958: 427) Derywaty z przyrostkiem -aitis(-€) §27. W języku litewskim zachowało się bardzo niewiele nazw posiadaczy właściwości z tym przyrostkiem. Szczególnie starym derywatem jest Zemaitis/- Zemaiciai 129 (o jego 1993), historii zob. Zinkevičius występuje już w a. rosyjskich źródłach historycznych z początku XIII wieku (Salys 1930: 6-9), rozpowszechniony w litewskich a. pismach XVI–XVII wieku. | 828. W dawnych pismach zauważono NAtt prašalaitis/prašalaitis „przybysz, cudzoziemiec“ BB 2 Moz 12,19; 12,48; 20,10; Joz 8,23; BP II 383; Lex 37a; C I 98, 996 (występuje ir w dialektach), fevykstaitis „dziedzic“ DP 57526, 61117, 620,5; SD? 57 (jeszcze Sut; N; Gmz), welykaitis/welykditis „Wielkanocna pisanka“ Lex 66a; C II 186 (rozpowszechniony w dialektach) oraz przylegający do jų niego naš/žitis/našlaitis DP 30735, 33533, 33655; SD' 165; SD’ 402; Ch' Jn 14,18. Tarmése (głównie żmudzkich) znajdujemy także derywaty brolaitis/brolditis „syn brata“ Rs; „pajaunys“ SI; Klk; Sk; Sml; Lnkv, brolaitė/brolaitė „bratowa“ Lz; „córka brata“ Rs; „druhna“ Grk (LKZ I? 1068), giminditis/giminaitis(- €)S. Stan; J I 432; Kv; Ldvn; Rtn; Ds (ŽD 359; LKŽ III 309), leśniczy/leśniczy „mieszkaniec lasu; człowiek niewychowany” J; Kv; Rs; LI (LKŽ III 341), kalvaitis(-ė) „syn córka ar kowala“ J(Kv), kalvaitis „mieszkaniec wzgórza“ J, karalaitis/karalaitis(- -ė) „syn córka ar króla“ N; J; D 101; Dkš; Smn (LKŽ V 258), czwarta część włóki „kto ma czwartą część włóki“ Grv (V 670), /laukinaitis/laukinaitis „Jaukų gyvetojas“ J; Kv; Vdk; Erż; Krtv; Gr; „żemaita“ Szmk (VII 180-181), miskinaitis „mieszkaniec ar skraju lasu“ Szkn; Pp; Krtv (VIII mała 289), gospodyni „córka gospodarza“ J; (d)Grk (VIII 537), pasalaitis(-€) „człowiek obcy, postronny“ Rs; Pdn; Užv; Krš (IX 551), przedgórek „człowiek mieszkający na skraju wsi, kątownik“ J; Jrb; VI; „į wtrącający się w cudze sprawy Zmogus“ Grš (X 688), szwagier „krewny“ Prng; Dv (XII 233), siostrzeniec „syn siostry“ Krkl, siostrzenica „córka siostry“ Krkl; Ms (XII 437), sūnžitis „wnuk“ Ašb; I. Simon; Grv; Lz (XIV 150), tévynditis/tévynaitis/tévynaitis (rozpowszechnione w dialekcie północnożmudzkim), feėvūnžitis/tėvūnaitis/tėvūnaitis „syn gospodarza, dziedzic majątku “ (rozpowszechniony w gwarze żmudzkiej południowej). §29. Jak pokazują te przykłady, większość nazw posiadaczy cechy z su przyrostkiem -aitis(-€) ma znaczenie pochodzenia od przynależności. Z nich najprawdopodobniej wywodzą się patronimika z -artis(-ė) (por. Skardžius 1954: 29 i n.), niegdyś rozpowszechnione na rozległym obszarze zachodniej Litwy mniej więcej do rzeki Niewiaży (Zinkevičius 1977; Maciejauskienė 1977: 160-161). Później te ostatnie przekształciły się w nazwiska. Obecnie na północno-zachodnim obszarze gwar żmudzkich i zachodnim obszarze gwar auksztockich południowych z przyrostkiem -aitis tworzy się nieoficjalne nazwiska nieżonatych mężczyzn, np. : Galdikaitis, Kervaitis, Šimkaitis itd. (LKA III, mapa nr 111, s. 119). Na jeszcze większym obszarze gwary żmudzkiej z przyrostkiem -aifė tworzy się nazwiska niezamężnych kobiet, np. : Liutkdité, Budrdité, Kėvišaitė itd. (LKA III Žemėl. Nr. 112, s. 120). Nazwy posiadaczy cechy dały początek także bardzo rozpowszechnionym obecnie w języku litewskim zdrobnieniom z -aztis(-¢) (aut. 1994: 147-148). 830. Pojedyncze nazwy posiadacza cechy z -asfis występują również w języku łotewskim, np.: fautaitis „rodak“, cakaraitis „łobuz, nicpoń“, puskaitis,,0z130 THE DEVELOPMENT OF NOMINA ATTRIBUTIVA Z THE AFIKS *-joIN LITEWSKI Streszczenie Przyrostek przymiotnikowy -jow wprowadzono do kategorii derywatów nomina attributiva of dawno temu, być a może w czasie, gdy bałtyckie, słowiańskie i języki germańskie nie zostały jeszcze oddzielone od dialektu północnego of indoeuropejskie, por. lit. béris, łot. béris „koń zatoki“, serb.-chorw. m/ifj „new moon“, goc. hairdeis shepherd”. Przyrostek złożony *-itjo (< *-ito- + *-jo-) ma odpowiedniki w in językach bałtyckich, słowiańskich i germańskich, por. as lit. vokytis, łot. vacitis „German“, południowosłowiańskie Slav.bratif 5 ,syn brata“, st.wysoko-niemieckie jungidi „cub“. Sufiks *-itjohas warianty apofoniczne *eit-jo-, *-oit-jo in Języki bałtyckie, por. lit. vokytis i vokietis, łot. vacitis i vdcietis „Niemiec”, lit. giminaitis i giminiétis, lit. savditis i łot. savietis „relative“. Wcześniejszy przyrostek *-é-jo, mający odpowiedniin ki w W językach bałtyckich, słowiańskich, być może także mesapijskich (por. lit. medéjas „myśliwy“, południowosłow. byzėjs „szybki nurt rzeki“, mesap. polaidehias) używano go w nomina attributiva, a później to przeszedł do kategorii derywatów nomina agentis. of In litewski i języku łotewskim, obejmuje pewne nomina attributiva z innym, pokrewnym przyrostkiem *-4-jo-; por. lit. vasardjas oraz łot. vasarajs,letnia kukurydza- “. W dialektach łotewskich przyrostki *-4-jo-, *-é-jo są nadal używane do tworzenia nie tylko nomina attributiva, lecz to także przymiotników (por. miglajs „mglisty”, galéjs „ostatni”- ), które całkowicie zanikły w języku litewskim. Litewskie nomina attributiva z innymi przyrostkami wywodzącymi się od *-jo- (por. -ijas, -otis, -uotis, -étis i in.) oraz z fleksją derywacyjną -ius(-€) nie mają odpowiedników w językach pokrewnych. 137