In memoriam Antuonina Rekena

WSPOMNIENIE POŚMIERTNE O ANTUONINIE REKENIE (1928–1998) Nasi łotewscy bracia ponownie stracili wybitną badaczkę swojego języka ojczystego: 25 lutego 1998 r., po długiej i ciężkiej chorobie, zmarła profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Lipawie Antuonina Rekena (Antoņina Reķēna, Jurgelāne). Zmarła urodziła się niedaleko granicy z Litwą, w gminie Kalupes, w powiecie dyneburskim (obecnie Baluožkalns, gmina Ruožkalni, rejon Preili). Uczęszczała do szkoły średniej w Dyneburgu i Preili. W 1952 r. ukończyła specjalność język i literatura łotewska oraz logika i psychologia w Łotewskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym w Rydze. W latach 1952–1953 wykładała psychologię w Instytucie Nauczycielskim w Cēsis. Od 1953 r. pracowała w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Lipawie, gdzie wykładała psychologię, dialektologię języka łotewskiego, gramatykę historyczną i językoznawstwo bałtyckie. Na początku 1998 r. A. Rekena otrzymała honorowy tytuł emerytowanej badaczki państwowej. W 1962 r. językoznawczyni obroniła rozprawę doktorską „Dialekt Kalupes”. Opublikowała kilka artykułów na ten temat. Dla badaczy języka litewskiego szczególnie interesujące są jej artykuły poświęcone związkom tego dialektu z językami litewskim i słowiańskimi1. Problematyka lituanizmów w języku łotewskim poruszana jest także w artykule A. Rekeny o języku przekładu „Fausta” Rainisa2. W 1975 r. ukazała się obszerna monografia A. Rekeny „Słownictwo rzemieślnicze w niektórych południowolatgalskich gwarach i jego związki z odpowiednimi nazwami w językach słowiańskich” (Amatniecības leksika dažās Latgales dienvidu izloksnēs un tās sakari ar atbilstošajiem nosaukumiem slāvu valodās. Rīga, 1975). Monografia ta jest również bardzo cenna dla badaczy leksyki języka litewskiego. W 1978 r. A. Rekena otrzymała za tę książkę Nagrodę Jānisa Endzelīnsa. Wraz z kilkoma innymi artykułami stanowiła ona podstawę rozprawy habilitacyjnej A. Rekeny „Leksyka gwar południowej Łatgalii”, obronionej w Rydze w 1993 r. Tuż przed śmiercią A. Rekena zdążyła jeszcze zobaczyć wielkie dzieło swojego życia – dwutomowy „Słownik gwary Kalupes” (Kalupes izloksnes vārdnīca 1, A-M, 2, N-Ž, Rīga, 1998). W dokończeniu tego niezwykle pięknie wydanego dzieła autorce pomogły Sarmytė Lagzdinia, Tamara Elstė, Valija Sarkanė, Astra Kremane-Treimane i Janis Elksnis, a do druku przygotował je ostatecznie nasz przyjaciel, były ambasador nadzwyczajny i pełnomocny Łotwy na Litwie, dr Albertas Sarkanis. 1 R e ķ ē n a A. Przedrostek da- oraz znaczenie i użycie wyrazu pomocniczego da w gwarach dialektu górnołotewskiego w porównaniu z językami litewskim i słowiańskimi. – Latviešu valodas teorijas un prakses jautājumi. Ryga, 1967, 81–93; Związki języka łotewskiego z językiem litewskim i językami słowiańskimi w odzwierciedleniu toponimów Kalupes. – Latviešu valodas un literatūras problēmas. Ryga, 1970, 152–165 i in. 2 R e ķ ē n a A. Apvidvārdu lietojuma īpatnības „Fausta“ atdzejojumā. – Raiņa gadagrāmata 1988. Rīga, 1988, 86–112. 259 Jedna z ostatnich ważniejszych prac A. Rėkeny ukazała się w wileńskiej „Baltisticoje” – „Paralele słowotwórcze dialektów południowej Łatgalii i języka litewskiego” (Dienvidlatgales izloksņu un lietuviešu valodas paralēles vārd­darināšanā, 1996, 31 (1), 53–70). Najbardziej twórcze lata Antoniny Rėkeny upłynęły w Lipawie, jednak, jak mówią jej koledzy, „w głębi serca przez całe życie pozostała córką chłopów z Łatgalii, pracowitą, wytrwałą, a zarazem tak wrażliwą i współczującą innym”. Taka Antonina Rėkena pozostała również w pamięci swoich przyjaciół na Litwie. Algirdas Sabaliauskas 260