Poljakov Oleg. „Das Problem der balto-slavischen Sprachgemeinschaft“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XL (1998) Przeglądy. Recenzje. Uwagi. Opinions. Reviews. Observations Überblicke. Rezensionen. Anmerkungen Poljakov Oleg, Problem bałto-słowiańskiej wspólnoty językowej [Heidelberger Publikationen zur Slavistik, A. Linguistische Reihe, Band 8. Hrsg.: Baldur Panzer], Frankfurt am Main: Peter Lang, Europäischer Verlag der Wissenschaften, 1995, XXX 336 p. Recenzowana książka Olega Poliakova, docenta Katedry Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Wileńskiego, jest bodaj największym po „Szkicach słowiańsko-bałtyckich” Janisa Endzelyna1 opracowaniem poświęconym jednemu z, można rzec, odwiecznych problemów językoznawstwa historycznego – problemowi najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi. Książka składa się z „Przedmowy” (s. XIII–XIX), trzech części (s. 1–302), „Wniosków ogólnych” (s. 303–305) oraz wykazu literatury (s. 307–334). W „Przedmowie”, opierając się na zasadach teoretycznych, charakteryzuje podstawowe metody stosowane przy rozwiązywaniu problemu najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi, określa swoją metodę badawczą jako "Systemanalyse, systematische Behandlung", podkreślając, że problem ten można podobno rozwiązać nie przez wyliczanie poszczególnych wspólnych zjawisk tych języków, lecz przez analizę izoglos na wszystkich poziomach języka, a tym samym uniknąć dowolności sprzecznych ze sobą i przeciwstawnych hipotez (s. XVII), oraz wyznacza sobie dość skromny cel, którym jest „aber nicht, endgültige Lösungen vieler Probleme vorzuschlagen, sondern eine neue Diskussion über das Problem der balto–slav. Sprachgemeinschaft und der Sprachverwandtschaft überhaupt anzuregen, die der modernen Entwicklung der Sprachwissenschaft entsprach” (s. XIX). Jak wynika z dalszej lektury książki, O. Poljakov dążył w swoim opracowaniu do znacznie większych celów. W części pierwszej „Wstęp. Historia problemu wspólnoty językowej bałtycko-słowiańskiej i zagadnienia metodologiczne” (s. 1–58) szczegółowo charakteryzuje metody badania najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi, wyróżniając metodę Brugmanna i metodę Meilleta oraz poruszając ogólnie kwestię pochodzenia języków bałtyckich i słowiańskich; omawiając najnowszą literaturę lingwistyczną, przedstawia również stan badań nad najdawniejszymi stosunkami między tymi językami na poszczególnych poziomach języka – leksykalnym (za W. Mańczakiem uznaje słownictwo za ważny czynnik określania stopnia pokrewieństwa języków; wymienia wspólne dla tych języków przyrostki słowotwórcze), fonetyczno-fonologicznym (omawia tylko zagadnienia prozodii i akcentu), morfologicznym (porusza wyłącznie system czasownika), składniowym, a nawet „ekstralingwistycznym” (po omówieniu, głównie z metodologicznego punktu widzenia, badań nad praojczyzną indoeuropejską 1 Эндзелин И. М. Славяно–балтийские этюды, Харьков, 1911. 243 wyciąga wniosek, że dane z innych dziedzin nauki, np. archeologii, nie mogą ani potwierdzić, ani obalić istnienia bałtycko-słowiańskiej wspólnoty językowej). Uderza, że omawiając stan badań nad najdawniejszymi stosunkami między językami bałtyckimi i słowiańskimi na poszczególnych poziomach języka, przytacza, komentuje i krytykuje wyłącznie argumenty skierowane przeciw wspólnocie bałtycko-słowiańskiej, nie odnosząc się do argumentacji jej zwolenników i poprzestając na ogólnej uwadze, że ich argumenty również są dyskusyjne (s. 58). Z metodologicznego punktu widzenia na uwagę zasługuje spostrzeżenie O. Poliakova, że problem najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi można rozwiązać, nie przez wymienienie i wyliczenie poszczególnych zjawisk tych języków czy ich grup, lecz przez analizę izoglos na wszystkich poziomach języka, a co najważniejsze – że tych wspólnych zjawisk i elementów nie można rzutować na tę samą płaszczyznę chronologiczną (s. 8). W części drugiej „Problemy fonetyczne i fonologiczne bałtycko-słowiańskiej wspólnoty językowej” (s. 59–192) omawiane są dość różnorodne zjawiska systemów fonetyczno-fonologicznych języków bałtyckich i słowiańskich, powstałe w różnym czasie, takie jak: los ide. sonantów sylabicznych l, m, n, r, zlanie się ide. welarnych i labiowelarnych spółgłosek tylnojęzykowych, wydłużenie samogłosek rdzeniowych w językach bałtyckich i słowiańskich (tzw. prawo Wintera), zlanie się ide. spółgłosek zwartych przydechowych i nieprzydechowych, palatalizacja ide. palatalnych spółgłosek tylnojęzykowych, zmiany grup spółgłoskowych, zmiana ide. *s po i, u, r, k, refleksy ide. spółgłosek nosowych na końcu wyrazu oraz prawa dotyczące wygłosu w językach słowiańskich. Dużo miejsca poświęcono tu także zagadnieniom akcentologii bałtyckiej i słowiańskiej. Po szczegółowym omówieniu systemów intonacyjnych języka łotewskiego i pruskiego oraz żmudzkich dialektów języka litewskiego autor dochodzi do interesującego wniosku, że pierwotny charakter intonacji bałtosłowiańskich (akut – intonacja opadająca, cyrkumfleks – intonacja wznosząca) zachowały litewski język literacki i dialekty aukštockie. Najbardziej kontrowersyjnymi zagadnieniami tego rozdziału są, rzecz jasna, prawo Wintera oraz działanie prawa de Saussure’a–Fortunatova w językach słowiańskich. Część trzecia „Deklinacja języków bałtyckich i słowiańskich oraz ich wzajemne stosunki” (s. 193–302) poświęcona jest systemom deklinacyjnym języków bałtyckich i słowiańskich, które zdaniem O. Poliakova są ważniejsze niż systemy koniugacyjne przy rozstrzyganiu kwestii najdawniejszych stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi, ponieważ deklinacja jest „statyczna”, mniej zmienna i mniej podatna na zmiany. Za podstawę analizy przyjmuje system ośmiu przypadków (z wołaczem włącznie), charakterystyczny dla późniejszego etapu rozwoju praindoeuropejskiego. Wniosek, jaki O. Poljakov wyciąga z analizy stosunków między systemami deklinacyjnymi języków bałtyckich i słowiańskich w odniesieniu do ich najdawniejszych wzajemnych relacji, jest zaskakujący – już po rozpadzie praindoeuropejskiego istniało wspólne źródło deklinacji języków bałtyckich i słowiańskich, które można podobno nazwać „językiem prajęzykowym” („Ursprache”) lub „wspólnotą językową” („Sprachgemeinschaft”) (s. 302). Gdy jednak O. Poljakov dodaje, że to wspólne źródło miało taki sam charakter jak indoirańskie, wszystko staje się jasne: po dezintegracji praindoeuropejskiego istniał wspólny język bałtycko-słowiański, z którego później wyłoniły się 244 języki bałtyckie i słowiańskie. Przecież istnienie prajęzyka indoirańskiego jest uznanym faktem w indoeuropeistyce. Nie ulega wątpliwości, że ukazanie się studium O. Poliakova stanowi nowy, ważny etap w badaniach nad najdawniejszymi relacjami między językami bałtyckimi i słowiańskimi, nie mówiąc już o tym, że książka wydana za granicą i napisana po niemiecku jest istotnym faktem biograficznym w życiu O. Poliakova jako naukowca. W związku z tym należy podkreślić, że pisząc i wydając tę książkę w języku niemieckim — klasycznym języku indoeuropeistyki — O. Poljakovas przysłużył się także językoznawstwu litewskiemu. Dzięki książce O. Poliakova prace, interpretacje, hipotezy i idee litewskich językoznawców znalazły się w polu widzenia zachodnich uczonych. Dla językoznawców litewskich i łotewskich bardzo pożyteczne, a nawet niezbędne jest uważne przestudiowanie książki O. Poliakova. Od razu widać, że napisano ją nie tylko na Litwie, lecz także w ośrodkach nauki i kultury Zachodu. Omawia się i cytuje najnowszą literaturę indoeuropeistyczną, korzysta z wyników najnowszych badań, hipotez i wniosków. W odniesieniu do każdego omawianego zagadnienia szczegółowo przedstawia się literaturę, przytacza wyjaśnienia i hipotezy, niczego się nie przemilcza. O. Poljakovas ma jednak także własne stanowisko — uzasadnia je, argumentuje i polemizuje z poglądami innych badaczy. A zatem książka O. Poliakova jest pracą naukową. Za pozytywną cechę metody naukowej O. Poliakova należy uznać to, że fakty i zjawiska dotyczące języków bałtyckich i słowiańskich rozpatruje on w szerokim kontekście danych języków indoeuropejskich — fakty i zjawiska bałtyckie oraz słowiańskie ukazują się w nowym świetle, jako archaizmy albo innowacje. Możliwość dostępu do najnowszych badań nad językami indoeuropejskimi i ich wyników, a także systemowe podejście autora książki pozwoliły zasadniczo zweryfikować wiele twierdzeń bałtyckiego językoznawstwa historyczno-porównawczego, na przykład historię rzeczowników rodzaju nijakiego w językach bałtyckich (s. 197–209). Jak już wspomniano, książka O. Poliakova zawiera również kwestie kontrowersyjne, o które rzeczywiście warto się spierać, ale oczywiście nie tonem i stylem takim jak u W. Hocka.2 O. Poljakovas wyróżnia dwie główne metody badania najdawniejszych relacji między językami bałtyckimi i słowiańskimi oraz ich charakteru — metodę Brugmanna i metodę Meilleta (s. XIV). Zdaniem O. Poliakova ich istota jest następująca: wyliczenie wspólnych, wyłącznych cech i faktów języków bałtyckich i słowiańskich (tak zwane „osiem punktów Brugmanna”) ma dowodzić istnienia „eine balto-slavische Sprachgemeinschaft” (po rozpadzie praindoeuropejskiego); wskazanie identycznych lub podobnych odpowiedników i paraleli z historii innych języków indoeuropejskich prowadzi do uznania równoległego, niezależnego rozwoju języków bałtyckich i słowiańskich (metoda Meilleta). Te dwie metody, dwa stanowiska, miały być przyczyną najsłynniejszej dyskusji językoznawczej, w której uczestniczyło wielu uczonych. Jedni badacze uznają, jak dalej twierdzi O. Poljakovas, istnienie „balto-slavische Sprachgemeinschaft”, inni zaś jej zaprzeczają „ausgehend paradoxerweise von den methodologischen Vorstellungen K. Brugmanns (pro) oder A. Meillets (con- 2 Zob. Linguistica Baltica 5–6, 1996–97, 227–233. 245 tra)“ (s. XIV). Stąd wyłaniają się dwie kategorie badaczy — „Anhänger dieser Theorie und Gegner dieser Theorie (d. h. der balto-slavischen Sprachgemeinschaft)”. Taki podział zasadniczych stanowisk wobec problemu najdawniejszych relacji między językami bałtyckimi i słowiańskimi jest schematyczny, zbyt ogólny, a zatem nie odpowiada rzeczywistości. Przypomnijmy, że O. Poljakovas uważa metodę Meilleta za „im großen und ganzen ein großer methodologischer Fehler” (s. 14); wiemy, po czyjej stronie leżą sympatie O. Poliakova — jest on gorącym zwolennikiem jedności języków bałtyckich i słowiańskich. Aprioryczne, z góry przyjęte założenie o istnieniu tej jedności osłabiło siłę przekonywania i dowodową dobrej i interesującej książki. Rzeczywistość jest taka, że nie ma ani przeciwników, ani zwolenników bałtosłowiańskiej wspólnoty językowej; istnieje natomiast problem i n t e r p r e t a c j i, który stanowi istotę badań nad najdawniejszymi relacjami między językami bałtyckimi i słowiańskimi. Języki bałtyckie i słowiańskie mają szereg izoglos, które łączą je ze sobą i odróżniają od innych języków indoeuropejskich. Jak powstały te izoglosy? Czy trzeba koniecznie uznać istnienie odrębnego języka bałtosłowiańskiego po rozpadzie praindoeuropejskiego, a więc oprzeć się na pojęciu prajęzyka, które w istocie sięga „Stammbaumtheorie” A. Schleichera z połowy XIX wieku? A może można wyjaśnić powstanie tego zespołu w inny sposób — równoległym rozwojem języków bałtyckich i słowiańskich, jak przypuszczał A. Meillet, albo ich rozwojem konwergentnym, wtórnym zbliżeniem, jak sądził J. Endzelynas i wielu innych badaczy? Wielki francuski komparatysta A. Meillet próbował znaleźć inne rozwiązanie problemu — dostrzegł element paralelizmu w rozwoju języków bałtyckich i słowiańskich; pod względem metodologicznym właśnie to było najważniejsze przy rozstrzyganiu problemu najdawniejszych relacji między tymi językami. Zdaniem A. Meilleta podobieństwo struktur języków bałtyckich i słowiańskich wynikało z następujących czynników: 1) języki bałtyckie i słowiańskie wywodzą się z identycznych dialektów wspólnoty językowej praindoeuropejskiej (l’unité indo-européenne) (de parlers indo-européens sensiblement identiques), których nie oddzielała żadna ważniejsza izoglosa; 2) w toku rozwoju języki bałtyckie i słowiańskie nie przeszły radykalnych załamań systemu ((aucune fracture brusque du système), a zatem są konserwatywne i archaiczne, dzięki czemu zachowały wiele dawnych cech; 3) Bałtowie i Słowianie przez cały czas zamieszkiwali sąsiednie obszary geograficzne, w podobnych warunkach cywilizacyjnych, co znalazło odzwierciedlenie w ich językach. Ponadto podobieństwo języków bałtyckich i słowiańskich zwiększyły zapożyczenia — zwłaszcza zapożyczenia z języków słowiańskich do bałtyckich.3 Możliwości rozwoju konwergentnego języków bałtyckich i słowiańskich nie wykluczał także N. Trubeckoj, zauważając, że konsekwentny rozwój dywergentny doprowadziłby zapewne do powstania języków przejściowych, pośrednich, względnie dialektów.4 Jeszcze przed drugą wojną światową opracowano atlasy głównych europejskich języków narodowych — włoskiego, francuskiego, niemieckiego i innych. Szczególnie ważne dla badania zjawisk z historii języka oraz kontaktów językowych okazały się atlasy obejmujące kilka języków, na przykład ośmiotomowy atlas K. Jaberga i J. Judo „Italii i 3 M e i l l e t A. Les dialectes indo-européens, Nouveau tirage, Paris, 1922, 40–41. 4 Т р у б е ц к о й Н. С. Избранные труды по филологии, Москва, 1987, 48. 246 Pietų Šveicarijos kalbų atlasas“ ((I tomas, 1928). Kartografiniu kalbinių duomenų pavaizdavimu – pirmiausia klasikiniu izoglosų bei jų pluostų pavidalu – buvo padėti arealinio geografinio indoeuropiečių kalbų tyrimo pagrindai. Šie atlasai iškėlė įdomių faktų, rodančių, kad kalbiniai reiškiniai peržengia dialektų ir kalbų arealų ribas, įsiterpia į kitos kalbos plotą. Indoeuropiečių kalbotyroje atrasta komparatyvinį metodą ėmus taikyti ir genetiškai negiminingoms kalboms, paaiškėjo, kad bendrų, tipologinių fonetinės ir gramatinės sistemų ypatybių gali turėti ir skirtingų struktūrinių tipų kalbos5. Visa tai tyrinėtojams kėlė mintį, kad dėl kitų kalbų poveikio ir didelės svetimų elementų akumuliacijos kalbos gali iš esmės pasikeisti – iš vieno struktūrinio genetinio tipo pereiti į kitą, pavyzdžiui, iš fleksyvinio į agliutinatyvinį6. Todėl Prahos funkcinės lingvistikos atstovai skyrė genealoginę kalbų giminystę (parentė, Verwandschaft) ir antrinę tipologinę kalbų giminystę (affinité, Affinität). Genealoginės giminystės sąvoka, išreiškianti ryšį tarp kalbų, išaugusių iš vieno kelmo, vadinamo čia prokalbe (Ursprache), čia kalba-baze, buvo būdinga visos XIX a. istorinės lyginamosios kalbotyros mąstymo aparatui. Antrinė tipologinė kalbų giminystė atsiranda tarp genetiškai nesusijusių kalbų ir apima bendrus jų bruožus, atsiradusius dėl konvergentinės raidos ir interferencijos (Prahos lingvistų terminas). Balkanų kalbų struktūrų panašumas leido tyrinėtojams imti kalbėti apie kalbines sąjungas (alliance linguistique, Sprachbund): kaimyninės, kad ir negiminingos kalbos, ilgą laiką palaikiusios pastovius intensyvaus bendravimo ryšius, viena kitą „užkrečia“ ir įgyja panašių tarimo įgūdžių, bendrų garsų bei fonotaktikos elementų, taip pat panašių gramatinės struktūros ypatybių7. Najwyraźniej wskutek tych czynników konwergencji arealnej powstało również podobieństwo między językami bałtyckimi a językami bałtyckofińskimi. Języki bałtyckofińskie nie tylko zapożyczyły z języków bałtyckich liczne słowa, lecz także upodobniły się do nich pod względem systemu fonetycznego8; wykazują zaskakujące podobieństwa również w strukturach gramatycznych. Porównajmy na przykład paradygmaty czasu teraźniejszego litewskiego miegoti i estońskiego magama „spać”: litewski estoński aš miegu mina magan „śpię” tu miegi sina magad „śpisz” jis, ji miega tema magab „on, ona śpi” mes miegame meie magame „śpimy” jūs miegate teie magate „śpicie” jie, jos miega nemad magavad „oni, one śpią” 5 Я кобсон Р. Характеристике евразийского языкового союза, Париж, 1931. 6 Трубецкой Н. С. Op. cit., 29–30, 53–58. 7 Jakobson R. Selected Writings. – I. Phonological Studies, The Hague – Paris, 1962, 137–201. 8 Anttila R. An Introduction to Historical and Comparative Linguistics, New York–London, 1972, 174. 247 Jak widać, mamy tu do czynienia nie z pojedynczymi, odrębnymi, a zatem być może przypadkowo podobnymi faktami, lecz z fragmentem systemu morfologicznego, którego podobieństwo strukturalne i funkcjonalne obejmuje nawet materialną identyczność elementów (końcówki liczby mnogiej -me, -te oraz same rdzenie czasowników mieg-, mag-). W estońskim paradygmacie w trzeciej osobie występuje czysty temat — tak jak w językach bałtyckich — ponieważ -b-/-va- są wykładnikami czasu teraźniejszego, a -d- jest formantem liczby mnogiej. Podobieństwo strukturalne paradygmatów staje się jeszcze większe, gdy wiemy, że końcówką 1. osoby liczby pojedynczej było historycznie *-m, a spółgłoska m na końcu wyrazu regularnie przeszła w n — tak jak w językach bałtyckich. Materialnie identyczny element znajdujemy w fleksji atematycznych czasowników języków bałtyckich, por. ei-m-i „idę”. Różnica między paradygmatami polega jedynie na tym, że element -t-/-d- w języku estońskim występuje w drugiej osobie liczby pojedynczej, podczas gdy język litewski ma go w trzeciej osobie, por. es-t-i. Inne języki indoeuropejskie, np. hetycki, mają go zarówno w trzeciej, jak i w drugiej osobie, por. het. e-eš-ta „byłeś; był”. Jeśli rozwój konwergentny zdołał doprowadzić do tak zaskakującej zbieżności w językach o zasadniczo odmiennych typach genetycznych i strukturalnych, to cóż dopiero mówić o językach bałtyckich i słowiańskich, które wywodzą się z jednego języka — praindoeuropejskiego, choć podzielonego na dialekty — i przez tysiąclecia rozwijały się w sąsiedztwie, w podobnych warunkach geograficznych i cywilizacyjnych, a ich użytkownicy utrzymywali ścisłe i intensywne kontakty. O. Poliakov przywiązuje dużą wagę do wspólnego słownictwa języków bałtyckich i słowiańskich oraz do zjawisk prozodycznych i apofonii — wszystko to ma świadczyć o genetycznym, a nie równoległym i niezależnym pochodzeniu wspólnych faktów językowych bałtycko-słowiańskich. Jest całkiem możliwe, że niektóre innowacje morfologiczne, np. końcówka gen. sing. tematów na -o *-ā (vilko, łot. vilka), -a (st. sł. vlъka), końcówka instr. sing. tematów na -ā -ān (lit. ranka, st. sł. rǫkǫ), powstały w okresie kształtowania się wspólnego słownictwa bałtycko-słowiańskiego (np. nazwy części ciała: galva, st. sł. glava, ranka, st. sł. rǫka, delnas, serb.-chorw. dlan, ragas, st. sł. rogъ, pentis, st. sł. pěta). Czy jednak oznacza to, że istniał jeden język? Końcówka gen. sing. tematów na -o jest rzeczywiście zaskakującą izoglosą bałtycko-słowiańską, odróżniającą te języki od pozostałych języków indoeuropejskich, ponieważ jest innowacją paradygmatu, utworzoną przez zastąpienie dawnej formy dopełniacza formą ablatiwu (s. 216). Język pruski zachował jednak dawną fleksję (deiwas „boga”, z -as z praindoeuropejskiego -oso). Logiczny wniosek byłby taki, że w okresie zastępowania dopełniacza ablatywem, być może również w czasie powstawania wspólnego słownictwa bałtycko-słowiańskiego, języki bałtyckie i słowiańskie stanowiły dwa odrębne kontinuua dialektalne. W przeciwnym razie dopełniacz zostałby zastąpiony ablatywem również w języku pruskim. Na to samo wskazują, jak się zdaje, także niektóre zjawiska fonetyczne, np. zachowanie praindoeuropejskiego *s po i, u, r, k: gdyby po rozpadzie języka praindoeuropejskiego istniał język bałtycko-słowiański, trudno byłoby oczekiwać, że przetrwałyby takie wyrazy z zachowanym niezmienionym s, jak teisūs, viešulas, blusà, mūsas, mūsė, ausis, daūsos, klausýti, saūsas, tausýtis (por. st. sł. tichъ, st. rus. vichъrъ, blъcha, tъchъ, mъšica, st. sł. ucho, duchъ, slušati, suchъ, po-tuchnoti). Według najnowszych badań — szczegółowo omawia je O. Poliakov (s. 202–205) — pruskie rzeczowniki rodzaju nijakiego z końcówką nom. -acc. sing. 248 -an < ide. *-om (np. assaran, creslan: lit. ežeras, krėslas) jest superarchaizmem. A zatem pojawienie się w języku litewskim predykatywnych form rodzaju nijakiego (np. Kaip man gera!) oraz rzeczowników rodzaju nijakiego zakończonych na -o (ozero, krėslo) w językach słowiańskich, w miejsce archaicznych form rodzaju nijakiego z *-om, stanowi innowację wschodniobałtycką i słowiańską. Wyjaśnienie O. Poliakova, że dawna forma neutrum *geran (por. pr. labban) została zastąpiona przez gera przez analogię do przymiotników o temacie na u, których neutrum nigdy nie miało -n < *-m (por. gražu i hetyckie idalu „złe”), jest całkiem możliwe. Rezultatem wyrównania analogicznego może być również słowiańskie neutrum na -o. Gdy nom. acc. sing. *-om regularnie fonetycznie zmieniło się w *-b, powstało poważne zagrożenie zaniku kategorii neutrum. Aby do tego nie doszło, końcówka -o mogła zostać wprowadzona do rzeczowników rodzaju nijakiego z deklinacji zaimkowej (por. to „ten”) albo być może także z tematu na s (por. slovo < *slovos). Do takiego klasycznego indoeuropeistycznego ujęcia tego zjawiska (A. Leskien, K. Brugmann, F. Fortunatov) przychyla się również O. Poliakov. A zatem kategoria neutrum praindoeuropejskiego z *-om została wyeliminowana niezależnie w językach bałtyckich i słowiańskich, ale zjawisko to nie jest późne — zapożyczenia pochodzenia bałtyckiego w językach bałtyckofińskich z -an już go nie mają (por. fiń. silta „most”, heinä „siano”). Więcej przypadków równoległego i niezależnego rozwoju można znaleźć również w systemie deklinacji rzeczownikowej. Końcówka nom. plur. tematów na i *-ies > lit. -ys (por. ugn-ys) i słow. -bje < *-i̯ies (por. st. cerk. gostbje) zastąpiła w tym przypadku indoeuropejską fleksję *-eies (por. st. ind. agnayas „ognie”) niezależnie w każdej z grup językowych — świadczy o tym zachowanie dawnej fleksji indoeuropejskiej w lit. dial. (aukštaitskim) ugnies, z końcówką -ies < *-eis < *-eies. O. Poljakovas również uznaje taki rozwój (s. 274). Nie jest dostatecznie jasne, czy końcówka acc. plur. tematów na i -is (lit. akis, łot. acis) i słow. -i (st. cerk. ogni) stanowi „eine gemeinsame ostbaltish-slavische Neuerung” (s. 276), ponieważ *-ins > -i jest jedynym przypadkiem takiej zmiany fonetycznej, a zatem jest nader problematyczne. Raczej należałoby tu oczekiwać takiego samego wyniku jak w formie acc. plur. tematów na o, gdzie *-i̯ins dało refleks samogłoski nosowej; por. zaimki st. cerk. je „ich”, ježe „których”, a także gen. plur. tematu na i st. cerk. gostbji z -bji z *-i̯ōm. Fleksja tego przypadku w językach bałtyckich i słowiańskich jest najpewniej także wynikiem równoległego, niezależnego rozwoju. Wyraźnym przypadkiem rozwoju równoległego w systemie wokalicznym jest zmiana dyftongu *eu w lit. iau i słow. ju, ponieważ w okresie kontaktów języków bałtyckich z bałtyckofińskimi języki bałtyckie miały jeszcze zachowane eu; por. fiń. leuka „Unterkiefer, Kinn” < bałt., por. lit. liaukà „Drüse” (co do związku znaczeniowego por. lit. geležūnys „Drüse”: łot. dzēdzs „Kinnlade, kiefer”; łot. žuokli „Kinladen; Mandeln”). Również nie całkiem zrozumiałe jest, dlaczego forma gen. sing. tematu na i z końcówką *-eis (ugnies, st. cerk. ogni) miałaby stanowić innowację bałtycko-słowiańską (s. 270). Przecież taką końcówkę ma język germański (gen. sing. st. wys. niem. ensti, st. saks. ensti, st. ang. ēste „przychylność, łaska” z germ. *-eiz < ide. *-eis), język oskijski (aeteis), a prawdopodobnie także staroindyjski (gátes „chodzenie”)⁹. ⁹ B a m m e s b e r g e r A. Die Morphologie des urgermanischen Nomens, Heidelberger, 1990, 124–125. 249 Obok form dat. plur. z germ. *-miz, które prawdopodobnie pochodzą od instr. plur. (por. Saitchamimis z najstarszych źródeł germańskich), obecnie skłania się ku uznaniu, że istniały również formy dat. plur. z końcówką *-maz <ide. *-mos, np. dat. plur. goc. dagam „dniom” wywodzi się z *dagamaz, wskutek synkopy trzeciej sylaby, po której nastąpiła asymilacja *dagamz >dagam(m)10. Końcówka dat. plur. w językach słowiańskich -ть może kontynuować zarówno *-mus, jak i *-mos, a w językach bałtyckich występują przypadki, w których samogłoska a przechodzi w samogłoskę u, zwłaszcza w sąsiedztwie spółgłosek wargowych (por. lit. mazgas: muzgas, paskui: puskui, kaponė: kuponė, sambarė: samburė, łot. jūrmala: jūrmule). Zatem fleksja dat. plur. *-mos oraz instr. plur. *-mis resp. *-mis jest odziedziczoną z praindoeuropejskiego dialektalną cechą, która tworzyła opozycję wobec fleksji innych języków indoeuropejskich (aryjskich, greckich, italskich, celtyckich) *-bhi(i)os. Dwa podane niżej przykłady ukazują metodę O. Poliakova, za pomocą której chce on dowieść istnienia języka bałtycko-słowiańskiego po rozpadzie indoeuropejskiej wspólnoty językowej. Nom. plur. rzeczowników o temacie na o *-oi (vilkai, st. cerk. vьlci) ma być „eine gemeinsame genetische Isoglosse im Baltischen und Slavischen” (s. 236), podczas gdy ta sama końcówka w języku greckim (λύκοι) ma już być wynikiem równoległego, niezależnego rozwoju języka greckiego. Wyjaśniając pochodzenie fleksji dat. sing. rzeczowników o temacie na o (vilkui, st. cerk. vьlku), O. Poliakov opiera się na teorii V. Mažiulisa, że języki bałtyckie i słowiańskie miały tu wspólną końcówkę *-ō, którą później w językach słowiańskich zastąpiło u pochodzące z tematu na *-u<-*-ou11, odrzuca jednak twierdzenie V. Mažiulisa, że końcówka ta była wspólnoindoeuropejska, ponieważ z dodanym *-i występowała u Hetytów, Aryjczyków, Greków itd. Uzasadnia to tym, że osłabia to wrażenie jedności bałtycko-słowiańskiej (s. 223–224). Nieścisłe jest twierdzenie, że refleks długiego dyftongu *ōi, ui, „im Inlaut nie vorkommt” (s. 217); dlatego odrzuca się rozwój *ōi > *uoi > ui, rzekomo niemożliwy do poparcia faktami (s. 219). Są jednak wyrazy, w których ui może pochodzić od dyftongu *ōi12. Możliwość występowania w rdzeniu *-ōi wskazuje również lit. kuomija „siedziba, miejsce (o wilku)”, należące do tego samego rdzenia co kaimas. Tutaj tylko refleks *ōi był inny — przed m zanikło i13. Mając to na uwadze i wiedząc, że dat. sing. tematów na o *-ōi (z *-o +-ei) jest dobrze poświadczone w językach indoeuropejskich, tradycyjne wyjaśnienie, że *-ōi zmieniło się 1) w *-ō (wskutek zaniku -i w sandhi), dając >lit. -uo, oraz 2) poprzez stadium pośrednie *-uoi >lit. -ui >-u (z późniejszym zanikiem -i), nie jest całkowicie niemożliwe. Nieścisłe jest również twierdzenie, że języki bałtyckie i słowiańskie nie zachowały wyrazów z rdzeniem dyftongicznym i że jest to kolejna wspólna cecha tych języków ((s. 290)14. Twierdzenie, że końcówka dat. sing. tematów na u -ui (sūnui) < *-uoi < *-ōi pochodzi od *-ou-ei (s. 282), jest fonetycznie niemożliwe. Warto jednak zwrócić uwagę na pogląd O. Poliakova, że końcówka dat. sing. tematów na u- 10 B a m m e s b e r g e r A. Op. cit., 45–46. 11 M a ž i u l i s V. Baltų ir kitų indoeuropiečių kalbų santykiai, Vilnius, 117 ir tolesni. 12 K a z l a u s k a s J. Lietuvių kalbos istorinė gramatika, Vilnius, 1968, 120 (su literatūra). 13 K a r a l i ū n a s S. Baltų kalbų struktūrų bendrybės ir jų kilmė, Vilnius, 1987, 183. 14 K a r a l i ū n a s S. Op. cit., 188. 250 -uo (żmudzkie i z Gervėčių šūnuo) mogło powstać z loc. sing. *-ōu (por. żmudz. turguo <’-uo-ēn i <’-ōu oraz staroindyjskie śūnaú <’-ōu). Historia tematów spółgłoskowych w językach bałtyckich i słowiańskich oraz rozwój ich fleksji z pewnością nie stanowią szczególnego dowodu na istnienie bałto-słowiańskiej wspólnoty językowej (s. 299), ponieważ typ deklinacji spółgłoskowej tych języków jest wyraźnie zachowaną archaicznością indoeuropejską, świadczącą o tym, że języki bałtyckie i słowiańskie wywodzą się z praindoeuropejskiego. Niektóre wspólne zmiany paradygmatów tej deklinacji w językach bałtyckich i słowiańskich (np. końcówki tematów stopnia normalnego apofonii samogłoskowej -en-, -er-) są uwarunkowane ogólną tendencją rozwoju języków – tendencją do upraszczania i wyrównywania paradygmatów – i dlatego są późne oraz powstały niezależnie w każdej grupie językowej. Ogólnie rzecz biorąc, historia systemu deklinacyjnego języków bałtyckich i słowiańskich nie potwierdza wniosku, że po rozpadzie wspólnoty językowej praindoeuropejskiej istniało wspólne źródło deklinacji języków bałtyckich i słowiańskich podobnego rodzaju jak w językach indoirańskich (s. 302). To, co jest wspólne językom bałtyckim i słowiańskim w deklinacji rzeczowników, to, po pierwsze, zachowany w wielu przypadkach archaiczny stan praindoeuropejski; po drugie, odzwierciedlone cechy dialektalne północno-zachodniego obszaru praindoeuropejskiego, z którego wyłoniły się języki bałtyckie, słowiańskie i germańskie (a także tocharskie); po trzecie zaś innowacje języków bałtyckich i słowiańskich powstałe na drodze konwergencji, zarówno w zakresie morfologii, jak i fonologii, prozodii oraz semantyki leksykalnej, wskutek sąsiedztwa ludów bałtyckich i słowiańskich, ich długotrwałych i intensywnych kontaktów oraz podobnych warunków cywilizacyjnych i geograficznych. Wątpliwe rekonstrukcje lub zestawienia zdarzają się także częściej, trafiają się również pojedyncze pomyłki. Być może można odtworzyć prasłowiańską formę azъ jako *eg’hom (s. 180), por. staroindyjskie ahám „ja”, ale litewskie aš (por. dialektalne i staroliterackie ėš) oraz łotewskie es <bałt. ēz mogą pochodzić jedynie od praindoeuropejskiego *Hēg’h₃ z zerowym stopniem wokalizmu, istniejącego obok *Heg’ēh₃ ze stopniem normalnym apofonii samogłoskowej, poświadczonego w łacińskiej i greckiej formie ego i ἐγώ. Chociaż pochodzenie dyftongu ui nie zostało wyjaśnione, jak słusznie zauważa O. Poliakovas (s. 217–218), pewne jest jednak, że litewskie lūisas „kulawy”, kuīnas „bez rogów, bezrogi” i tuikti „tracić przytomność, mącić się” nie mają etymologicznie nic wspólnego odpowiednio z lūsis „ryś”, kūnas „ciało” i tūkti „tyć” (s. 218). Co więcej, Chr. Stang również ich ze sobą nie łączy¹⁵. Lūisas, jak się zdaje, ma związek z lūsas „kulawy”, lūšinti „kaleczyć”, lušónas „kaleka”, ap-lūšti „okaleczyć”, a dalej z lūžas „kulawy”; kuīnas może być etymologicznie związane z kuīnas „pałka, kij do gry”, kuīnis „kij, drąg”, a dalej, poprzez formę pośrednią *kain-, z keinis, keinys „kij do uderzania w «ripkai»” (por. związek znaczeniowy litewskiego baužas „bez rogów, bezrogi”: łotewskie bauzis „bezrogi byk”, bauze „kij, drąg; wałek krosna…”), natomiast tuikti niewątpliwie należy do rdzenia występującego w tvaikti „…tracić przytomność, mącić się”. Pr. naryti s „być zadziornym” (s. 155) to w istocie litewskie narytis (-ijasi) „okazywać upór”, LKŽ VII 564; w piśmiennictwie litewskim z Prus używa się go zamiast występującego w innych dialektach zapożyczenia słowiańskiego narãvytis „jw.”, nie ma więc nic wspólnego z nóras. Ze względu na odmienną strukturę rdzeni litewskie 15 S t a n g Chr. S. Gramatyka porównawcza języków bałtyckich, Oslo–Bergen–Tromsö, 1966, 72. 251 mokėti, laukas, toli, sotus z jednej strony oraz staro-cerkiewno-słowiańskie mogą, logą, rosyjskie dalb, staro-cerkiewno-słowiańskie sytb z drugiej strony (s. 108–110) reprezentują różne rdzenie. Z powodu odmiennego wokalizmu rdzenia nie można też etymologicznie łączyć litewskiego glodùs i łotewskiego gluds (s. 109), litewskiego brėžti i braũkti (s. 114). Stosunek pochodzenia między litewskim nãmas a dimstis „podwórze, majątek” (s. 109) jest wprawdzie niejasny16, ale nie można wykluczyć, że namas, łotewskie nams mają niezależny rdzeń 'nem-. Staro-cerkiewno-słowiańskiego trepetati i rosyjskiego pryskatb również lepiej nie łączyć z litewskim drebėti i rosyjskim bryzgatb (s. 104–105), lecz uznać za odrębne rdzenie17. Litewskie strãzdas, łotewskie str azds oraz słowiańskie 'drozdъ różnice w spółgłoskach nagłosowych należy wyjaśniać prawem Siebsa (s. 104). Litewskie geĩsti nie zawiera «-ds-» (s. 100), lecz składa się z rdzenia geid- i formantu bezokolicznika *-t(e)i, a zatem na granicy morfemów występuje *-dt- (> *-tt- >-st-). Na s. 94 stwierdzono, że pirštas i staro-cerkiewno-słowiańskie prъstъ mają litewskie š i słowiańskie s pochodzące od ‘k’, natomiast na s. 115 zaliczono je do wyrazów, w których litewskie š wywodzi się z praindoeuropejskiego *s po r. Na s. 293 podano, że końcówka gen. sing. tematów o *-ā (vilko, staro-cerkiewno-słowiańskie vlъka) pochodzi od praindoeuropejskiego *-ās; na s. 210 i nast. słusznie dowodzi się, że jest to stara końcówka ablatiwu (*-ōd). Na s. 178–179 podano fińskie paimen „pasterz”, na s. 208 zaś słusznie wskazano piemen. Na s. 179 znajdujemy pruski menschon „ryby”, na s. 263 zaś poprawnie „mięsa”. Pruski guntwei nie jest formą 1. Plur. (s. 69). Zamiast litewskiego taišyti (s. 96), pruskiego sachis (s. 101), staroindyjskiego ugnis (s. 110), litewskiego taisytis (s. 116), łotewskiego bārti (s. 141), litewskiego sù vienà šviesà (s. 226), instr. sing. bãdu (s. 227, przyp. 269), gen. dual. Dviijų karvių (s. 260, przyp. 330) powinno być odpowiednio tašyti, sackis, ágnis, taušytis, bārt, sù viena šviesà, badù, dvijų karvių. Simas Karaliūnas POWRÓT LINGWISTKI Tamara Buch. Opuscula Lithuanica. Wydal Wojciech Smoczyński, Warszawa, 1998: Katedra Językoznawsta Ogólnego i Bałtystyki Uniwersytetu Warszawskiego, 381 p. Nasza znana germanistka Ina Meikšinaitė w niedawno opublikowanych wspomnieniach o swojej siostrze Tamarze Buchienė zacytowała fragment jej listu do mieszkającego w Rzymie prałata Vincentasa Mincevičiusa: „I cóż to życie ze mną wyprawia! Przecież zawsze chciałam tylko mieszkać w Kownie, spacerować brzegami Niemna; potrzebowałam lasów sosnowych, jezior, ciszy. Dlaczegoż musiałam mieszkać w różnych krajach, wśród różnych ludzi, mówić różnymi językami i — teraz — utracić 16 F r e a n k e l E. Litauisches etymologisches Wörterbuch, I, Heidelberg–Göttingen, 1962, 483. 17 Ф а с м е р М. ЭСРЯ III (1987) 391, IV (1987) 99. 252