Atvirojo ir uždarojo skiemens balsių trukmė pietinių vakarų aukštaičių tarmėje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XL (1998) Asta KAZLAUSKIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno ILOCZAS SAMOGŁOSEK W SYLABIE OTWARTEJ I ZAMKNIĘTEJ W POŁUDNIOWYM DIALEKCIE ZACHODNIOAUKSZTACKIM 1. V. Vaitkevičiūtė (1960: 207–208), opisując uwarunkowania fonetyczne decydujące o długości samogłosek w litewskim języku ogólnym, twierdzi, że w sylabie zamkniętej samogłoski i dyftongi są krótsze niż w sylabie otwartej, ponieważ część energii przypada także na spółgłoskę; jej zdaniem w wygłosie zamkniętym samogłoski są dłuższe niż w innych pozycjach, lecz krótsze od samogłosek wygłosu otwartego. A zatem, według V. Vaitkevičiūtė, w języku ogólnym najdłuższe samogłoski występują w wygłosie otwartym, krótsze – w wygłosie zamkniętym, a najkrótsze – wewnątrz wyrazu. Nowsze badania iloczasu samogłosek śródwyrazowych oraz samogłosek w wygłosie otwartym w południowym kowieńskim dialekcie zachodnioauksztackim (dalej – PVA) (Kazlauskienė 1998) wskazują jednak, że dialekt stanowiący podstawę języka ogólnego cechuje redukcja ilościowa samogłosek wygłosowych. Tak więc samogłoski wygłosu otwartego w dialekcie PVA z pewnością nie są dłuższe niż samogłoski śródwyrazowe. Pozostaje zatem ustalić, czy w dialekcie PVA1 iloczas samogłosek (zwłaszcza wygłosowych) zależy od charakteru sylaby (otwartości lub zamknięcia). 1.1. Iloczas samogłosek wygłosu zamkniętego i otwartego badano w wyrazach2: renkà·s „renkąs” – renkā, „renką”, rankàs „ręce” – rankà „rękę”, rẽp.kas (skr. 3 os. cz. ter. „zbiera się”) „zbiera się” – rẽj.ka „zbiera”, lenkẽ·s „schylając się” – lenkẽ. „schylając”, lẽj.kae.s „schylą się” – lẽj.kae. (imiesłów czynny czasu przeszłego, lm, mian.) „schyliła”, silkẽ·s „jedwabie” – silkè (narz. lp) „jedwabiem”, lẽj.kæs (skr. 3 os. cz. ter. „schyla się”) „schyla się” – lẽn.kæe „schyla”, ni.kšti·s „paznokcie” – ni.kšti· „paznokieć”, ká.rti.s „żerdzie” – ká.rti „żerdź”, ru·kštis „kwas” – ru·kšti „kwas”, bá·rtis „kłócić się” – bá·rti „kłócić się”, rú·kštu.s 1W niniejszej pracy uwzględniono wyłącznie tych kowieńskich zachodnioauksztajckich, którzy zgodnie z powszechnie przyjmowanym poglądem (np.: Salys 1946: 51–52; Zinkevičius 1966: 118 i nast.; LKT 1970: 28–29; LKA 2 1982) nie skracają samogłosek wygłosowych. 2 Przy transkrypcji przykładów przyjęto, że samogłoska przednia niskiego stopnia otwarcia [e] przed spółgłoskami twardymi, samogłoskami tylnymi oraz na końcu wyrazu jest bardziej otwarta, np.: rẽ·sto. „ręsto”, rẽ·sti „ręsti”, rẽtù „rzadkich”, sár.tæ. „sartę”, svíæste (miejsc. lp) „na świecie”. Oczywiście, nie dotyczy to wszystkich gwar PVA. W kierunku wschodnim, mniej więcej od Lekėčiai, Višakio Rūda, Kazlų Rūda i Mariampola, zwykle (niezależnie od miękkości następnej spółgłoski) bardziej otwarta jest tylko akcentowana długa lub półdługa [e] w temacie. Ponieważ tylko dwie informatorki pochodziły z tych miejscowości, wybrano wariant odzwierciedlający wymowę większości informatorów. W zapisie wyrazów poddanych badaniu zaznaczano miękkość tylko spółgłosek występujących przed samogłoskami tylnymi. Ponieważ ustalono już (Kazlauskienė 1998), że w dialekcie PVA skróceniu ulegają nieakcentowane długie samogłoski wygłosowe, a nawet samogłoski tematu (z wyjątkiem samogłosek występujących przed krótką końcówką, np.: dra·sa „odwagę”, ru·pi „troskę”, ti·ki „czujność”, tre·ši „treści”, ke·dæ „krzesło”), dlatego te samogłoski oznaczono jako półdługie. 113 „kwaśne” – rú·kštu... „kwaśne”, ru·kštùs „kwaśny” – ru·kštù „kwaśno”, bú·stus „mieszkania” – bú·stu „mieszkaniem”. Badano również iloczas samogłosek śródwyrazowych w sylabach zamkniętych i otwartych. W tym celu wybrano następujące pary minimalne wyrazów: sùktas (mian. lp) „skręcony” – sùkas (skr. 3 os. cz. ter. „skręca się”) „skręca się”, suktàs (bier. lm) „skręcone” – sùkas (czas. „skręcić” 3 os. cz. przyszłego) „skręci”, kã·pta (forma bezosobowa) „pieczona” – kẽ·pa „piekła”, kepti (imiesłów bierny czasu przeszłego, lm, mian.) „upieczeni” – kẽpi „pieką”. Na potrzeby eksperymentu dobrano przykłady, w których porównywano ilość samogłosek występujących przed pojedynczą spółgłoską zwartą oraz przed połączeniem spółgłoski szczelinowej i zwartej: suskì „suskiem” – šùki „Szuki”, sùskis „suskis” – sùkis (czas. „skręcić”, tryb rozkazujący, 2 os. lp) „skręć się”. Ponadto chciano porównać iloczas samogłosek występujących przed pojedynczą spółgłoską szczelinową oraz przed połączeniem szczelinowej i zwartej. W tym celu wybrano wyrazy: pẽ·štù „peštų” – pešù „czeszę”, pešti (bezokolicznik) „czesać” – peši (2 os. cz. przyszłego) „będziesz czesać”. 1.2. Z tych wyrazów ułożono krótkie zdania o jasnym znaczeniu i podobnym rytmie, w których środku znajdowały się wyrazy poddane badaniu. Zdania przeczytało 8 przedstawicieli dialektu kowieńskiego (2 kobiety i 6 mężczyzn): 4 kapsów i 4 zanawyków. Ich średni wiek wynosił 62 lata. 1.3. Czas trwania głosek mierzono na komputerze osobistym typu IBM przy użyciu programu do komputerowego przetwarzania sygnałów mowy „KALBAM 43”, opracowanego na Uniwersytecie Wileńskim przez P. Kasparaitisa (język programowania TURBO-PASCAL, v. 6.0)3. Wyrazy odczytane przez informatorów zapisywano w pamięci komputera, a na ekranie wyświetlana była przygotowana przez program oscylograma. Po odsłuchaniu można ją odczytać z podziałem na poszczególne głoski, których długość mierzy sam program 1.4. Wyniki pomiarów opracowano metodami statystyki matematycznej: obliczono średnią arytmetyczną (x̄), odchylenie standardowe (s), współczynnik zmienności (v) oraz 95-procentowy przedział ufności (÷). Istotność wyników sprawdzono również testem t-Studenta. Analizę statystyczną danych przeprowadzono za pomocą programu „STUDENT” (język programowania TURBO-PASCAL, v. 7.0), opracowanego przez A. Girdenisa. Wzory wykorzystywane przez program są dobrze znane z innych prac z zakresu fonetyki eksperymentalnej4. 2. Wyniki badania pokazują, że stosunek ilości samogłosek wygłosu otwartego i zamkniętego jest w przybliżeniu następujący: [−]/[— #]5: [−]/[— s] = 1: 1,2; [≃]/[— #]: [≃]/[— s] = 1: 1,1; [−]/[— #]: [−]/[— s] = 1: 1,3; [˘]/[— #]: [˘]/[— s] = 1: 1,3. A zatem samogłoski wygłosu zamkniętego są średnio 1,2 raza dłuższe niż samogłoski wygłosu otwartego. Porównanie tych proporcji pozwala przypuszczać, że różnica iloczasu między krótkimi samogłoskami wygłosu otwartego i zamkniętego jest większa. 2.1. Stosunki ilości samogłosek wygłosowych z akcentem cyrkumfleksowym w badanych pozycjach są następujące: [ã·]/[— #]: [ã·]/[— s] = 1: 1,1; [ẽ·]/[— #]: [ẽ·]/[— s] = 1: 1,1; [ĩ·]/[— #]: [ĩ·]/[— s] = 1: 1,2. Porównanie stosunków ilości samogłosek z akcentem cyrkumfleksowym i pozostałych samogłosek (zob. rozdz. 2) pokazuje, że różnica iloczasu jest tu najmniejsza. Prawdopodobnie wpłynęły na to badane przykłady (ręnkã·s – ręnkã·, leņkẽ·s – leņkẽ·, ni.kštĩ·s – ni.kštĩ·), ponieważ dwie pary składały się z imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, które, niestety, są używane coraz rzadziej, a wygłos otwarty trzeciej pary 3 Trumpą jos aprašymą žr. (Girdenis ir kt. 1995: 15–21). 4Wszystkie pomiary głosek i obliczenia statystyczne wykonano w Katedrze Językoznawstwa Ogólnego Uniwersytetu Wileńskiego. 5Symbol ten oznacza pozycję zajmowaną przez samogłoskę: [−] – długa nieakcentowana, [˘] – krótka nieakcentowana, [≃] – z akcentem cyrkumfleksowym, [˘] – krótka akcentowana, [— #] – wygłos otwarty, [— s] – wygłos zamknięty, [— C] – pozycja wewnątrz wyrazu. 114 wtórna (ni.kšti „nykštý”), jest być może sama z siebie dłuższa od pierwotnej. Z drugiej strony czas trwania samogłosek końcówek o akcencie opadającym może w mniejszym stopniu zależeć od charakteru sylaby. T a b e l a 1 Czas trwania samogłosek końcówek otwartych i zamkniętych (ms) oraz jego ocena statystyczna6 Przykłady | n | x̄ (ms) | s (ms) | v (%) | 95% przedział ufności (ms) | tₚ > tα [ræŋká:s] | 19 | 161,5 | 36,6 | 22,6 | 143,9÷179,2 | 0,88<t₀,₀₅=2,03 [ræŋká] | 20 | 150,9 | 38,7 | 25,6 | 132,8÷169,0 [leŋkė:s] | 14 | 186,5 | 39,8 | 21,3 | 163,5÷209,5 | 1,03<t₀,₀₅=2,06 [leŋkė] | 14 | 170,8 | 40,7 | 23,8 | 147,3÷194,3 [ni.kšti:s] | 18 | 123,5 | 34,8 | 28,2 | 106,2÷140,8 | 1,52<t₀,₀₅=2,03 [ni.kšti] | 18 | 105,4 | 36,6 | 34,7 | 87,3÷123,6 [≈]/[— s] | 51 | 155,0 | 44,2 | 28,5 | 142,5÷167,4 | 1,62<t₀,₀₅=2,01 [≈]/[— #] | 52 | 140,5 | 46,4 | 33,0 | 127,6÷153,4 [leŋ.kae:s] | 10 | 129,5 | 21,0 | 16,2 | 114,5÷144,5 | 0,78<t₀,₀₅=2,10 [leŋ.kae] | 10 | 121,8 | 23,1 | 18,9 | 105,3÷138,3 [ka:rti:s] | 18 | 83,2 | 15,8 | 19,0 | 75,3÷91,0 | 3,76>t₀,₀₀₁=3,61 [ka:rti] | 17 | 64,2 | 13,9 | 21,7 | 57,1÷71,4 [ru:kštu:s] | 18 | 94,2 | 17,2 | 18,2 | 85,6÷102,7 | 5,70>t₀,₀₀₁=3,60 [ru:kštu] | 18 | 64,7 | 13,6 | 21,1 | 57,8÷71,5 [—]/[— s] | 46 | 97,5 | 24,7 | 25,3 | 90,2÷104,9 | 3,52>t₀,₀₀₁=3,52 [—]/[— #] | 45 | 77,2 | 28,9 | 37,4 | 68,5÷85,9 [raŋkàs] | 23 | 89,9 | 18,3 | 20,3 | 82,0÷97,8 | 2,69>t₀,₀₁=2,69 [raŋkà] | 23 | 73,8 | 22,1 | 29,9 | 64,3÷83,4 [silkès] | 21 | 100,7 | 22,5 | 22,3 | 90,5÷111,0 | 2,40>t₀,₀₅=2,02 [silkė] | 21 | 83,7 | 23,4 | 27,9 | 73,1÷94,4 [ru:kštis] | 22 | 73,6 | 18,6 | 25,3 | 65,3÷81,9 | 4,04>t₀,₀₀₁=3,54 [ru:kšti] | 22 | 54,1 | 12,8 | 23,7 | 48,4÷59,8 [ru:kštùs] | 22 | 78,5 | 16,4 | 20,9 | 71,2÷85,7 | 4,85>t₀,₀₀₁=3,55 [ru:kštù] | 21 | 55,6 | 14,5 | 26,0 | 49,0÷62,2 [ˇ]/[—s] | 88 | 85,6 | 21,4 | 25,0 | 81,0÷90,1 | 5,67>t₀,₀₀₁=3,41 [ˇ]/[— #] | 87 | 66,8 | 22,3 | 33,3 | 62,1÷71,6 [reŋ.kas] | 19 | 78,0 | 19,7 | 25,3 | 68,5÷87,5 | 2,85>t₀,₀₁=2,72 [reŋ.ka] | 19 | 59,9 | 19,4 | 32,3 | 50,6÷69,2 [leŋ.kae:s] | 16 | 91,6 | 23,2 | 25,3 | 79,3÷104,0 | 2,11>t₀,₀₅=2,04 [leŋ.kae] | 16 | 76,3 | 17,5 | 22,9 | 67,0÷85,6 6Znaczenie symboli używanych w tabelach ocen statystycznych: n – liczba pomiarów, x̄ – średnia arytmetyczna, s – odchylenie standardowe, v – współczynnik zmienności, 95% pasikl. interv. – 95-procentowy przedział ufności, tₚ – obliczona wartość kryterium t-Studenta, tα – krytyczna wartość kryterium t-Studenta, α – poziom istotności wyników. 115 Przykłady n x̄ (ms) s (ms) v (%) 95% przedział ufności (ms) tₚ < tₐ [bā́.r̥tis] 19 61,2 9,3 15,2 56,7÷65,7 5,80>t₀,₀₀₁=3,59 [bā́.r̥ti] 18 43,8 8,9 20,3 39,4÷48,3 [búː.stus] 20 61,7 16,5 26,7 54,0÷69,4 4,20>t₀,₀₀₁=3,57 [búː.stu] 20 42,9 11,3 26,3 37,6÷48,2 [—]/[—s] 74 72,2 21,3 29,4 67,3÷77,1 5,13>t₀,₀₀₁=3,43 [—]/[—#] 73 54,9 19,7 35,9 50,3÷59,5 Jak wynika z rezultatów analizy statystycznej przedstawionych w tabeli 1, różnice w czasie trwania samogłosek końcówek otwartych i zamkniętych o akcencie opadającym nie są statystycznie istotne. Mimo to różnice między średnimi długościami porównywanych samogłosek nie są małe ([āː]/[—s] − [āː]/[—#] = 10,6 ms; [ēː]/[—s] − [ēː]/[—#] = 15,7 ms, [īː]/[—s] − [īː]/[—#] = 18,1 ms), a po zwiększeniu liczby realizacji stałyby się widoczne. 2.2. Relacje między nieakcentowanymi samogłoskami długimi⁷ w końcówkach otwartych i zamkniętych są w przybliżeniu następujące: [eː]/[—#]: [eː]/[—s] = 1: 1,1; [iː]/[—#]: [iː]/[—s] = 1: 1,3; [uː]/[—#]: [uː]/[—s] = 1: 1,5. Istotność statystyczna tych samogłosek jest nieco inna niż w przypadku samogłosek o akcencie opadającym. Różnice w czasie trwania samogłosek wysokich [iː, uː] w badanych pozycjach są statystycznie istotne: wyznaczone przedziały ufności nawet się nie stykają, a obliczone wartości kryterium t-Studenta przy poziomie 0,001 przekraczają najwyższe wartości krytyczne tego kryterium. Niewielka ([eː]/[—s] − [eː]/[—#] = 7,7 ms) i statystycznie niepewna jest tylko różnica w czasie trwania samogłoski [eː]. 2.3. Akcentowane krótkie samogłoski końcówek otwartych pozostają w przybliżeniu w następujących proporcjach do odpowiednich samogłosek końcówek zamkniętych: [ă]/[—#]: [ă]/[—s] = 1: 1,2; [ĕ]/[—#]: [ĕ]/[—s] = 1: 1,2; [ĭ]/[—#]: [ĭ]/[—s] = 1: 1,4; [ŭ]/[—#]: [ŭ]/[—s] = 1: 1,4. Różnice w czasie trwania wszystkich krótkich akcentowanych samogłosek końcówek otwartych i zamkniętych są statystycznie istotne, ponieważ przedziały ufności czasu trwania prawie się nie stykają, a obliczone wartości kryterium t-Studenta są większe od jego wartości krytycznych. 2.4. Nieakcentowane krótkie samogłoski w końcówkach otwartych również są krótsze niż w zamkniętych. Ich proporcje są następujące: [a]/[—#]: [a]/[—s] = 1: 1,3; [e]/[—#]: [e]/[—s] = 1: 1,2; [i]/[—#]: [i]/[—s] = 1: 1,4; [u]/[—#]: [u]/[—s] = 1: 1,4. Różnice w czasie trwania tych samogłosek są statystycznie istotne: przedziały ufności samogłosek niskich w niewielkim stopniu się pokrywają, przedziały dla samogłosek wysokich wcale się nie pokrywają, a obliczone wartości kryterium t-Studenta przekraczają wartości krytyczne tego kryterium. 7 Jak już wspomniano, w sylabach nieakcentowanych samogłoski długie ulegają skróceniu, dlatego termin „długa” jest tu stosowany umownie. 116 3. Chociaż samogłoski z intonacją opadającą oraz krótkie (zarówno akcentowane, jak i nieakcentowane) w wygłosie sylab zamkniętych są dłuższe niż w wygłosie sylab otwartych, są jednak krótsze od odpowiadających im samogłosek wewnątrz wyrazu8 (zob. tab. 2). Tabela 2 Relacje ilościowe między niektórymi samogłoskami wewnątrz wyrazu oraz w wygłosie otwartym i zamkniętym9 Samogłoski | Pozycja i relacje ilościowe | P: U Wygłos otwarty | Wygłos zamknięty | Przedostatnia sylaba [āˑ] | 1 | 1,1 | 1,3 | 1,3 [ēˑ] | 1 | 1,1 | 1,2 | 1,1 [īˑ] | 1 | 1,2 | 1,5 | 1,3 [≈] | 1 | 1,1 | 1,3 | 1,2 [à] | 1 | 1,2 | 1,4 | 1,2 [è] | 1 | 1,2 | 1,5 | 1,2 [ì] | 1 | 1,4 | 1,8 | 1,3 [ù] | 1 | 1,4 | 1,5 | 1,1 [ˋ] | 1 | 1,3 | 1,5 | 1,2 [a] | 1 | 1,3 | 1,5 | 1,2 [e] | 1 | 1,2 | 1,2 | 1 [ɪ] | 1 | 1,4 | 1,7 | 1,2 [u] | 1 | 1,4 | 1,8 | 1,2 [ˈ] | 1 | 1,3 | 1,5 | 1,2 Z tabeli 2 wynika, że w porównywanych pozycjach relacje ilościowe samogłosek wysokich są większe niż samogłosek niskich (por. [Vʲi]/[— #]: [Vʲi]/[— s]: [Vʲi]/[— C—] = 1: 1,3: 1,5 oraz [Vʲe]/[— #]: [Vʲe]/[— s]: [Vʲe]/[— C] = 1: 1,1: 1,2). A zatem długość samogłosek wysokich w większym stopniu zależy od pozycji. Nie jest to wynik zaskakujący, ponieważ, jak pokazują badania percepcji samogłosek języka ogólnego A. Pakerisa (1982: 96–102), w rozróżnianiu opozycji samogłosek wysokich długich i krótkich ważniejsza jest jakość, natomiast w przypadku samogłosek o niskim stopniu wzniesienia — czas trwania. Dlatego 8Czas trwania samogłosek wewnątrz wyrazu mierzono w wyrazach: mā:sto „myśli” ([āˑ] – 201,4 ms), grã:štu „wierciłby” ([æˑ] – 208,7 ms), grì:štu „wróciłby” ([īˑ] – 154,0 ms); pė.gręž.tù „przewierciłby” ([æ] – 92,0 ms), pė.rgri.stu „przewróciłby” ([ì] – 88,1 ms), pãr.pu.stu „przedmuchałby” ([ù] – 80,8 ms); rãsti (jęz. ogólny) „znaleźć” ([à] – 103,0 ms), rùsti „rdzewieć” ([ù] – 83,2 ms), trešti „trzeszczeć” ([æ] – 123,1 ms), rišti (jęz. ogólny) „wiązać” ([ì] – 98,4 ms); ratù „kołem” ([a] – 91,8 ms), krutù „ruszam” ([u] – 76,4 ms), retù „rzadkim” ([e] – 93,3 ms), ritù „rytmicznie” ([ɪ] – 73,8 ms). Dykcja, nagrywanie i metodologia pomiaru czasu trwania były takie same (zob. rozdz. 1.2 i 1.3). W nawiasach podano średni czas trwania samogłosek. 9 P: U – stosunek czasu trwania samogłosek w przedostatniej sylabie i w wygłosie zamkniętym. 117 ilość samogłosek wysokich może w większym stopniu zależeć od pozycji niż ilość samogłosek niskich. Bardzo interesujące są wyniki porównania czasu trwania długich nieakcentowanych samogłosek tematu z samogłoskami wygłosu otwartego i zamkniętego. Jedynie wysoka samogłoska tematu [i·] jest dłuższa od samogłosek typu [i·] w wygłosie otwartym i zamkniętym (ich relacje ilościowe są w przybliżeniu następujące: [i·]/[— #]: [i·]/[— s]: [i·]/[— C] = 1: 1,3: 1,4). Wysoka samogłoska tematu [u·] jest dłuższa od [u·] w wygłosie otwartym, ale krótsza od [u·] w wygłosie zamkniętym ([u·]/[— #]: [u·]/[— C]: [u·]/[— s] = 1: 1,2: 1,5). Samogłoska niska [e·] w przedostatniej sylabie poakcentowej jest krótsza zarówno od samogłoski w wygłosie zamkniętym, jak i nawet od samogłoski [e·] w wygłosie otwartym ([e·]/[— C]: [e·]/[— #]: [e·]/[— s] = 1: 1,3: 1,4). To pokazuje, że samogłoski niskie po akcencie w gwarze PVA ulegają znacznemu skróceniu. 4.0. Warto byłoby porównać czas trwania samogłosek wygłosowych i wewnątrzwyrazowych w sylabach otwartych i zamkniętych. Niełatwo jednak zrobić to dokładnie, ponieważ trudno znaleźć odpowiednie pary. Ponadto, wyznaczając granice sylab zgodnie z modelem sylaby fonologicznej (STR)10, liczba wewnętrznych sylab zamkniętych jeszcze się zmniejsza. Wynika to z tego, że wygłos zamknięty występuje tylko z głoską [s], która wewnątrz wyrazu łączy się z następną sylabą. Do eksperymentu dotyczącego samogłosek wewnątrzwyrazowych wybrano trzy grupy przykładów: w pierwszej porównywano samogłoski występujące przed jedną (V-TV) i przed dwiema spółgłoskami zwartymi (VT-TV), w drugiej — przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed jedną spółgłoską zwartą (V-TV), a w trzeciej — przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed jedną spółgłoską szczelinową (V-SV). 4.1. Wyniki pomiaru czasu trwania przykładów z pierwszej grupy (badana samogłoska występuje przed jedną i przed dwiema spółgłoskami zwartymi) oraz jego oceny statystycznej pokazują, że charakter sylaby (otwarta czy zamknięta) prawdopodobnie nie ma istotnego wpływu na czas trwania samogłosek wewnątrzwyrazowych, które nie wchodzą w skład dyftongów (zob. tab. 3). Tylko w wyrazach kã̄pta i kã̄pa różnica długości samogłosek wewnątrzwyrazowych jest istotna statystycznie: przedziały ufności w niewielkim stopniu się pokrywają, a obliczona wartość kryterium t-Studenta na poziomie 0,05 nieznacznie przekracza wartość krytyczną. Średnie czasy trwania samogłosek wewnątrzwyrazowych w pozostałych trzech parach (sùktas – sùkas, suktȧs – sukàs, keptì – kepì) są bardzo zbliżone, a różnice między nimi nie są istotne statystycznie. Wygląda na to, że samogłoski w sylabie otwartej powinny być dłuższe niż w sylabie zamkniętej. Można to jednak dostrzec tylko w parze suktàs – sukàs11. 10Na ten temat zob. (Girdenis 1985: 5–11; 1995: 115–121; Pakerys 1995: 286–288). 11Nawiasem mówiąc, w wyrazie sukàs granica sylaby pokrywa się z granicami morfemów (przedrostka su- oraz tematu czasu przyszłego czasownika kąsti kas). 118 Tabela 3 Długość samogłosek w śródgłosowych sylabach otwartych i zamkniętych (ms) i jej ocena statystyczna Przykłady | n | x̄ (ms) | s (ms) | v (%) | 95% przedział ufności (ms) | tₚ > tₐ [sùktas] | 15 | 65,9 | 12,8 | 19,4 | 58,8 ÷ 73,0 | 0,02 < t₀,₀₅ = 2,05 [sùkas] | 15 | 65,7 | 16,8 | 25,5 | 56,4 ÷ 75,0 [suktás] | 15 | 51,6 | 9,3 | 17,9 | 46,5 ÷ 56,7 | 1,73 < t₀,₀₅ = 2,05 [sukás] | 15 | 58,5 | 12,3 | 21,0 | 51,7 ÷ 65,3 [kǽ:pta] | 12 | 159,8 | 17,1 | 10,7 | 149,0 ÷ 170,7 | 2,26 > t₀,₀₅ = 2,07 [kǽ:pa] | 12 | 177,1 | 20,1 | 11,4 | 164,3 ÷ 189,9 [kepˈti] | 15 | 72,3 | 25,9 | 35,9 | 57,9 ÷ 86,6 | 0,18 < t₀,₀₅ = 2,05 [kepˈi] | 15 | 74,1 | 28,2 | 38,0 | 58,5 ÷ 89,7 [sùskis] | 12 | 83,8 | 9,9 | 11,8 | 77,6 ÷ 90,1 | 3,32 > t₀,₀₀₅ = 3,19 [sùkis] | 12 | 68,4 | 12,7 | 18,6 | 60,3 ÷ 76,5 [suškù] | 6 | 72,8 | 5,4 | 7,4 | 67,2 ÷ 78,5 | 3,93 > t₀,₀₀₅ = 3,58 [šukù] | 6 | 61,8 | 4,3 | 6,9 | 57,4 ÷ 66,3 [pẽšti] | 12 | 102,7 | 11,3 | 11,0 | 95,5 ÷ 109,8 | 1,49 < t₀,₀₅ = 2,07 [pẽši] | 12 | 95,8 | 11,5 | 12,0 | 88,4 ÷ 103,1 [pešti] | 9 | 79,4 | 11,1 | 13,9 | 70,9 ÷ 88,0 | 0,95 < t₀,₀₅ = 2,11 [peši] | 9 | 74,4 | 11,3 | 15,1 | 65,8 ÷ 83,1 Takie sprzeczne wyniki (jedna różnica długości jest statystycznie istotna, trzy są nieistotne, przy czym tylko z trudem można dostrzec tendencję ku dłuższym samogłoskom w sylabie otwartej) można, jak sądzę, wyjaśnić jedynie tym, że być może samogłoski akcentowane w sylabie otwartej są dłuższe niż w zamkniętej, natomiast charakter sylaby nie wpływa na ilościową realizację samogłosek krótkich¹². Z drugiej strony, jak twierdzi A. Girdenis (DLKG 1994: 36–37), ogólny język litewski (a więc prawdopodobnie także PVA) charakteryzuje tendencja do sylab otwartych, dlatego w tekście ciągłym sylaby zamknięte mogą stawać się otwartymi. Badanie długości tych przykładów zdaje się pozwalać przypuszczać, że albo mamy tu do czynienia z sylabami otwartymi z punktu widzenia fonetyki, albo charakter sylaby nie wpływa na ilościową realizację samogłosek krótkich. 4.2. Długość samogłosek śródgłosowych przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed jedną spółgłoską zwartą (V-TV), jak wskazuje statystyczna analiza różnic ich długości, różni się nieco bardziej. 12 Samo słowo kǽpta, jak twierdzą niektórzy informatorzy, jest przez nich używane bardzo rzadko albo wcale. Dlatego znajdująca się w nim samogłoska mogła zostać wymówiona krócej niż zwykle w tej pozycji. Być może wpłynęło na to bardzo częste słowo keptà, „upieczoną”. 119 W przykładach suškù – šukù, suškis – šukis różnice długości samogłosek śródgłosowych są statystycznie istotne: wyznaczone przedziały ufności nie pokrywają się, a obliczone wartości kryterium Studenta przy poziomie 0,005 przekraczają wartości krytyczne. W tych przykładach dłuższe są samogłoski przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV). Gdyby długość samogłosek śródgłosowych w sylabie otwartej i zamkniętej (przed jedną i przed dwiema spółgłoskami zwartymi) różniła się, można by twierdzić, że w wyrazach typu suškù granica sylaby przebiega między spółgłoską szczelinową a zwartą. Wówczas śródgłosowe sylaby otwarte byłyby krótsze, a zamknięte dłuższe (podobnie jak końcówki). Niestety, długość samogłosek śródgłosowych w sylabie otwartej i zamkniętej nie różni się. Należy więc szukać innych przyczyn tego, że samogłoska przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) jest dłuższa niż przed jedną spółgłoską zwartą (V-TV). Najprawdopodobniej w tym przypadku na większą długość samogłoski wpłynęła następująca po niej spółgłoska szczelinowa, ponieważ, jak wynika z rezultatów badania, samogłoski są w tej pozycji dłuższe. Podczas artykulacji spółgłoski szczelinowej w jamie ustnej powstaje szczelina, natomiast podczas artykulacji spółgłoski zwartej — zwarcie (LKG 1965: 68–88; Mikalauskaitė 1975: 38–50; Pakerys 1995: 88). Pokonanie zwarcia wymaga więcej energii niż pokonanie szczeliny — dlatego sąsiednie samogłoski mogą być krótsze13. 4.3. W przykładach pešti – peši, pešti – peši różnice długości samogłosek są niewielkie i brak statystycznych podstaw, by twierdzić, że ich ilość się różni. Można jednak zauważyć tendencję do dłuższych samogłosek przed spółgłoską szczelinową i zwartą niż przed jedną spółgłoską szczelinową. Jak wynika z wcześniejszego badania, samogłoski w sylabie otwartej (V-TV) są nieco dłuższe niż w sylabie zamkniętej (VT-TV). Dlatego w przykładach pešti, pešti granica sylaby nie może przebiegać między spółgłoską szczelinową a zwartą, bo wówczas samogłoska sylaby zamkniętej byłaby tu dłuższa, co przeczyłoby wynikom badania długości samogłosek w sylabach otwartych i zamkniętych, których granice nie budzą wątpliwości. Można zatem wnioskować, że w tych wyrazach występują wyłącznie śródgłosowe sylaby otwarte, a granice sylab są następujące: pe-šti, pe-ši, pe-šti, pe-ši. Eksperyment rzeczywiście potwierdza więc twierdzenia teorii fonologii (Girdenis 1995: 115–121), zgodnie z którymi grupa ST nie zamyka sylaby. 4.4. Takie statystycznie nieistotne różnice długości samogłosek w sylabach otwartych i zamkniętych tematu wskazywałyby, że najprawdopodobniej rację mieli A. Girdenis (1985: 6; 1995: 115–16) i A. Pakerys (1995: 282–283), twierdząc, że nie ma cech fonetycznych sygnalizujących początek i koniec sylaby14. Potwierdziło to również 13 Z drugiej strony, porównując badane wyrazy, widać, że suškù „suskù” i suškis „suskis” nie są aż tak neutralne. Chociaż podczas nagrywania tekstów wymagano mówienia możliwie neutralną intonacją, mogły być one wymawiane z większym ładunkiem emocjonalnym niż porównywane z nimi šukù „šukù” i šukis „šukis”. 14Prawdopodobnie z tego samego powodu granice sylab w języku litewskim nie były dotąd badane eksperymentalnie. Istnieją wprawdzie próby ich omówienia (LKG 1965: 122–126; Mikalauskaitė 1975: 71–75; Pakerys 1995: 281–288), ale wynikało to ze specyfiki samych prac. Szerzej badano jedynie język ogólny (Strimaitienė, Girdenis 1978: 61–68) oraz dialekt północnożmudzki (Kliukienė 1983: 50–60; 1992: 38–51) 120 Badanie ilości samogłosek w sylabach wewnętrznych otwartych i zamkniętych w PVA. Z tego względu rozróżnianie sylab otwartych i zamkniętych w ogólnym języku litewskim nie jest celowe, jak sądzą autorzy (DLKG 1994: 36–37; Pakerys 1995: 282–283). 5.1. Podsumowując, można sformułować następujące wnioski. 1. W gwarze PVA samogłoski w wygłosie zamkniętym są dłuższe niż samogłoski w wygłosie otwartym. Być może spółgłoska końcowa wygłosu zamkniętego chroni samogłoskę sylaby przed skracaniem. Z drugiej strony efekt wydłużenia samogłosek w wygłosie otwartym może wynikać również z płynniejszego przejścia od samogłoski do pauzy. 2. Czas trwania samogłosek wysokich w większym stopniu zależy od pozycji. 3. Fakt skracania samogłosek wygłosowych w gwarze PVA potwierdza się po raz kolejny. Niemal we wszystkich przypadkach samogłoski wygłosowe (zarówno otwartego, jak i nawet zamkniętego wygłosu) są krótsze od odpowiadających im samogłosek wewnętrznych. 4. Zamknięcie sylaby nie ma większego wpływu na czas trwania samogłosek wewnętrznych, które nie wchodzą w skład dyftongów. W sylabach otwartych (V-TV) samogłoski są tylko nieznacznie dłuższe niż w sylabach zamkniętych (VT-TV). 5. Samogłoski wewnętrzne przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) są dłuższe niż przed pojedynczą spółgłoską zwartą (V-TV). Ponieważ czas trwania samogłosek w niewątpliwie zamkniętych (VT-TV) i otwartych (V-TV) sylabach prawie się nie różni, w tym przypadku nieco dłuższy czas trwania samogłoski wewnętrznej przed spółgłoską szczelinową i zwartą należy wyjaśniać wyłącznie wpływem spółgłoski szczelinowej. 6. Czas trwania samogłosek wewnętrznych przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed pojedynczą spółgłoską szczelinową (V-SV) różni się nieznacznie. Można zatem stwierdzić, że grupa spółgłosek ST nie zamyka sylaby15. Otrzymano 1998 05 18 LITERATŪRA DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994. G i r d e n i s A. 1985: Fonologinio skiemens riba: konstruktas ar realybė? – Kalbotyra 36 (1), 5–11. G i r d e n i s A. 1995: Teoriniai fonologijos pagrindai, Vilnius: Petro ofsetas. G i r d e n i s A. ir kt. 1995: Lietuvių kalbos ir jos tarmių prozodinių reiškinių ir fonemų alofonų analizė. Mokslinė ataskaita, Vilnius: VU. K a z l a u s k i e n ė A. 1998: Balsių kiekybės santykiai pietinių vakarų aukštaičių tarmėje. – Kalbotyra 47 (1) (spausdinamas). vidinės atvirosios sandūros. Matyt, skiemens ribas galima nustatyti tik remiantis fonologine analize. Šiuo aspektu lietuvių kalbos skiemenys išsamiai aprašyti (Girdenis 1995: 113–120; dar plg. Girdenis 1985: 5–11). 15 Baigdama noriu nuoširdžiai padėkoti prof. habil dr. A. Girdeniui už vertingus patarimus ir skatinimą atlikti šį tyrimą. 121 Kliukienė R. 1983: Atviroji sandūra ir jos fonetinė realizacija šiaurės žemaičių tarmėje. – Kalbotyra 34 (1), 50–60. LKA 2 – Lietuvių kalbos atlasas 2, Fonetika, Vilnius: Mokslas, 1982. LKG 1 – Lietuvių kalbos gramatika 1, Fonetika ir morfologija, Vilnius: Mintis, 1965. LKT – Lietuvių kalbos tarmės. Chrestomatija, Vilnius: Mintis, 1970. Mikalauskaitė E. 1975: Lietuvių kalbos fonetikos darbai, Vilnius: Mokslas. Pakerys A. 1982: Lietuvių bendrinės kalbos prozodija, Vilnius: Mokslas. Pakerys A. 1995: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika, Vilnius: Žara. Strimaitienė M., Girdenis A. 1978: Priebalsių junginių trukmė kaip atvirosios sandūros indikatorius bendrinėje lietuvių kalboje. – Kalbotyra 29 (1), 61–68. Vaitkevičiūtė V. 1960: Lietuvių kalbos balsių ir dvibalsių ilgumas arba kiekybė. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 207–217. Salys A. 1946: Lietuvių kalbos tarmės. Tübingenas. Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. THE LENGTH OF THE OPEN AND CLOSED VOWELS IN THE SOUTH-WESTERN AUKŠTAITIAN DIALECT Summary The results of the experiment show, that the vowels of the closed word-endings are longer than those of the open word-endings in the south-western Aukštaitian dialect. Both closed and open vowels in the word-endings, however, are shorter than the vowels in the word-middle. The final consonants in the closed word-endings of the dialect investigated might be preserving the stem vowel from the latter being shortened. On the other hand, the effect of the length of vowels in the open word-endings might happen due to a more smooth vowelpause shift. The influence of the closed syllable on the length of word-middle vowels (those not constituting diphthongs) is the least. The word-middle vowels are longer in the position preceding both blown and explosive consonants (V-STV) than in the position preceding one explosive consonant alone (V-TV). However, in this case, the greater length of the word-middle vowel followed by both blown and explosive consonants is explained by the influence of the blown consonant only, because the cases with vowels followed by both blown and explosive consonants or blown consonant alone hasn’t shown big difference in vowel lengths and accordingly this is statistically insignificant. So, in the south-western Aukštaitian dialect the consonant ST group doesn’t close the stem. 122