Atvirojo ir uždarojo skiemens balsių trukmė pietinių vakarų aukštaičių tarmėje

LITEWSKIE PYTANIA JĘZYKOZNAWCZE XL (1998) Asta KAZLAUSKIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno DŁUGOŚĆ SAMOGŁOSEK W SYLABIE OTWARTEJ I ZAMKNIĘTEJ W DIALEKCIE POŁUDNIOWO-- ZACHODNIM AUKSZTACKIM 1. V. Vaitkevičiūtė (1960: 207-208), opisując uwarunkowania fonetyczne decydujące o długości samogłosek litewskiego języka ogólnego, twierdzi, że w sylabie zamkniętej samogłoski i dwugłoski są krótsze niż w sylabie otwartej, ponieważ część energii przypada również na spółgłoskę; jej zdaniem w wygłosie zamkniętym samogłoski są dłuższe niż w innych pozycjach, ale krótsze niż samogłoski wygłosu otwartego. A zatem, według niej, krótsze —w wygłosie zamkniętym, najkrótsze —w środku wyrazu. Jednakże nowsze badania czasu trwania samogłosek wewnętrznych i wygłosowych w południowej gwarze zachodnioaukštaitskiej kauniškiej (dalej — PVA) (Kazlauskienė 1998) pokazują, że gwarę, na której podstawie stworzono język ogólny, charakteryzuje ilościowa redukcja samogłosek wygłosowych. A zatem samogłoski wygłosowe w gwarze PVA z pewnością nie są dłuższe od samogłosek wewnętrznych. Pozostaje teraz wyjaśnić, czy w gwarze PVA"' czas trwania samogłosek (zwłaszcza wygłosowych) zależy od rodzaju sylaby (otwartości, zamknięcia). 1.1. Czas trwania samogłosek w wygłosie zamkniętym i otwartym badano w wyrazach“: renkas „zbiera się” —renka „zbiera“, „renką“, rankas „ręce“ —ranka „ręka“, reeįj.kas (skrót. es. 1. 3 os. „zbiera się“) „zbiera się“ — renj.ka „zbiera“, lenka-s,lenkias“ —lenke., „Ienkią“, leq.kce.s „który pochylił“ —len.kee. (czas. r. przysz. k. I. imiesłowu lm. skrót.) „lenkę“, silkces „silkes“ —silkce (lp. narz.) „silke“, lefj. kes (skrót. es. 1. 3 os. „lenkiasi“) „lenkias“ —lerj.kee,lenkia®, ni.kštis „nykštys“ —ni.ksti, „mykšty“, kd.rti.s „kartys“ —kd.rti. „karti“, ru-kštis „rūgštis“ —ru“kšti „rūgšti“, bd.rtis „bartis“ —bd.rti „barti“, ri-kstu.s ' W niniejszej pracy opiera się wyłącznie na tych zachodnich gwarach wyżynnych kowieńskich, które zgodnie z dominującym poglądem (np.: Salys 1946: 51-52; Zinkevičius 1966: 118 i nast.; LKT 1970: 28-29; LKA 2 1982) nie skracają samogłosek końcówek. * Przy transkrypcji przykładów przyjęto pogląd, że samogłoska [e] przedniego szeregu o niskim stopniu wzniesienia przed spółgłoskami twardymi, samogłoskami tylnego szeregu oraz na końcu wyrazu jest szersza, np.: resto. „ręsto“, rėssti „ręsti“, retū „retu“, sar.tee. „sartę“, svieste? (lp. miejsc.) „svieste- “. Oczywiście, nie we wszystkich gwarach PVA tak jest. Mniej więcej od Lekėčių, Višakio Rūdy, Kazlų Rūdy i Mariampola na wschód najczęściej (niezależnie od miękkości następnej spółgłoski) poszerzany jest tylko akcentowany w rdzeniu długi lub półdługi [e]. Ponieważ tylko dwie informatorki pochodzą z tych miejsc, wybrano wariant ukazujący wymowę większości informatorów. Przy podawaniu badanych wyrazów zaznaczano jedynie miękkość spółgłosek używanych przed samogłoskami szeregu tylnego. Ponieważ już ustalono (Kazlauskienė 1998), że w dialekcie PVA nieakcentowane długie samogłoski końcówki, a nawet samogłoski rdzenia, ulegają skróceniu (z wyjątkiem samogłosek używanych przed krótką końcówką, np.: dra'sa „odwaga“, rupi „martwi się“, ticki „cichy“, treši „nawożysz“, ke-dėz „krzesłem“), dlatego samogłoski te oznacza się jako półdługie. 113 „kwaśni“ — ri-kStu. „kwaśnego“, ru-kštūs — „kwaśny“ ru-kštū „kwaśno“, būstus — „mieszkania“ bii-stu „mieszkaniem“ Analizowano ir czas trwania samogłosek wewnętrznych w sylabach zamkniętych oraz otwartych. W tym celu wybrano następujące minimalne pary wyrazów: sūktas (lp. mian.) „suktas“ — sūkas (skrót. czas. I. 3 os. „sukasi“) „sukas“, suktas (l.mn. gal.) „suktas“ — sukas (czas. „sukasti“ przysz. I. 3 os.) „sukas“, kdė:pta (beosob. g.) „kepta“ — k@&-pa „kepa“, piec (nieprzech. r. być. 1. lm. imiesł.) mian.) „piec“ — piekł „kepi“. Do eksperymentu wybrano przykłady, w których porównywano ilościową długość mų samogłosek występujących przed jedną ir spółgłoską zwartą oraz przed spółgłoską szczelinową i zwartą: suskiū „suskiu“ — Suku „Šukiu“, sūskis „suskis“ — sūkis (czas. „suktis“ tryb rozkazujący, 2. os. l. poj.) „sukis“. Ponadto chciano porównać także długość samogłosek występujących przed jedną spółgłoską szczelinową oraz przed spółgłoską szczelinową i zwartą. W tym celu wybrano słowa: pest „peštu“ — pest „pešu“, pėšti (bezok.) „pešti“ — pėši (czas przyszły, l. poj.) 1. 2 „będziesz skubać“. 1.2. Z tymi słowami ułożono krótkie zdania o jasnym znaczeniu i podobnym rytmie, w których w środku znajdowały się badane słowa. Zdania przeczytało 8 przedstawicieli gwary kowieńskiej (2 kobiety, 6 mężczyzn), kapsów (4 zanawyków). ir 4 średnia wieku Jų 1.3. Czas trwania dźwięków mierzono za pomocą komputera osobistego typu IBM, wykorzystując przygotowany na Uniwersytecie Wileńskim przez P. Kasparaitisa program komputerowego przetwarzania sygnałów mowy „KALBAM 43” (język programowania TURBO-PASCAL, v. 6. 0)*. — 62 m. ]} сиг?*?*- ?*?*?*:- ?? Słowa wypowiedziane przez lektora były zapisywane w pamięci komputera, a na ekranie przedstawiano oscylogram przygotowany przez program. Po odsłuchaniu można ją podzielić na poszczególne dźwięki, których długość mierzy sam program 1.4. Wyniki pomiarów opracowano metodami statystyki matematycznej: obliczono średnią arytmetyczną (x), odchylenie standardowe (s), współczynnik zmienności (v), 95% przedział ufności (+). Istotność wyników sprawdzono również kryterium Studenta. Analizę statystyczną danych przeprowadzono za pomocą programu „STUDENT” opracowanego przez A. Girdenisa (język programowania TURBO-PASCAL, v. 7.0). Formuły wykorzystywane przez program są dobrze znane z innych prac z zakresu fonetyki eksperymentalnej“. 2. Wyniki badań wskazują, że stosunki ilościowe samogłosek w wygłosie otwartym i zamkniętym są w przybliżeniu następujące: [-]/[—#I: [-/[—5] = 1: 1,2; [=/[—#]: FM—s] =1: 4,15 T-/—-24]:: [-/1—3]:=1721,35 PU—#]: P/N—s] = 1: 1,3. Zatem samogłoski w wygłosie zamkniętym są średnio 1,2 raza dłuższe od samogłosek w wygłosie otwartym. Porównując te stosunki, można sądzić, że większa jest różnica długości krótkich samogłosek w wygłosie otwartym i zamkniętym. 2.1. Stosunki ilościowe samogłosek wygłosowych z akcentem cyrkumfleksowym w badanych pozycjach są następujące: [a-)/[—#]: [a')[—s] = 1: 1,1; [€-]/[—#]: [e)[—s] = 1: 1,1; [i)/[—","#]: [i')/[—s] = 1: 1,2. Porównując stosunki ilościowe samogłosek z akcentem cyrkumfleksowym i pozostałych samogłosek (zob. rozdz. 2), widać, że jest to najmniejsza różnica długości. Prawdopodobnie wpływ na to miały badane przykłady (renkas —renka“, lenkde-s —lenkee-, ni.ksti-s — ni.kšti“), ponieważ dwie pary utworzono z imiesłowów czasu teraźniejszego strony czynnej, które, niestety, są już używane coraz rzadziej, natomiast wygłos trzeciej pary * Krótki jej opis zob. (Girdenis ir kt. 1995: 15-21). * Wszystkie pomiary dźwięków i obliczenia statystyczne wykonano w Katedrze Językoznawstwa Ogólnego Uniwersytetu Wileńskiego. “ Taki symbol oznacza pozycję zajmowaną przez samogłoskę: [-] — długa nieakcentowana, [—] — krótka nieakcentowana, [=] — z akcentem cyrkumfleksowym, [+] — krótka akcentowana samogłoska, [—#] — wygłos otwarty, [—5] — wygłos zamknięty, [—C] — pozycja wewnątrz wyrazu. drugorzędna (ni.kSti-„- nykšty“), jest ona, być może, sama w sobie dłuższa od pierwszorzędnej.чј 114 ]}કડ?Winvalid? I accidentally output malformed. Need final valid JSON only. Use prior translations but fix strange final. Also preserve exact source odd chars perhaps. Need array 7. final.: translation_batch code. Wait response format requires object. Ensure no extra. Need translate Z drugiej strony czas trwania samogłosek w wygłosach mocnych może również w mniejszym stopniu zależeć od charakteru sylaby. Tabela 1 Czas trwania samogłosek w wygłosach otwartych i zamkniętych (ms) oraz jego ocena statystyczna” Przykłady n x s V 9596 pasikl. t <¢ (ms) (ms) (%) przedz. (ms) Milio [reenka-- s] 19 | 1615 36,6 22,6 143,9+179- ,2 0,88<tv05- =2,03 Įrenka) 20 | 150,9 38,7 25,6 132,8+169- ,0 [lenkde-s) 14 | 186.5 39.8 21,3 163,5+209.- ,5 1,03<1t405=2,06 [lenkee-] 14 | 170.8 40,7 23,8 147,3+194,3 [ni.kšti“s] 18 | 1235 34,8 28,2 106,2+140,8 1,52<1t405=2,03 [ni.kšti“] 18 | 105,4 36,6 34,7 87,3+123,6 [=)/[—s] 51 | 1550 44,2 28,5 142,5+167,4 1,62<t05=2,01 [=)/[— #] 52 | 140.5 46,4 33,0 127,6+153,4 (le. kee.s] 10 | 1295 210 162] 1145+1445 0,78<t905- =2,10 [ler. kee.] 10 | 121.8 23,1 18,9 105,3+138- ,3 [kd.rti.s] 18 83,2 15,8 19,0 75,3+91,0 3,76>t9001= 3,61 [kd.rti.] 17 64,2 13,9 21,7 57,1+71,4 Įru-kštu.- s) 18 94,2 17,2 18,2 85,6+102,7 5,70> 14.001 =3,60 Įriū-kštu- .] 18 64,7 13,6 21,1 57,8+71,5 [-)/[—s] 46 97,5 24,7 25.3 90,2+104,9 3,52>1t9001= 3,52 Įrankas) 23 89,9 18,3 20,3 82,0+97,8 2,69>t901= 2,69 Įranka) 23 73,8 22,1 29,9 64,3+83,4 [silkces) 21 | 100,7 22,5 22,3 90,5+111,0 [-/[— #] 45 77,2 28,9 37,4 68,5+85,9 2,40>1905- =2,02 [silkee] 21 83,7 23,4 27,9 73,1-+94,4 Įru:-kštis) 22 73,6 18,6 25,3 65,3+81,9 4,04>1)00,- =3,54 [ru-kst] 22 54,1 12,8 23,7 48,4+59.8 [rue-ksties) 22 78,5 16,4 20,9 71,2+85,7 4,85 >t0.001= 3,55 [ru-kštū] 21 55,6 14,5 26,0 49.0+62,2 1s] 88 85,6 214 25,0 81,0+90,1 5,67:>to.001= 3,41 V—#] 87 66,8 22,3 33,3 62,1+71,6 [ren.kas) 19 78,0 19,7 25;3 68,5+87,5 2,85 >t001=2,- 72 Įrerj.ka) 19 59,9 19,4 32,3 50,6+69,2 [leįj.kae.- s] 16 91,6 232 253 79,3+104,0 2,11>1,05- =2,04 [len. kee") 16 76,3 17,5 22,9 67,0+85,6 © Znaczenie symboli używanych w tabelach ocen statystycznych: n — liczba pomiarów, X — średnia arytmetyczna, s — odchylenie standardowe, v — współczynnik zmienności, 9596 przedz. interv. — 9596 przedział ufności, f, — obliczona wartość kryterium Studenta, 7. —krytyczna wartość kryterium Studenta, a. —poziom istotności wyników. 115 Przykłady n x S V 95% zob. str. t <¢ (ms) (ms) (%) interw. (ms) i § [bd.rtis) 19 61,2 9,3 15,2 56,7+65,7 5,80>19.001=3,59 [bd.rti] 18 43,8 8,9 20,3 39,4+48,3 [būstus] 20 61,7 16,5 26,7 54,0+69,4 4,20>t0001=3,57 [bii-stu] 20 42,9 11,3 26,3 37,6+48,2 [V[—s] 74 72,2 21,3 29,4 67,3+77,1 5,13>1t0001=3,43 [—/|— #] 73 54,9 19,7 35,9 50,3+59,5 Jak widać iš 1 różnice w czasie trwania samogłosek z akcentem padającym na pierwszą ir morę w otwartych i zamkniętych końcówkach, przedstawione w tabeli wyniki analizy statystycznej, są statystycznie nieistotne. Niemniej jednak różnice średnich długości porównywanych samogłosek nie są małe ([a-]/[|— 5] —[a:V/[—#] = 10,6 ms; [ė-]/[—5] —[€:/[—#] = 15,7 ms, [i-/[—5] —[1/[— #] = 18,1 ms), a po zwiększeniu liczby realizacji stałyby się one wyraźniejsze. 2.2. Relacje między samogłoskir ami nieakcentowanych długich" końcówek otwartych i zamkniętych są w przybliżeniu następujące: [e-]J/[—#]: [e-]/[—85] = 1: 1,1; [i-}/[—#]: [i-}/[—s] = 1: 1.3; [)/[—#]: [w]/[—s] = 1: 1,5. Istotność statystyczna tych samogłosek jest nieco inna niż samogłosek z intonacją opadającą. Różnice czasu trwania samogłosek wysokich [i-, u-] w badanych pozycjach są statystycznie istotne: ustalone przedziały ufności nawet się nie stykają, a obliczone wartości kryterium Studenta przy poziomie 0,001 przekraczają najwyższe wartości krytyczne tego kryterium. Tylko różnica czasu trwania samogłoski [e:] jest niewielka ([e-]/[—5] —[e')/[—#] = 7,7 ms) i statystycznie niewiarygodna. 2.3. Akcentowane krótkie samogłoski końcówek otwartych pozostają w następującej przybliżonej relacji do odpowiednich samogłosek końcówek zamkniętych: [4]/[—#]: [a]/[—s] = 1: 1,2; [e]/[— #]:[eV[—s] = 1: 1,2; [I/[—#]: [(/[—5] = 1: 1,4; [a)/[—#]: [A/[—5] = 1: 1,4. Różnice czasu trwania wszystkich krótkich akcentowanych samogłosek końcówek otwartych i zamkniętych są statystycznie istotne, ponieważ przedziały ufności czasu trwania prawie się nie stykają, a obliczone wartości kryterium Studenta są większe od wartości krytycznych tego kryterium. 2.4. Nieakcentowane krótkie samogłoski w końcówkach otwartych są również krótsze niż w końcówkach zamkniętych. Ich stosunki są następujące: [a]/[—#]: [a]/[—s] = 1: 1,3; [e]/[—#]: [e]/[—5] = 1: 1,2; [i]/[—#]: [i]/[—85] = 1: 1,4; [u)/[—#]: [u)[—s] = 1: 1,4. Różnice w czasie trwania tych samogłosek są statystycznie istotne: przedziały ufności samogłosek niskich nieznacznie się nakładają, samogłosek wysokich — wcale się nie nakładają, a obliczone wartości kryterium Studenta przewyższają wartości krytyczne tego kryterium. "Jak już wspomniano, w sylabach nieakcentowanych samogłoski długie ulegają skróceniu, dlatego termin długa jest tu używany umownie. 116 3. Chociaż samogłoski w wygłosach zamkniętych o akcencie opadającym oraz krótkie (zarówno akcentowair ne, jak i nieakcentowane) są dłuższe niż samogłoski w wygłosach otwartych, jednak są krótsze od odpowiednich už samogłosek wewnętrznych” (zob. 2 tab. ). tab. 2 Stosunki ilościowe niektórych ir samogłosek w wygłosie otwartym i zamkniętym” Samogłoski Pozycja i stosunki ilościowe O:Z Wygłos otwarty-- Wygłos zamknięty |Przedostatnia sylaba [a] 1 1,1 1,3 1.3 [é-] 1 1,1 1,2 1,1 [i] 1 1,2 1,5 1,3 [= 1 1,1 13 12 [a] 1 1,2 1,4 12 [ė] 1 12 1.3 1,2 [i] 1 1,4 1,8 1,3 [it] 1 1,4 1.5 1,1 [¥] 1 1,3 1,5 1,2 [a] 1 1,3 1,5 1,2 [e] 1 1,2 1,2 1 [7] 1 1,4 1,7 1,2 [u] 1 1,4 1,8 12 [1] 1 1,3 1,5 1,2 Z tabeli 2 wynika, że w pozycjach porównawczych relacje ilościowe samogłosek wysokich są większe niż niskich (por. [V'V[—#]: [V'/[—s]: [VV [— C—]=1:13:15ir[V)Y[—- #]: [V “/[—85]: [V“/[—C€] = 1: 1,1: 1,2). Zatem długość samogłosek wysokich w większym stopniu zależy od pozycji. Nie jest to wynik nieoczekiwany, ponieważ, jak pokazują badania percepcji samogłosek języka ogólnego A. Pakerysa (1982: 96-102), dla rozróżnienia opozycji samogłosek wysokich długich i krótkich ważniejsza jest jakość, natomiast w przypadku samogłosek o niskim stopniu wzniesienia — długość trwania. Dlatego *Czas trwania samogłosek wewnętrznych mierzono w słowach: ma-sto. „mąsto“ ([a‘] —201,4 ms), gre Stu. „gręžtų“ ([@'] —208,7 ms), gri-Stu. „grįžtų“ ([i*] —154,0 ms); pé.rgree- .stu. „pergręžtų“ ([@-] —92,0 ms), pé.rgri.stu. „pergrįstų“ ([i] —88,1 ms), pcé.rpu.- stu. „perpūstų“ ([u-] —80,8 ms); rasti (bendr.),- rasti“ ([a] —103,0 ms), rūsti „rusti“ ([it] —83,2 ms), trésti „trešti“ ([e] —123,1 ms), risti (bendr.) „risti“ ([!] —98,4 ms); ratū „ratu“ ([a] —91,8 ms), krutū „krutu“ ([u] —76,4 ms), retū „retu“ ([¢] — 93,3 ms), ritū „ritu“ ([i] —73,8 ms). Dyktafony, metodyka rejestracji i pomiaru czasu trwania jest taka sama (por. rozdz. 1.2 i 1.3). W nawiasach podano średni czas trwania samogłosek. ? * P: U — stosunek czasu trwania samogłoski sylaby przedostatniej i samogłoski końcówki zamkniętej. 117 Ilościowość samogłosek wysokich może być bardziej zależna od pozycji niż samogłosek niskich. Bardzo interesujące są wyniki porównania czasu ir trwania długich nieakcentowanych samogłosek tematu w końcówce otwartej i zamkniętej. Tylko wysoka samogłoska tematu [i-] jest dłuższa od samogłosek typu [i-] końcówki otwartej i zamkniętej (ich stosunki ilościowe są w przybliżeniu następujące: [i-]/[—#]: [i-J/[—85]: []/[—€] = 1: 1,3: 1,4). Wysoka samogłoska tematu [u“] jest dłuższa od [u-] końcówki otwartej, lecz krótsza od [wu] końcówki zamkniętej ([1:]/[—#]: [u-]/[—C€]: [w)[—s] = 1: 1,2: 1,5). Samogłoska dolna [e:] w przedostatniej sylabie poakcentowej jest krótsza zarówno od [e] w końcówce zamkniętej, jak i nawet od [e] w końcówce otwartej ([e-]/[—C]: [e-J/[—#]: [e-]/[—5] = 1 : 1,3: 1,4). Wskazuje to, że poakcentowe samogłoski dolne w gwarze PVA są znacznie skracane. 4.0. Warto byłoby porównać długość samogłosek końcówek i samogłosek wewnętrznych w sylabach otwartych i zamkniętych. Jednak dokładne wykonanie tego zadania nie jest łatwe, ponieważ trudno znaleźć odpowiednie pary. Ponadto przy wyznaczaniu granic sylab na podstawie modelu sylaby fonologicznej (STR)“ liczba wewnętrznych sylab zamkniętych jeszcze się zmniejsza. Końcówki zamknięte występują bowiem tylko ze spółgłoską [s], a spółgłoska ta wewnątrz wyrazu przyłącza się do następnej sylaby. Do eksperymentu dotyczącego samogłosek wewnętrznych wybrano trzy grupy przykładów: w pierwszej porównywano samogłoski występujące przed jedną (V-7V) i przed dwiema spółgłoskami zwartymi (VT-TV), w drugiej — przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed jedną spółgłoską zwartą (V-7V), w trzeciej — przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed jedną spółgłoską szczelinową (V-SV). 4.1. Wyniki pomiaru długości przykładów pierwszej grupy (badana samogłoska występuje przed jedną i przed dwiema spółgłoskami zwartymi) oraz ich oceny statystycznej wskazują, że charakter sylaby (otwarta czy zamknięta) prawdopodobnie nie ma większego wpływu na długość samogłosek wewnętrznych niewchodzących w skład dyftongów (zob. 3 tab. ). Tylko w słowach ke pta i kée-pa różnica długości samogłosek wewnętrznych jest statystycznie istotna: przedziały ufności w niewielkim stopniu się pokrywają, a obliczona wartość kryterium Studenta na poziomie 0,05 nieznacznie przekracza wartość krytyczną. Średnie wartości czasu trwania samogłosek wewnętrznych w pozostałych trzech parach (sūktas —sūkas, suktas —sukas, kepti —kepi) są bardzo podobne, a różnice między nimi są statystycznie nieistotne. Wydaje się, że samogłoski wewnętrzne w sylabie otwartej powinny być dłuższe niż w sylabie zamkniętej. Jednak można to dostrzec tylko w parze suktas —sukas“. "O nim zob. (Girdenis 1985: 5-11; 1995: 115-121; Pakerys 1995: 286-288). "! Nawiasem mówiąc, w słowie sukas granica sylaby pokrywa się z granicami morfemów (przedrostka suir rdzenia czasu przyszłego czasownika kasti kas). 118 3 tabela Czas trwania (ms) samogłosek wewnętrznych sylaby otwartej i zamkniętej oraz jego ocena statystyczna Przykłady | n xX S V 9596 ufności 11, (ms) | (ms) | (%) | przedział. (ms) [siktas] 15 659] 128] 194 | 588+73,0| 0,02<tos=2- ,05 [siktas] 15| 657] 168] 255] 56,4+75,0 [suktas] 15 51,61 93] 179| 46,5+56,7| 1,73<toos=- 2,05 [sukas] 15| 585] 123] 210] 51,7+653 [kępta] 12| 159,8| 17,1 | 10,7 | 149,0+170,7 | 2,26>t00s=- 2,07 [kę pa] 12| 177,1| 20,1 | 11,4 | 164,3+189,9 [kępti] 15) 72,3| 259| 359| 57,9+86,6| 0,18<tv0s=- 2,05 [kepi] 15| 741] 28,2| 380| 585+89,7 [siskis] 12 83,8| 9,9| 11,8] 77,6+90,1| 3,32>t0m0s- =3,19 [sūkis] 12] 684] 12,7| 18,6| 60,3+76,5 [Įsuškū] 6| 728] 54| 74] 67,2+78,5 | 3,93>t000s- =3,58 [šukū] 6(61,8| 43| 69| 57,4+66,3 [pesti] 12 1027) 11,3] 11,0 | 955+109,8 | 1,49<t05=2,- 07 [pesi] 12] 958] 11,5] 120 | 884+103,1 [pesti] 9] 794 11,1] 139 70,9+88,0| 0,95<tyos=- 2,11 [pest] 9 744] 11,3] 151] 658+83,1 Takie sprzeczne wyniki (jedna różnica długości jest statystycznie istotna, trzy nieistotne, w których tylko z trudem można dostrzec tendencję do wymawiania dłuższych samogłosek sylaby otwartej), jak sądzę, można wyjaśnić jedynie tym, że być może długie samogłoski akcentowane w sylabie otwartej są dłuższe niż w zamkniętej, natomiast charakter sylaby nie ma wpływu na iloczas samogłosek krótkich”. Z drugiej strony litewski język ogólny (a więc zapewne i PVA), jak twierdzi A. Girdenis (DLKG 1994: 36-37), charakteryzuje się tendencją do sylab otwartych, dlatego w tekście ciągłym sylaby zamknięte mogą stawać się otwartymi. Analiza czasu trwania tych przykładów zdaje się pozwalać przypuszczać, że mamy tu albo z fonetycznego punktu widzenia sylaby otwarte, albo charakter sylaby nie ma wpływu na iloczas samogłosek krótkich. 4.2. Jak pokazuje analiza statystyczna różnic długości samogłosek wewnętrznych przed szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed jedną spółgłoską zwartą (V-7V), czas ich trwania różni się nieco bardziej. 12 Samo słowo kepta, według niektórych spikerów, przez nich samych bardzo rzadko używane, a nawet w ogóle nieużywane. Dlatego znajdująca się w nim samogłoska mogła zostać wymówiona krócej niż zwykle w takiej pozycji. Być może miał na to wpływ bardzo częsty wyraz kepta „upieczona” (rodzaj żeński). 119 W przykładach z suSki — Różnice długości — samogłosek wewnętrznych w suku, sūskis i sūkis są statystycznie istotne: ustalone przedziały ufności nie nakładają się, obliczone wartości kryterium Studenta na danym poziomie przewyższają 0,005 wartości krytyczne. W tych przykładach samogłoski przed spółgłoską szczelinowo-- ir wybuchową są dłuższe (V-STV). Gdyby długość samogłoir sek w wewnętrznej sylabie otwartej i zamkniętej (przed jedną ir spółgłosdu ką i przed spółgłoskami wybuchowymi) różniła się, można byłoby stwierdzić, że w wyrazach typu suškū granica sylaby przebiega między spółgłoską szczelinową a wybuchową. Wówczas wewnętrzne sylaby otwarte byłyby krótsze, a zamknięte dłuższe (podobnie jak końcówki- ). Niestety, długość samogłosek w wewnętrznej sylabie otwartej i zamkniętej nie różni się. Dlatego tutaj należy szukać innych przyczyn, z powodu których samogłoska przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) jest dłuższa niż przed jedną spółgłoską zwartą (V-7V). Najprawdopodobniej w tym przypadku na większą długość samogłoski wpływ miała następująca spółgłoska szczelinowa, ponieważ, jak wynika z rezultatów badania, w tej pozycji samogłoski są dłuższe. Przy wymawianiu spółgłoski szczelinowej w jamie ustnej powstaje zwężenie, natomiast przy wymawianiu spółgłoski zwartej — zamknięcie (LKG 1965: 68-88; Mikalauskaitė 1975: 38-50; Pakerys 1995: 88). Do pokonania tego ostatniego potrzeba więcej energii niż do pokonania zwężenia — dlatego sąsiednie samogłoski mogą być krótsze”. 4.3. W przykładach pešti —peši, pėšti —pėši różnice długości samogłosek są niewielkie i nie ma podstaw statystycznych, by twierdzić, że ilościowość tych samogłosek się różni. Można jednak zauważyć tendencję, że przed spółgłoską szczelinową i zwartą samogłoski są nieco dłuższe niż przed jedną spółgłoską szczelinową. Jak pokazuje wcześniejsze badanie, samogłoski sylaby otwartej (V-TV) są nieco dłuższe niż samogłoski sylaby zamkniętej (VT-TV). Dlatego w przykładach pešti, pėšti granica sylaby nie może przebiegać między spółgłoską szczelinową a zwartą, ponieważ wtedy występowałaby tutaj dłuższa samogłoska sylaby zamkniętej, co byłoby sprzeczne z wynikami badania długości sylab otwartych i zamkniętych, co do których granic nie ma wątpliwości. Można więc stwierdzić, że w tych wyrazach mamy tylko otwarte sylaby wewnętrzne, a granice sylab są następujące: pe-šti, pe-3i, pėšti, pė-ši. Wynika z tego, że eksperyment rzeczywiście potwierdza twierdzenia teorii fonologii (Girdenis 1995: 115-121), zgodnie z którymi grupa ST nie zamyka sylaby. 4.4. Takie statystycznie nieistotne różnice w czasie trwania samogłosek sylaby w temacie otwartym i zamkniętym wskazywałyby, że najprawdopodobniej rację mieli A. Girdenis (1985: 6; 1995: 115—16) i A. Pakerys (1995: 282-283), twierdzący, że nie ma cech fonetycznych sygnalizujących początek i koniec sylaby". Potwierdziło to również * Z drugiej strony, porównując badane wyrazy, widać, że suški „suskiū” i sūskis „suskis” nie są już tak neutralne. Chociaż podczas nagrywania tekstów wymagano mówienia z możliwie najbardziej neutralną intonacją, mogły one jednak zostać wypowiedziane bardziej emocjonalnie niż porównywane z nimi suka „Šukiu” i sūkis „sukis“. "Prawdopodobnie z tej samej przyczyny granice sylaby w języku litewskim nie były dotąd badane eksperymentalnie. Istnieją wprawdzie próby ich omówienia (LKG 1965: 122-126; Mikalauskaitė 1975: 71-75; Pakerys 1995: 281-288), ale skłaniała do tego sama specyfika tych prac. Szerzej badano jedynie sylabę języka ogólnego (Strimaitienė, Girdenis 1978: 61-68) oraz żmudzki północny (Kliukienė 1983: 50-60; 1992: 38-51) 120 Badanie ilości samogłoir sek w sylabach otwartych i zamkniętych PVA. Dlatego, zdaniem jų (DLKG 1994: 36-37; Pakerys 1995: 282-283), rozróżnianie sylab otwartych i ir zamkniętych w litewskim języku ogólnym nie jest celowe. 5.1. Podsumowując, można wyciągnąć następujące wnioski. 1. W gwarze PVA samogłoski wygłosu zamkniętego są už dłuższe od samogłosek wygłosu otwartego. Być może końcowa spółgłoska wygłosu zamkniętego chroni samogłoskę sylaby przed skróceniem. Z drugiej strony efekt długości samogłosek wygłosu otwartego może powstawać ir wskutek płynniejszego iš przejścia į od samogłoski do pauzy. 2. Czas trwania samogłosek wysokich jest bardziej zależny od pozycji. 3. Sam Fakt skracania samogłosek w końcówkach dialektu PVA po raz kolejny znajduje potwierdzenie. Niemal we wszystkich przypadkach końcówki (zarówno otwarte, jak ir nawet zamknięte) samogłoski są krótsze od odpowiadających im už samogłosek wewnętrznych. 4. Na czas trwania samogłosek wewnętrznych, niewchodzących w skład dyftongów, zamkniętość sylaby nie ma większego wpływu. W sylabach otwartych (V-TV) samogłoski są tylko nieco dłuższe niż w zamkniętych (VT-TV). 5. Samogłoski wewnętrzne przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) są dłuższe niż przed jedną spółgłoską zwartą (V-7V). Ponieważ w niewątpliwie zamkniętych (VT-TV) i otwartych (V-TV) sylabach długość samogłosek prawie się nie różni, dlatego w tym przypadku nieco większą długość samogłoski wewnętrznej przed spółgłoską szczelinową i zwartą należy wyjaśniać jedynie wpływem spółgłoski szczelinowej. 6. Długość samogłosek wewnętrznych przed spółgłoską szczelinową i zwartą (V-STV) oraz przed jedną spółgłoską szczelinową (V-SV) różni się nieznacznie. Dlatego można stwierdzić, że grupa spółgłosek ST nie zamyka sylaby”. Otrzymano 1998 05 18 LITERATURA DLKG -Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994. Girdenis A. 1985: Granica sylaby fonologicznej: konstrukt czy rzeczywistość? —Językoznawstwo 36 (1), Girdenis A. 1995: Teoretyczne podstawy fonologii, Wilno: Petro ofsetas. Girdenis A. i in. 1995: Analiza zjawisk prozodycznych i alofonii fonemów języka litewskiego i jego gwar. Sprawozdanie naukowe, Wilno: VU. Kazlauskienė A. 1998: Relacje ilościowe samogłosek w gwarze południowo-zachodnich dialektów auksztaickich. — Kalbotyra 47 (1) (w druku). wewnętrznych granic otwartych. Wydaje się, że 5-11. granice sylab można ustalić jedynie na podstawie analizy fonologicznej. Pod tym względem sylaby języka litewskiego zostały szczegółowo opisane (Girdenis 1995: 113-120; por. też Girdenis 1985: 5-11). * Kończąc, pragnę serdecznie podziękować prof. hab. dr. A. Girdenisowi za cenne rady i zachętę do przeprowadzenia tego badania. 121