F. W. Haacko „Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm“ (Halle, 1730) rankraštinių papildymų egzempliorius

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XL (1998) Vincentas DROTVINAS Wileński Uniwersytet Pedagogiczny E. W. HAACKO „VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICVM, ET GERMANICO-LITTHVANICVYM“ (HALLE, 1730) RANKRASTINIU PAPILDYMU EGZEMPLIORIUS' Badając Małej Litwy historię leksykografii, ponownie 1988 m. zwróciłem uwagę į Halles biblioteki fundacji Franckego (Hauptbibliothek Franckeschen przechowywany w archiwum F. W. Haacka ,,Vocabvlarivm® egzempliorių (sygnatura 155 M 4/4a). Sis F W. Haacko ,,Vocabvlarivm® egzempliorius lietuviu leksikografijos istorijoje retai minimas (Zr. toliau), o jo papildymų turinys iki šiol viso nenagrinėtas. iš Pats egzempliorius įdomus dar tuo, kad ir įgalina tokių leidinių datavimą atkelti iš XIX a. II połowy. * Omawiany egzemplarz składa się z iš czystych kart większego formatu ir złożonych ze stron tekstu „Vocabvlarivm- ”, wstawionych (oprawionych) między dwie drukowane strony słownika. Format kart ir stron jest niejednolity: format nieprzyciętej strony słownika wynosi 18,2 cm X 11,5 cm (przycięty cm, — 17 cm X 10 składka — 14,4 cm X 7,5 cm), o karta — 20 cm X 17 por. Tak więc każda strona słownika ma swoją kartę wklejoną: w przypadku prawych, nieparzystych stron (1, 3, 5...) taka karta znajduje się po lewej stronie, a w przypadku lewych, parzystych (2, 4, 6...) — po prawej. Jak wiemy, sam „Vocabvlarivm” (bez okładek i Przedmowy (Vorbericht), zajmującej jeszcze dwie karty, ma łącznie 230 stron (część litewska s. 1–151 Abajas, jo das Lager —3ywatas, a der Leib (uterus) wraz z końcową frazą Garbe Buk’ Diewui ant Aukfšto. Amen i zakończenie) oraz część niemiecka — s. 152–230 (Aaron —Aornas —Zwėlffte —Dwyliktas). W sumie kart wklejonych powinno być 115, jednak jest ich tylko 112: w litewskiej części słownika —75, w niemieckiej —37. Brakuje kart między ostatnimi stronami litewskiej części słownika, s. 150–151, między stronami niemieckiej części s. 154—155, 228-229 oraz po stronach litewskiej części s. 150–151, między stronami niemieckiej części s. 154—155, 228-229 i po s. 230. Część kart jest złożona pionowo. Są uszkodzone karty: po słowniku s. ! Artykuł poświęcony jest badaniu działalności leksykograficznej F. W. Haacka i wiąże się z artykułem autora „E. W. Haacko Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico- -Litthvanicvm (Halle, 1730)”, opublikowanym w tomie XXXIX „Lietuvių kalbotyros klausimų” w 1998 r. * Obecna oficjalna nazwa: Interdyscyplinarne Centrum Badań nad Pietyzmem Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze, działające we współpracy z Fundacją Francke’go, do Halle”. * Litewski termin parankinis egzempliorius (zob. Knygotyra. Enciklopedinis žodynas, Vilnius: Alma Littera, 1997,282), durchschossenes Buch — książka, w której między drukowane karty wszyto arkusze papieru do korekty lub notatek (zob. Helmut Hiller. Worterbuch des Buches. Fiinfte, vollstūndig neu bearbeitete Auflage. Vittorio Klostermann. Frankfurt am Main, 1991, S. 98.). 146 prawa strona karty jest obcięta na całej szerokości, pozostał p. 226 jeszcze nieoderwany narożnik, po p. 228 karta wyrwana (pozostały ślady). Papier kart jest w dotyku, po przejechaniu palcami, grubszy i sztywniejszy niż papier stron słownika. Jak wskazują znalezione trzy znaki wodne papieru, papier kart został wyprodukowany przez miejscowych pruskich papierników, najprawdopodobniej w trzeciej a. dekadzie XVIII wieku. Nawiasem mówiąc, datowanie znaków wodnych ne ką dostarczyłoby uzupełniających danych do ustalenia czasu. Ogólnie moglibyśmy przypuszczać, że omawiany egzemplarz słownika powstał wkrótce po tym, jak ukazał się sam po „Vocabvlarivm”, o jo uzupełnienia mogły być wpisywane aż do końca działalności Seminarium Języka ne Litewskiego, a więc nie później niż 1740 m. Karty słownika są przesiąknięte farbą drukarską: pod światło dość wyraźnie widać kolumny strony. Poza tym omawiany egzemplarz słownika zachował się dość dobrze, tylko gdzieniegdzie widać kropki rozpryśniętego atramentu na ogół ar brązowe (klejowe?) plamy. Śladów częstszego użytkowania (zabrudzeń, ar podkreśleń, zagięć itp.) również nie widać. Egzemplarz słownika oprawiono (najprawdopodobniej znacznie później) w okładki z 0,3-0,4 cm mniej więcej grubej tektury, które obklejono brązowo nakrapianym papierem. Papier miejscami przetarł się aż do tektury, krawędzie okładki są obtarte, rogi od użytkowania zaokrąglone, a wskutek zginania szczególnie ucierpiała lewa krawędź przedniej okładki. Grzbiet u góry i na dole jest podarty, miejsca zszycia stały się wyraźnie widoczne. Biorąc egzemplarz do ręki, łatwo wyczuć, że nie wszędzie ma on jednakową grubość. W rzeczywistości po lewej stronie, od grzbietu ku środkowi, gdzie zszyte są strony i karty słownika, cały słownik jest wyczuwalnie grubszy, natomiast prawa krawędź, gdzie znajdują się tylko karty, jest wyraźnie cieńsza. Z tego powodu cały egzemplarz sprawia wrażenie nieco ściśniętego, pocieniałego; ponieważ kart po prawej stronie nie uciska okładka, są one nieco pofalowane. Omówiliśmy wygląd zewnętrzny omawianego egzemplarza słownika F. W. Haacka. Wiedząc, że dodatkowe wstawione karty służą do poprawiania i uzupełniania tekstu, tj. do korekty w szerokim znaczeniu, teraz szerzej scharakteryzujemy same uzupełnienia. Zaliczymy do nich wszystkie ręcznie wpisane w omawianym egzemplarzu wstawki, czyli dopiski, których możemy wyróżnić, oczywiście w pewnym stopniu umownie, trzy przypadki: a) uzupełnienia w węższym znaczeniu — nowe słowa, b) uwagi dotyczące użycia słów lub ich form oraz c) korektę słów, w tym poprawianie pominiętych lub błędnie zapisanych liter itp. Uzupełnienia zapisano nie tylko na kartach, znajdujemy je także na drugiej stronie okładki oraz na stronach obu części słownika. Na drugiej stronie okładki, w kolumnie, najprawdopodobniej ręką dwóch osób, zapisano łącznie 32 wiersze litewskich haseł: w kolumnie zapisanej jedną ręką — 24 litewskie słowa z odpowiednikami w języku niemieckim, a w kolumnie zapisanej drugą ręką — jeszcze 8 słów (część słów przekreślono i dopisano nowe). Pod kolumnami, u dołu okładki, znajdują się 2 wpisy: Suma Następca Michała Teofila Gundlingiusz Godof. Gerlach Regiom. Prus. Regiom. Boruss. A. O. R. M.D.CC. XXXII MDCCXXX Mies. Wrześ. mies. grudz. (dalej usunięto ar wydrapano)* In Jesu spes mea Po prawej stronie drugiej kolumny dopisana monogramma GM (= Michael Gundlingius? ), o później wspomniana — sygnatura brązowym ołówkiem. W całym słowniku ir pojawia się więcej nieleksykalnych dopisków, np. : p. 126 na pustej karcie jakby wprawną ręką Kriftus Kriftaus K K Kriftaus Kriftaus Krift() p. 151: Garbe buk' Diewui ant Aukfto. Amen Chwała Bogu in na wysokościach! p. 260 przy słowach Gotthard auB Węgry ift von Halle Węgier wengras wyjechał na Węgry, w ziemi węgierskiej zapisano Leipziger Ofter=MeBe. Chociaż poprawek uzupełniir eń słownika nie ma szczególnie dużo (nalicza się ich ponad słów), 180 jednak są one dość różnorodne. Ze względu ir na charakter i przeznaį czenie można je podzielić na kilka grup. 1. Najczęściej dopisywane są nowe słowa (leksemy- ); należą do nich przede wszystkim wszystkie słowa z 32 wierszy na drugiej stronie okładki. Są one podawane jako słowa odpowiedniej części mowy w samym „Vocabvlarivme”, choć ir ne nie zawsze regularnie. 2. Dopisywane są słowa pokrewne (derywaty), rozszerzające gniazda (artykuły) istniejących słów bazowych, na przykład przy istniejącym rzeczowniku zapisywany jest rzeczownik: p. 8 Apjftas — Apftumas, o p. 137 Uttele, ės — Uttelus, aus Laupwantzel albo czasownik Ulttinėtis, sich laufen, przy przymiotniku —pisze się abstrakt rzeczownikowy: s. 16 Baltas, o wei[f —Baltumas das Weiffe. Znajdujemy dopisane w ten sposób słowa pokrewne: s. 98 Piklewoju, au, ofu, ti beutelnd —unde Dūna piklewota, gebeutelt brodt. 3. Dopisanymi słowami lub ich formami ilustruje się pewne zjawiska języka litewskiego, wskazując miejsce ich opisu w gramatyce E. W. Haacka, na przykład — końcówki przypadków: s. 8 Apfkuftojis habet in vocativo —ftojau vid Gramat. s. 246. nr 3. 4. Specjalnymi uwagami objaśnia się również semantykę i użycie nowych słów: * W sprawie autorstwa wpisów zob. poniżej. p. 18 Bern, Knecht od“' Hausknecht, Pferdeknecht Aber Tarnas ist ein Knecht m. [?] auff“ czwarty Diener p. 21 Śpiewanie Śpiewać, sławić (?) bogów Słowo jest używane, wo wyjmuje się mnie z Pragnienie znajduje, np. im Karczmarz albo Gospoda. Ale o duchownych Verfen nie może tego potrzebować (w takich przypadkach mówi się pieśń, śpiewać — V.D.). p. 47 Kankles, u jedno z Używany na Litwie instrument muzyczny. 5. Czasami uwagi odzwierciedlają religijne poglądy i oceny ar autora dopisków: p. 157 Otwierać - Paffileides skłonne, uważne Au" vocabulum ufurpatum de hominibus [ibi relictis et ad peccatum pronis. 6. W niektórych, jak się ne zdaje, napisanych przez jedną osobę dopiskach w ar jednej czy innej kwestii odzwierciedlają się 0 różne opinie, same dopiski stanowią maleńkie studium leksyki, na przykład na drugiej stronie okładki obok Sekke, Strumpe kita ranka prirašyta melior Strumpes uTM Streples,o p. 210 — Striimpffe S3ekė,ės secundum dialectum Memelenfen alias Strumpe, es, aut Streples, iū. To pozwala przypuszczać, że jednym z autorów iš wpisów mógł być mieszkaniec Kłajpedy. 7. Nierzadko poprawiane ir są formy wyrazów powstałe ar wskutek omyłki wynikającej po prostu z wątpliwości: p. 126 Suti Określona — przez ir (Sunu) į poprawiona fuwu, czyli poprawiany błąd pominięcia liter: p. 159 amifliti = apmijliti. W całym egzemplarzu uzupełnień stosowane są tradycyjne to skróty łacińskich nazw kategorii gramatycznych meto: adv. interr. = adverbium interrogativum, decl., d. = declinatio, f., foem. = foemininum, G., gen. = genus, g.m. = rodzaj męski, gramat. = grammatica, masc. = masculinum, l. poj. = numerus, l. mn. = pluralis, l. mn. tantit = pluralia tantum. Ze względu na treść uzupełnienia można podzielić na į kilka grup. Przede wszystkim zauważalne są próby wzbogacenia słownika przykładami leksyki języka mówionego, wśród iš których należy a) wymienić: ir nazwy urzędników rzemieślniczych: p. 14 Amtmann jeden urzędnik p. 15 tkacz lnu, io jeden płóciennik p. 18 piwowar, io piwowar Bitczulis, io E. pszczoły Warter p. 47 Kappoc3zinink’s, 0 ein Todten Graber p. 54 Kurpininkas, kurpjus, aus der Schufter p. 163 Bildhauer oder Steinhauer Akmens kalwis; b) niektóre nazwy dni tygodnia i miesięcy: s. ir 18 Berzellis, a Maymonat (? —V. D.) p. 20 S3wenta dienna od“ Nedieles diena der drabužių: Sontag Pannedėelis, io Montag Vtorninkas dienstag Serrada, os mitwoch Petnyczia, 0s Freytag Subata, os Sontag; c) nazwy przedmiotów gospodarstwa domowego, np. (okładka) kelnes, Hose od“' iu beinkleider, por. P. 87 Hosen od“ beinkleider, l. mn. in tanta Chusta f Serwiete, wł. Schnuptuch Uzklotis ober deck Paklotis unter ir apavo: (viršelis) kurpjes, pju Wys3inos lederne Schuhe Wys3ios Naggines, u. Parrefken. Jedna Arth von ledernen Schuen p. 209 Sopagas; d) kurių kurių ne augalų pavadinimai: (viršelis) Notrines, anderer u: Arth von Neffeln p. 76 Ofzka=bardis, d3iu Lilium convallium p. 108 Puppos, u Bohnen; e) nazwy ir zwierząt będących owadami: p. 18 Bitte, es pszczoła Bittinas bienenkėnig p. 173 Pelleda, os Eule p. 199 Ratt Burke, es; nazwy f) działań, stanów, procesów: p. 9 Aptepti befchmieren, eppu, epjau, epfu p. 12 Atlekti, eku, ekiau, eksu herzufliegen. p. 95 perlipti durchkriechen p. 173 iptropkinti ersticken p. 183 heifen waddinti. Wśród uzupełnień, obok słów z języka ogólnego, należy wymienić kilka słów z języka potocznego z Nowego Testamentu wraz ze wskazaniami miejsc: s. 16 Baddu prapulti Hungers sterben Luc. XV s. 25 Dinos pilna tur Er hat Brodt die Fille Lukofip V s. 59 Mattyti Sehen Matt. II.2. s. 201 Safft Bra3das, Drėgnumas, Luc. VIII 6 Uzupełnieniami są nie tylko poszczególne słowa, lecz także związki wyrazowe o różnej treści: s. 8 Drugiu apsirgti am Fieber kranck liegen s. 13 Atpenc3 pareina Er komt wied* zurūck Durris vprakinti Thiir auffschliefen s.-23 Wyta (=wifta —V. D.) det (=deda —V. D.) KiauPus die Henne legt Eyer. s. 49 Odmawiać pacierze Bettstunde halten s. 52 Trudna droga Ei" harter Weg s. 53 Wybić zęby Zahne auschlagen (? —V. D.) p. 90 Paftirrus ryti (fc. grudus) ungemahlt efen p. 143 V3 Wartu ftoweti vor dem Thor stoi. Iš bardziej typowych obrazowych powiedzeń, przynajmniej ar warunkowo równoważnych przysłowiu lub porzekadłu, można znaleźć tylko jedno: p. 57 Kadda wilkai(? — V. D.) keme tadda Bunnies(néra? — V. D.) Wann de Wolff ist, da fūtert(? so — V. D.) man die Hund“. Po przeanalizowaniu uzupełnień można zastanowić się, jaki cel jų przyświecał ich autorom. Nie wiadomo, czy były to niezorganizowane, amatorskie próby któregoś z czytelników dopisania w słowniku słów, których w nim nie uwzględniono, lecz które były mu znane. A może starano się w ten sposób poprawić i udoskonalić słownik, o którego brakach czytamy w przedmowie do słownika napisanej przez G. A. Franckego. Trudno powiedzieć, na ile realny był zamiar przygotowania drugiego wydania „Vocabvlarivm” i jak miałoby się to odbywać. Jasne jest tylko jedno: w nowym wydaniu słownika należało przynajmniej w przybliżeniu uzupełnić te luki, które niewątpliwie zauważyli użytkownicy słownika, a przede wszystkim — braki w leksyce języka potocznego. Oczywiście, te uzupełnienia nie były systematyczną, zaplanowaną korektą słownika, choćby dlatego, że tych mniej więcej kilkuset słów, ich wariantów i połączeń było niewystarczająco. Najwyraźniej nie było komu poważnie zająć się zasadniczym ulepszeniem i uzupełnieniem „Vocabvlarivm”: F. W. Haack w 1732 r. wyjechał z Halle, a jego następca Schimmelpfennig, o ile wiadomo, nie wyróżnił się działalnością naukową w zakresie lituanistyki, ograniczając się jedynie do nauczania języka litewskiego (przynajmniej brak bardziej szczegółowych informacji o jego pracy i zainteresowaniach). A w 1740 r. ostatecznie zakończyło działalność także całe seminarium języka litewskiego. Mimo to można ką wskazać osoby, które mogły sporządzać uzupełnienia słownika. E. Specht, omawiając rękopisy biblioteki Franckego, jako pierwszy wskazał na samo istnienie takiego egzemplarza („ein durchschossenes Exemplar zu Haacks lit. Worterbuch®), lecz o dopiskach zaznaczył tylko, że nie zostały wykorzystane w słowniku. * Gertruda Bense, jako pierwsza szczegółowo badająca ten słownik, pisze, że wiele dopisków jest napisanych tym samym charakterem pisma co nazwisko Michaelis Theophilius Gundlingius: wpis na wewnętrznej stronie okładki, takie same wpisy na s. 9, 12, 14, 15. Inną ręką albo przynajmniej innym atramentem napisano s. 48, 49. I na s. 64 widać dwa różne charaktery pisma. " Na podstawie dwóch wpisów z nazwiskami czytelników „Vocabvlarivm“, uwiecznionych na okładce słownika, oraz porównania charakteru pisma uzupełnień słownika trudno wyciągnąć bardziej konkretne wnioski, że to właśnie ich dzieło. Najprawdopodobniej słownik czytali, korzystali z niego i mieli z nim styczność nie tylko oni dwaj. Wyraźnie świadczą o tym wspomniane dwie uwagi dotyczące synonimiki nazw pończoch, których autorami musieli być mieszkańcy Kłajpedy. Albowiem sami Michael Theophil Gundling i Godofried Gerlach urodzili się w Królewcu. " Pierwszy uwie- > Specht FE Das Litauische Seminar an der Universitat Halle. —Archivum Philologicum 5, Kowno, 1935, 47. ® Bense G. Beschreibung der in der Hauptbibliothek der Franckeschen Stiftungen vorhandener Biichen des Seminars (rękopis, 1992). 7 Christiane Schille r: Seminarium litewskie w Halle (1727–1740) i jego członkowie. Auf Spurensuche. —Acta Baltica 32, 1994, 211-212. 8 rašė tenykščiame universitete 1729, Hallėje 1730 ir buvo eksmatrikuliuotas 1732 m. Antrasis stojo į Karaliaučiaus universitetą dukart (1730), Hallėje įsirašė 1732, ale ukończył uniwersytet w Halle 1735 m. Obaj mogli uczęszczać Królewieckiego Uniwersytetu na Seminarium Języka Litewskiego, ale nie ar wiadomo, czy byli dobrymi znawcami litewskiego języka mówionego. Chcąc dowiedzieć się, jakie osoby uzupełniły słownik, przede wszystkim nie powinniśmy zapominać o samym autorze „Vocabvlarivm“ . Iš rzeczywiście, EF W. Haack najlepiej rozumiał braki swojej pracy i był osobiście zainteresowany ir doskonaleniem słownika, dlatego część dopisków może należeć do niego. Nie ma wątpliwości, że F. W. praktyczny język litewski Haacka, używany w mowie, oraz jego leksyka były o wiele bogatsze, bardziej różnorodne i żywsze niż słownik przeznaczoir ny do tekstu religijnego. F. W. Haack mógł sporządzać uzupełnienia w dwóch przypadkach: po pierwsze, przygotowując słownik do ponownego wydania (jeżeli życzenie Franckego byłoby spełnione) i po drugie, korzystając ze słownika. W ciągu dłuższego czasu mógł dodawać zasłyszane słowa, jų formy lub połączenia: były to już uwagi dla niego samego. Przypuszczenie o zależności dopisków i wpisów od samego autora słownika F. W. Haacka moglibyśmy jo uzasadnić, ir porównując charakter pisma wpisów słownikowych z charakterem pisma, jednak nie mając F. W. autografu Haacka, nie to da się tego uczynić. Tak czy ar inaczej autorami dopisków byli użytkownicy słownika, którzy zrozumieli, że „Vocabvlarivm” ma luki i słabe punkty. ir Wykazali, że potrafią przynajmniej nieco uzupełnić ar słownik z własnej inicjatywy, choć, prawdę ir mówiąc, uzupełnienia te nie były żadnymi unikatowymi słowami ir języka litewskiego (znane są one w innych słownikach z tamtego okresu). Pomimo trudności badawczych wynikających z braku źródeł można powiedzieć, że dopiski do słownika F. W. Haacka są dokumentem języka Litwinów z pierwszej tercji XVIII w., w którym odzwierciedla się potrzeba obszerniejszego słownika, tęsknota za doskonalszym słownikiem. Szkoda, że nie przygotowano drugiego wydania słownika i że te uzupełnienia nie mogły go wzbogacić. Z FE. Słownik W. Haacka zakończył aktywne studiowanie języka litewskiego w Halle. Należy się spodziewać, jo że stare słowniki języka litewskiego w Halle doczekają się badań, a ich wyniki będą miały znaczenie dla przyszłej historii litewskiej leksykografii. Dodatek Dodatek składa się z faksymiliów uzupełnień do Vocabvlarivm oraz pełnego wykazu uzupełnień. : Uzupełnienia zapisuje się z zachowaniem układu wierszy oraz, w miarę możliwości, rozróżniając wielkie i małe litery litewskie i niemieckie. Związek dopisków z hasłami słownikowymi jest miejscami określany w nawiasach inicjałami autora artykułu V. D. Poprawiane, z powodu nieczytelnego pisma nieodczytane lub wątpliwe wyrazy zapisuje się w nawiasach ze znakiem zapytania i wspomnianymi inicjałami. Łacińskie skróty podaje się w objaśnieniach. ten AB 220. m EM ins” Aas; (tymo auros 47% ve lot, 1), pangelera, Aa? a. kala“ Tempe, er 5 Re „at Bea Tv tA i a, ae vf As Jeti xle, e, ay BETA Zheeqil MAKE a 3 raja. lyn. r Ai Če [ - Sam į Var ot y MA 7 y AS —rei XxxII 455 [7 4 l 2 0 M k7 bee ch £y Ta yg, | Ap Akiu ARS BER ww’ / Odwrotna strona okładki egzemplarza uzupełnień „Vocabvlarivmo“. 10 PFOCABFMLARITM LITTHVANICOGERMANICVM, GERMANICOLIT'THYANICVM, Darin alle im Rewer Seftament und Słowa znajdujące się na płycie według alfabetu? beth. enthalten (ind; Nebft Sinem Dodatek do gramatyki języka litewskiego, opracowany przez Sticbericy Wilbyelm Haad/ _ S.5. Theol. Cultore, gur3¢it Docente imgitthauifdhenSeminariogu Dalle, 4 ALLE, Drugs Stephanus Orban, Univerf, Suds, 1130. ata. Strona tytułowa „Vocabvlarivmo“. 11 49 k Pulkim an kelu melf ir (? — V. D.) Passiklau (dalej przekreślone —V. D.) 1aB uns auff die knie fallen un“ beten Odmawiać pacierze bettstunde halten Pacierze, odmawiane podczas nabożeństwa wieczornego Pramintas ei 2 d. kelas Ein gebahnter Weg kelas graudus Ei" harter Weg PaBalles kelas Ei" gefrorner Weg Waso kelas Ei" SchlitteTM Weg 53 k Wybić ząb (? — V. D.) Krumminas, no jeden Ząb trzonowy 54 d Kurpininkas szewc (u góry dopisano die Schusterin —V. D.) magis usu eft in (? — V. D.) Kurpjus, aus, 4 d. g.m. Buty (uti schu machen Kunnigene, es Eine Predigerfrau ki fu, sau, ti, huften fu 57 k Kadda wilkai keme tadda Króliczki (nie ma? — V. D.) Kiedy d¢ Wolff ist, da futtert fo (? — V. D.) man die Hunde 59 Mattyti: Sehen (dopisana Matt. 11. 2.— V. D.) 62 d Milf3ti (f3 taisyta — V. D.) melcken, 3u, 3au, {3u milBtuwe, Milcheymer es 64 d MyBe laikiti E. Predigt halten Naujena, od“ Eine neue 3eitung Narras (viršuj prirašyta uns = Narruns? — V. D.) it. E. Duck (užbraukta — V. D.) Tauch Ente 65 k Niewidomio y, (dopisek mutus. — V. D.) niedający się nadać niedającej się nadać (dopisek. — V. D.): incomposit"“* incontinnu“* incondit“* indigest“* indisposit“* inordinat* turbat® (? —V. D.) 76 d Obfras, o ein Tachfe, I d. gm. Ofka=bardis, d3iu, Lilium convallium 90 d Pastirrus ryti (fc. grudus) ungemahlt een 91 d Patkawa, os ein Hufeifen Pakalne, es die Niederung 95 k perlipti, uberfteigen perleti, ūbergieBen perlysti, durchkriechen 97 d pertifti, sich von einander dehnen (tu, fiau, tifu 98 d Péftas, [to zu Ful gm. pefta, (tos g.f (prirašyta: NB heiflet auch eine 18 Stampffe turėta galvoje piesta, -os — V. D.) Piklewoju, au, ofu, oti beuteln unde“ Dūna piklewota, gebeutelt brodt 108 d Puppos, u bohnen 126 d Suti nahen sunu (określona ir n poprawiona į w. — V. D.) Juwu Kriftus Kriftaus K k Kriftaus Kriftaus Krift (nieukończona? — V. D.) 137 d Uttelus, aus, LaufBwentzel n. uttinetis biegać, poruszać się biegiem 138 d Pantas, O 141 k Walakis, io untaug]“"“ Geld 142 wamadsuti pfeifen (pabraukta ir prirašyta: wam3diju, au, ifu, iti— V. D.) 142 d Wanta, os ein von griin kraut kurtzer Befen, którego używa in się w łaźni 143 k V3 Wartu stoweti Vor dem Thor stehen 149 k 3arnos, u 2d. gf die Gedarme NB Anioł 3iarrojanti przypisy do części słownika niemiecko-litewskiego, wydane najwyraźniej, 157 k aufmerckfahm (podkreślone — V. D.) paien vocabulum ufirpat de hominibus sibi relictis et ad peccatum pronis Joftas band 159 k Bedencken apdumoti amisliti (wpisano: p ir powtórzone poprawione słowo apmifliti— V. D.) der bedacht 3amone, ponieważ (3=SV. D.) 161 d Bemiihen (sich) procewotifi (prirašyta: ftorotifi — V. D.) 163 k Bildhauer od“ Steinhauer Kamieniarz 165 k Creatur, gechfopff Sutwerimas, o I d. g.m. 173k Pelleda, os Sowa VschtrokBkinti ift einanderen (? — V. D.) udusić, lecz udusić Selbst ift VBtrokBti 174 d Feder Plunkfna (prirašyta: auch Schreib — V. D.) 175 k Wiffa pilnacfe (? — V. D.) fleiBig Riezwaf 181 k 3erplegen (? — V. D.) des feuergiB (? — V. D.) i. e.** glūth 183k heiBen waddinti HauB Buttas troba ukis (ponumerowane przez autora przypisu — V. D.): HauB ist 1) proprie ein HauB ist (2) eigentlich ein Gebaude das ist (3) HauB, Hoff (? — V. D.) v"“ wszystko, co się pod tym rozumie im HauBwesen. 19 Właściwie także nazywa się dom Nammai, mu, I deklinacja. Gen. Masc. Łuk. XIV XI. HauBBRath Majątek, o dobra domowe. 187 k Hosen od“ beinkleider Spodnie, iu in pl: num tantii 191 k Tkanina 193 k Pelle, es Maus 199 k Raht f3urke, es 201 Wilgotność, Luc. VII. 6 205 Pflicht i.e. fchuldig feyn kaltas yra. 206 d V.: pag. 67. Priereggeti ne nicht wohlsehen kėnen (prirašyta: Neprireggeti — V. D.) 208 Spruch Kalbefis (dopisane cio (? — V. D.) I d. gm. 209 Stieffel Sopaga (dopisane końcówki s — V. D.) Rażai, u Strangas 210 taglich dieniBkas (dopisane kas den —V. D.) 210 d Strūmpffe S3éke, es. Secundum dialectum Memelensem alias Strumpe, es. aut (? —V. D.) Streples, ū. 211 k thėricht paikas, paikay (viršuje prirašyta i.e. einfaltig —V. D.) thoricht durnay, i.e. narrifch 223d Wald Girra 226 wied® hollen od“ repetiren atkartoti dwilinkay Paaiskinimai 230 1. Cia ir kitur E. reiškia nežymimąjį artikelj ein eine. 2. melior — geresnis. 3. f —foemininum —moteriškoji giminė. 4. Jed: —secundum —według. 5. [- Jive albo. — 6. in ufit —używana, potior —lepszy. 7. it — item — także. 8. Regiom —Regiomontanus —królewiecki. 9. Magd. —Magdeburgensis —magdeburski. 10. A. O. R. —Anno Orbis Redemptoris —Lata Odkupiciela Świata. 11. d —prawa, k —lewa strona liścia. 12. gramat. s. —wskazano EF. Strony gramatyki języka litewskiego W. Haacka. 13. e.g. —exempla gratis —na przykład. 14. Jego. —Jicut —na przykład. 15. unde —stąd. 16. i.e. —id est —to jest. 17. vid., v. —vide —zobacz. 20 DAS KORREKTUREXEMPLAR DES ,,VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICYM, ET GERMANICO-LITTHVANICVM“ VON E. W. HAACK (HALLE, 1730) Streszczenie In Biblioteki Głównej Fundacji Franckego Stiftungen (Sygn. FrB 155 M 4/4a) jest wystrzelonym Egzemplarz „Vocabvlarivm” Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm® von Friedrich Wilhelm Haack (1705-1754) zachowany. Es są in Egzemplarze Słownik litewski 180 Worter und Wpisano zwroty wraz z ich niemieckimi odpowiednikami, zaczerpnięte z dotąd nieznanego Użytkownik (prawdopodobnie przez dwa Studenci litewskiego Seminars) hineingeschrieben sind. Diese schriftliche Uzupełnienia, przeważnie Zapożyczone z języka potocznego, miały to Cel, aby wzbogacić hasła drukowanych słów, zu wyjaśnić semantykę i użycie niektórych litewskich słów. zu 21