F. W. Haacko „Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm“ (Halle, 1730) rankraštinių papildymų egzempliorius

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XL (1998) Vincentas DROTVINAS Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie EGZEMPLARZ Z RĘKOPIŚMIENNYMI UZUPEŁNIENIAMI F. W. HAACKA „VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICVM, ET GERMANICO-LITTHVANICVM” (HALLE, 1730)1 Badając historię leksykografii Litwy Mniejszej, już w 1988 r. zwróciłem uwagę na egzemplarz „Vocabvlarivm” F. W. Haacka przechowywany w archiwum biblioteki Fundacji Franckego w Halle (Hauptbibliothek Franckeschen Stiftungen)2 (sygnatura 155 M 4/4a). O tym egzemplarzu „Vocabvlarivm” F. W. Haacka rzadko wspomina się w historii litewskiej leksykografii (zob. niżej), a treść jego uzupełnień w ogóle nie była dotąd badana. Egzemplarz jest interesujący także dlatego, że umożliwia przesunięcie datowania tego rodzaju publikacji z drugiej połowy XIX w. na wcześniejszy okres.3 Omawiany egzemplarz składa się ze stron tekstu „Vocabvlarivm” oraz czystych arkuszy większego formatu, wszytych (włączonych do oprawy) między kolejne dwie drukowane strony słownika. Format stron i arkuszy jest różny: format nieprzyciętej strony słownika wynosi 18,2 cm × 11,5 cm (po przycięciu – 17 cm × 10 cm, kolumna druku – 14,4 cm × 7,5 cm), a arkusza – 20 cm × 17 cm. Każda strona słownika ma zatem własną wstawkę: w przypadku stron prawych, nieparzystych (1, 3, 5…) arkusz znajduje się po lewej, a w przypadku stron lewych, parzystych (2, 4, 6…) – po prawej. Jak wiadomo, samo „Vocabvlarivm” (bez okładek i Przedmowy (Vorbericht), zajmującej jeszcze dwa arkusze) liczy łącznie 230 stron (część litewska, s. 1–151 Abašas, šo das Lager – żywa-tas, a der Leib (uterus) wraz z końcową frazą Garbe Buk’ Diewui ant Aukšto. Amen i kolofon) oraz część niemiecka – s. 152–230 (Aaron – Aornas – Zwölfte – Dwyliktas). Wstawek powinno być łącznie 115, jest ich jednak tylko 112: w części litewskiej słownika – 75, a w niemieckiej – 37. Brakuje arkuszy między ostatnimi stronami litewskiej części słownika, s. 150–151, między stronami 154–155 i 228–229 części niemieckiej oraz po s. 230. Część arkuszy jest złożona pionowo. Niektóre arkusze są uszkodzone: po stronie słownika s. 1 Artykuł poświęcony jest badaniu pracy leksykograficznej F. W. Haacka i wiąże się z artykułem autora „F. W. Haacko Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm (Halle, 1730)”, opublikowanym w tomie XXXIX „Lietuvių kalbotyros klausimai” w 1998 r. 2 Obecna oficjalna nazwa: „Interdisziplinäres Zentrum für Pietismusforschung der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg in Verbindung mit der Franckeschen Stiftung zu Halle”. 3 Litewski termin egzemplarz z wstawionymi kartami (zob. Knygotyra. Enciklopedinis žodynas, Vilnius: Alma Littera, 1997, 282), durchschossenes Buch – książka, w której między drukowane karty wszyto arkusze papieru do pisania przeznaczone na korekty lub uwagi (zob. Helmut Hiller. Wörterbuch des Buches. Fünfte, vollständig neu bearbeitete Auflage. Vittorio Klostermann. Frankfurt am Main, 1991, S. 98.). 3 146 prawa strona karty przycięta na całej szerokości, na s. 226 pozostał jeszcze nieodcięty narożnik, za s. 228 karta jest wyrwana (pozostał ślad). Papier kart jest w dotyku grubszy i sztywniejszy niż papier stron słownika. Jak wskazują trzy odnalezione znaki wodne, papier kart został wytworzony przez miejscowych pruskich papierników, najprawdopodobniej w trzeciej dekadzie XVIII wieku. Zresztą datowanie znaków wodnych niewiele pomogłoby w ustaleniu czasu powstania uzupełnień. Ogólnie rzecz biorąc, można przypuszczać, że omawiany egzemplarz słownika powstał wkrótce po ukazaniu się samego „Vocabvlarivm”, a uzupełnienia mogły być do niego wpisywane aż do zakończenia działalności Seminarium Języka Litewskiego, czyli najpóźniej do 1740 roku. Karty przy stronach słownika są przesiąknięte farbą drukarską: pod światło dość wyraźnie widać kolumny strony. Poza tym omawiany egzemplarz słownika jest dość dobrze zachowany, tylko tu i ówdzie widać rozpryski atramentu lub brązowe plamy (od kleju?). Nie widać również śladów częstego użytkowania (zabrudzeń, skreśleń, zagięć itp.). Egzemplarz słownika oprawiono (najprawdopodobniej znacznie później) w okładki z tektury o grubości około 0,3–0,4 cm, pokryte brązowym, wzorzystym papierem. Papier miejscami przetarł się aż do tektury, brzegi okładki są wytarte, narożniki zaokrągliły się wskutek użytkowania, a od zginania szczególnie ucierpiał lewy brzeg przedniej okładki. Grzbiet jest u góry i u dołu naderwany, miejsca szycia stały się widoczne. Biorąc egzemplarz do ręki, łatwo wyczuć, że nie wszędzie jest jednakowo gruby. Rzeczywiście po lewej stronie, od grzbietu ku środkowi, gdzie zszyte są strony słownika i karty, cały słownik jest wyraźnie grubszy w dotyku, natomiast prawa krawędź, gdzie znajdują się tylko karty, jest wyraźnie cieńsza. Wskutek tego cały egzemplarz sprawia wrażenie nieco ściśniętego i spłaszczonego; ponieważ karty po prawej stronie nie są dociskane przez okładkę, są lekko pofalowane. Omówiliśmy zewnętrzną postać omawianego egzemplarza słownika F. W. Haacka. Wiedząc, że dodatkowe wstawione karty przeznaczono na poprawianie i uzupełnianie tekstu, czyli korektę w szerokim znaczeniu, scharakteryzujemy teraz szerzej same uzupełnienia. Za uzupełnienia uznajemy wszystkie ręcznie wpisane w omawianym egzemplarzu wstawki, czyli dopiski, wśród których możemy wyróżnić, oczywiście dość umownie, trzy kategorie: a) uzupełnienia w węższym znaczeniu — nowe słowa, b) uwagi dotyczące użycia słów lub ich form oraz c) korekty słów, w tym poprawianie pominiętych lub błędnie zapisanych liter itp. Uzupełnienia zapisano nie tylko na kartach; znajdujemy je także na wewnętrznej stronie okładki oraz na stronach obu części słownika. W kolumnie na wewnętrznej stronie okładki zapisano prawdopodobnie ręką dwóch osób łącznie 32 wiersze z litewskimi hasłami: w kolumnie zapisanej jedną ręką — 24 litewskie słowa z niemieckimi odpowiednikami, a w kolumnie zapisanej drugą ręką — jeszcze 8 słów (część słów skreślono i dopisano nowe). Pod kolumnami, u dołu okładki, znajdują się 2 wpisy: Sum Michaelis Theophili Successor Gundlingii Godof. Gerlach Regiom. Poruss. Regiom. Boruss. 4 A. O. R. M.D.CC.XXXII MDCCXXX Mens. Septbr. mens. Dec. (dalsza część wymazana lub wyskrobana)4 In Jesu spes mea Po prawej stronie drugiej kolumny dopisano monogram GM (= Michael Gundlingius?), a później brązowym ołówkiem — wspomnianą sygnaturę. W całym słowniku pojawia się również więcej dopisków niel leksykalnych, np.: s. 126, na pustym łuku, jakby wprawiająca się ręka Kriſtus Kriſtaus K K Kriſtaus Kriſtaus Kriſt() p. 151: Garbe buk’ Dievui ant Aukſšto. Amen Gloria Dei in Excelsis! s. 260 przy wyrazach Gotthard z Węgier wyjechał z Halle do Węgier na lipskie targi wielkanocne=. Ungar Węgier Ungarn kraj Węgier dopisano Choć uzupełnień i poprawek w słowniku nie ma zbyt wiele (naliczono ponad 180 wyrazów), są one jednak dość różnorodne. Ze względu na ich charakter i przeznaczenie można je podzielić na kilka grup. 1. Najczęściej dopisywane są nowe wyrazy (leksemy); należą do nich przede wszystkim wyrazy ze wszystkich 32 wierszy na odwrocie okładki. Podano je tak jak wyrazy należące do odpowiedniej części mowy w samym „Vocablariuvme”, choć nie zawsze regularnie. 2. Dopisywane są wyrazy pokrewne (derywaty), rozszerzające gniazda (artykuły) istniejących wyrazów hasłowych, na przykład przy istniejącym rzeczowniku dopisuje się rzeczownik: s. 8 Apſtas – Apſtumas, a s. 137 Uttele, ės – Uttelus, aus Laußwantzel albo czasownik Uttinetis, sich lauſen, przy przymiotniku dopisuje się rzeczownik abstrakcyjny: s. 16 Baltas, o weiſs – Baltumas das Weiße. Znajdujemy też dopisane inne wyrazy pokrewne: s. 98 Piklewoju, au, oſu, ti beutelend – oraz Dūna piklewota, gebeutelt brodt. 3. Dopisanymi wyrazami lub ich formami ilustruje się określone zjawiska języka litewskiego, wskazując miejsce ich opisu w gramatyce F. W. Haacka, na przykład końcówki przypadków: s. 8 Apſkuſtojis ma in vocativo – ſtojau vid Gram. s. 246, nr 3. 4. W specjalnych uwagach objaśniano także semantykę i użycie nowych wyrazów: 4 W sprawie autorstwa wpisów zob. dalej. 5 s. 18 Bernas, parobek lub służący stajenny. Aber Tarnas ist ein Knecht m. [?] außta vierter Diener s. 21 Dainojimas Dainoti sey (?) tego słowa używa się, gdy ktoś śpiewa mi dla przyjemności, np. w gospodzie lub zajeździe. Aber von geistlichen Versen kan das nicht brauchen (w takich przypadkach mówi się giesmė, gie- doti – V.D.). s. 47 Kankles, u instrument muzyczny używany przez Litwinów. 5. Niekiedy uwagi odzwierciedlają religijne poglądy lub oceny autora dopisków: s. 157 Aufmachen – Paßileidęs, skłonny do uważności huⁱᵘᵐ vocabulum usurpatum de hominibus sibi relictis et ad peccatum pronis. 6. W niektórych dopiskach, najwyraźniej sporządzonych przez więcej niż jedną osobę, na dany temat odbijają się różne opinie, a same dopiski tworzą niewielkie leksykalne studium; na przykład na odwrocie okładki, obok 3eķke, Strumpe inna ręka dopisała melior Strumpes uⁿᵈ Streples, a na s. 210 – Strümpffe Sзeke,ēs secundum dialectum Memelenſen alias Strumpe, es, aut Streples, iū. Pozwalałoby to przypuszczać, że jednym z autorów wpisów mógł być mieszkaniec Kłajpedy. 7. Nierzadko poprawiane są też formy wyrazów powstałe wskutek wątpliwości lub pomyłki: s. 126 Suti (Sunu) – objaśniono i poprawiono na fiuwu; poprawia się też błąd polegający na opuszczeniu liter: s. 159 amijliti = apmijliti. W całym egzemplarzu z uzupełnieniami stosuje się tradycyjne skróty ówczesnych łacińskich nazw kategorii gramatycznych: adv. interr. = adverbium interrogativum, decl., d. = declinatio, f., foem. = foemininum, G., gen. = genus, g.m. = genus masculinum, gramāt. = grammatica, masc. = masculinum, num. = numerus, pl. = pluralis, pl. tantū = pluralia tantum. Pod względem treści uzupełnienia można podzielić na kilka grup. Na początek zwracają uwagę próby wzbogacenia słownika przykładami leksyki języka potocznego; spośród nich należy wymienić: a) nazwy rzemieślników i urzędników: s. 14 Amtmannas Ein Āmtmān s. 15 Audejas, io Ein Leinweber s. 18 Bruwelle, io Bierbrauer Bitczulis, io E. bienen Wärter s. 47 Kappoczininķ’s, o ein Todten Gräber s. 54 Kurpininkas, kurpjus, aus der Schuſter s. 163 Bildhauer oder Steinhauer Akmens kalwis; b) niektóre nazwy dni tygodnia i miesięcy: s. 18 Berżellis, o Maymonat (? – V. D.) s. 20 Sзwenta dienna oder Nedieles diena der Sontag Pannedelis, io Montag Vtorninkas dienstag Serrada, os mitwoch 6 Piątek, os Freytag Subata, os Sonntag; c) nazwy przedmiotów codziennego użytku, np. ubrań: (okładka) kelnes, iu Hose oder beinkleider, por. s. 87 Hosen oder beinkleider, in pl. tantū Chustka f Serwiete, it. Schnuptuch Užklotis ober deck Paklotis unter i obuwia: (okładka) kurpjes, pju Wyžinos lederne Schuhe Wyžios Naggines, u. Parreβken. Rodzaj skórzanych butów s. 209 Sopagas; d) nazwy niektórych roślin: (okładka) Pokrzywy, u: anderer Arth von Neßeln s. 76 Oζka=bardis, dジiu Lilium convallium s. 108 Puppos, u Bohnen; e) nazwy owadów i zwierząt: s. 18 Bitte, es biene Bittinas, król pszczół s. 173 Pelleda, os Eule s. 199 Ratt βurke, es; f) nazwy czynności, stanów, procesów: s. 9 Aptepti be[chmieren, eppu, epjau, epfu s. 12 Atlekti, eku, ekiau, eksu herzufliegen. s. 95 perlipti durchkriechen s. 173 iβtroβkinti ersticken s. 183 heißen waddinti. Wśród uzupełnień, obok słów z języka potocznego należących do słownictwa ogólnego, warto wymienić kilka słów z Nowego Testamentu z odsyłaczami do miejsc: s. 16 Baddu prapulti Hungers sterben Luc. XV s. 25 Dūnos pilna tur Er hat Brodt die Fülle Lukobip V s. 59 Mattyti Sehen Matt. II.2. s. 201 Safft Brażdas, Drėgnumas, Luc. VIII 6 Uzupełnienia obejmują nie tylko pojedyncze słowa, lecz także wyrażenia o różnorodnej treści: s. 8 Drugiu apsirgti am Fieber kranck liegen s. 13 Atpencз pareina Er komt wieder zurück Durris, otworzyć drzwi s. 23 Wyta (=wiβta – V. D.) det (=deda – V. D.) Kiaubus die Henne legt Eyer. s. 49 Poterus laikyti — odprawiać Bettstunde halten s. 52 Kelas graudus Ein harter Weg s. 53 Dantis iβkulti — wybić zęby (? – V. D.) 7 s. 90 Po tym, jak wzeszło zboże (sc. grūdas) jeść niezmielone s. 143 V3 Wartu ſtoweti stać przed bramą. Spośród bardziej typowych obrazowych wyrażeń, przynajmniej warunkowo odpowiadających przysłowiu lub powiedzeniu, znaleziono tylko jedno: s. 57 Kiedy wilki(?) do kurnika, wtedy psy (nie ma? – V. D.) Gdy jest wilk, wtedy karmi się psy (? – V. D.). Po omówieniu uzupełnień można zastanowić się, jaki cel przyświecał ich autorom. Nie wiadomo, czy były to niezorganizowane, amatorskie próby pojedynczych czytelników, by dopisać do słownika niewłączone do niego, lecz znane im wyrazy. A może starano się w ten sposób poprawić i udoskonalić słownik, o którego brakach czytamy w przedmowie do słownika napisanej przez G. A. Franckego. Trudno powiedzieć, na ile realny był zamiar przygotowania drugiego wydania „Vocavblarivm” i jak miałoby to wyglądać. Jasne jest tylko jedno: w nowym wydaniu słownika należało przynajmniej w przybliżeniu uzupełnić te braki, które niewątpliwie dostrzegali jego użytkownicy, przede wszystkim zaś niedostatki słownictwa potocznego. Oczywiście uzupełnienia te nie stanowiły systematycznej, zaplanowanej korekty słownika, choćby dlatego, że około dwustu wyrazów, ich wariantów i połączeń nie wystarczało. Zasadniczym udoskonaleniem i uzupełnieniem „Vocavblarivm” najwyraźniej nie miał się kto poważnie zająć: F. W. Haack opuścił Halle w 1732 r., a jego następca Schimmelpfennig, o ile wiadomo, nie wyróżnił się działalnością naukową w zakresie lituanistyki, ograniczając się jedynie do nauczania języka litewskiego (przynajmniej brak szczegółowych informacji o jego pracy i zainteresowaniach). W 1740 r. zakończyło wreszcie działalność także całe seminarium języka litewskiego. Co jednak można powiedzieć o osobach, które mogły sporządzić uzupełnienia słownika? F. Specht, omawiając rękopisy biblioteki Franckego, jako pierwszy wskazał na istnienie takiego egzemplarza („ein durchschossenes Exemplar zu Haacks lit. Wörterbuch”), lecz o dopiskach zauważył jedynie, że nie zostały wykorzystane w słowniku. 5 Gertruda Bense, pierwsza badaczka, która szczegółowo zajęła się tym słownikiem, pisze, że wiele dopisków sporządzono tym samym charakterem pisma co zapis nazwiska Michaelis Theophilius Gundlingius: wpis na wewnętrznej stronie okładki oraz podobne wpisy na s. 9, 12, 14 i 15. Inną ręką lub przynajmniej innym atramentem zapisano tekst na s. 48 i 49. Na s. 64 również widać dwa różne charaktery pisma.6 Porównanie zapisów nazwisk dwóch czytelników „Vocavblarivm”, którzy uwiecznili się na okładce słownika, z charakterem pisma uzupełnień słownikowych nie pozwala na wyciągnięcie bardziej konkretnych wniosków, że to właśnie ich dzieło. Najprawdopodobniej słownik czytało, korzystało z niego i miało z nim styczność więcej osób niż tylko oni dwaj. Wyraźnie świadczą o tym wspomniane dwie uwagi dotyczące synonimiki nazw pończoch, których autorami musieli być znawcy z Kłajpedy. Sami Michael Theophil Gundling i Godofried Gerlach urodzili się bowiem w Królewcu. 7 Pierwszy z nich uwie- 5Specht F. Das Litauische Seminar an der Universität Halle. – Archivum Philologicum 5, Kaunas, 1935, 47. 6Bense G. Beschreibung der in der Hauptbibliothek der Franckeschen Stiftungen vorhandenen Bücher des Seminars (rękopis, 1992). 7 Christiane Schiller: Das litauische Seminar in Halle (1727–1740) und seine Mitglieder. Auf Spurensuche. – Acta Baltica 32, 1994, 211–212. 8 rašė tenykščiame universitete 1729, Hallėje 1730 ir buvo eksmatrikuliuotas 1732 m. Antrasis stojo į Karaliaučiaus universitetą dukart (1730), Hallėje įsirašė 1732, bet baigė Hallės universitetą 1735 m. Juodu galėjo lankyti Karaliaučiaus Universiteto Lietuvių kalbos seminarą, bet nežinia, ar buvo geri lietuvių šnekamosios kalbos mokovai. Aby dowiedzieć się, jakie osoby uzupełniały słownik, przede wszystkim powinniśmy pamiętać o samym autorze „Vocabvlarivm”. W rzeczywistości F. W. Haack najlepiej rozumiał braki swojego dzieła i osobiście był zainteresowany doskonaleniem słownika, dlatego część dopisków może być jego autorstwa. Nie ma wątpliwości, że praktyczny, potoczny język litewski F. W. Haacka oraz jego leksyka były znacznie bogatsze, bardziej zróżnicowane i żywsze niż słownik przeznaczony do tekstu religijnego. F. W. Haack mógł sporządzać uzupełnienia w dwóch przypadkach: po pierwsze, przygotowując słownik do ponownego wydania (gdyby życzenie Franckego zostało spełnione), a po drugie, korzystając ze słownika. Przez dłuższy czas mógł dopisywać usłyszane słowa, ich formy lub połączenia: były to już notatki dla samego siebie. Przypuszczenie, że uzupełnienia i wpisy należą do samego autora słownika, F. W. Haacka, można by uzasadnić porównaniem jego pisma z pismem w hasłach słownika, jednak bez autografu F. W. Haacka jest to niemożliwe. Tak czy inaczej, autorami dopisków byli użytkownicy słownika, którzy rozumieli, że „Vocabvlarivm” ma braki i słabe punkty. Pokazali, że potrafią choć trochę uzupełnić słownik z własnej inicjatywy, chociaż, prawdę mówiąc, uzupełnienia te nie zawierały żadnych unikatowych litewskich słów (znano je z innych słowników z tamtej epoki). Pomimo trudności badawczych wynikających z niedostatku źródeł można powiedzieć, że dopiski w słowniku F. W. Haacka są dokumentem języka Litwinów pruskich z pierwszej tercji XVIII wieku, odzwierciedlającym potrzebę obszerniejszego słownika i tęsknotę za doskonalszym słownikiem. Szkoda, że nie przygotowano drugiego wydania słownika i te uzupełnienia nie mogły go wzbogacić. Wraz ze słownikiem F. W. Haacka zakończył się aktywny okres studiów nad językiem litewskim w Halle. Należy mieć nadzieję, że dawne słowniki języka litewskiego z Halle doczekają się badań, a ich wyniki będą miały znaczenie dla przyszłej historii litewskiej leksykografii. Dodatek Dodatek składa się z faksymiliów uzupełnień do Vocabvlarivm oraz pełnego wykazu uzupełnień. Uzupełnienia zapisano z zachowaniem układu wierszy i, tam gdzie to możliwe, z rozróżnieniem wielkich i małych liter litewskich oraz niemieckich. Związek dopisków ze słowami słownika miejscami opisano w nawiasach, podając inicjały autora artykułu V. D. Poprawiane, nieczytelne z powodu niewyraźnego pisma lub wątpliwe słowa zapisano w nawiasach ze znakiem zapytania i wspomnianymi inicjałami. Łacińskie skróty objaśniono w komentarzach. 9 Odwrotna strona okładki egzemplarza z odręcznymi uzupełnieniami do „Vocabvlarivm”. 10 VOCABVLARIVM LITTHVANICO- GERMANICVM, ET GERMANICO- LITTHVANICVM, Wszystkie w nim Nowy Testament i Psałterz zawarte w nich słowa według alfa- betu; Oprócz Dodatku krótkiego litewskiej GRAMMATIC. wydanego przez Friedricha Wilhelma Haacka/ S.S. Theol. Cultore, obecnie wykładowcy w Seminarium Litewskim w Halle. H A L L E, Drukował Stephanus Orban, drukarz uniwersytecki. 1730. Strona tytułowa „Vocabularium”. 11 12 Aplikacji- Ablativus, m. pract. nat. Turb. off. Obraz, m. gen. form. Wizerunek, m. to, co ukształtowane. Obrazowalny, m. to, co obrazowalne. Abbildungs- (mico) beruhet. Wizerunek, f. gen. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Obrazowy, m. gen. form. Abbildung, f. gen. form. Abbildlich, m. gen. form. Abbildsam, m. gen. form. Abbildlich, m. gen. form. Abbildung, f. gen. form. Abbild, m. gen. form. Abbildlich, m. gen. form. Abbildsam, m. gen. form. Abbildung, f. gen. form. Abbildlich, m. gen. form. Abbild, m. gen. form. Abbildung, f. gen. form. Abbildlich, m. gen. form. Abbild, m. gen. form. Abbildung, f. gen. form. Abbildsam, m. gen. form. Abbildlich, m. gen. form. 47 p. 47, 1 47 k. 13 14 [Drukowana tabela; tekst jest zbyt nieczytelny, by można go było wiarygodnie przepisać.] [Odręczne adnotacje; tekst jest zbyt nieczytelny, by można go było wiarygodnie przepisać.] s. 18, w. 18 d. Wpisy na okładce słownika Lippine treppe Schody — trepai, u Dzień roboczy — werckeltag Skrieblinė, es hutt Keppure, es E.1 Mitze Hutt Mutczia, czios Mütze 3ekke Strumpfe melior2 Strumpes u. Strēples Raiß... (zabrudzone atramentem, przekreślone – V. D.) Odzienie szyi (skreślone – V. D.) E. Halßtuch Chusta na szyję (skreślone – V. D.) Ryßis Alstukas Kenkle, es die zgięcie nogi Spaktis (p skreślone – V. D.), cio E. Schnalle E. Spange Buty, pju Wyżinos skórzane buty, Wyżios, u, Parreßken Naggines, u. Pareßken rodzaj skórzanych butów. Spodnie, iu Hose czyli pantalony Sermega (znaczy) sukmana E. Weßt (płaszcz nazywa się Skreißte, es) Kulnerus Koller Okno Fenßter Taure, es f.3 drewniany szpiczasty kielich scd: dialectum Skywis, jo f.5 teller memelensem, alias4 Torelus Obrus stołowy f. tiſch tuch jest całkiem usu, potior6 Skoterte, es Chustka f Serwiette, it.7 Schnuptuch Narzuta (U poprawiono z V – V. D.) ober deck Pakklotis unter Pawazios, u szopki do sań Wortinkle, to pajęczyna Mießlunkis, io ten psotnik Kute os (? – V. D.) f. (? – V. D.) ogień (? – V. D.) Pokrzywy u Neßeln Notrines, u inny rodzaj pokrzyw Spangoles, u borówki bagienne Czajka, es, czajka 15 Jestem Michaelis Theophili Gundlingii z Królewca w Prusach. Halle w Magdeburgu, roku od narodzenia 1730, w miesiącu grudniu. W Jezusie moja nadzieja. Następca Godofr. Gerlach z Królewca w Prusach. 1732, we wrześniu. Dopiski do części słownika litewsko-niemieckiego 8 d¹¹ Apſjwelkūs Chorować na febrę (g poprawione z k – V. D.) am Fieber kranck liegen pag. 334 gramat¹² Apſkuſtojis, ma w wołaczu ſtojau wid gramat. str. 246, nr 3 Apſjtūmas, o 9 k Smarować, beſchmieren, eppu, epjau, epſju 11 k Rozklepać młotem Auffhammern oder Schmieden Kalwis Ka (? – V. D.) 12 d Nadlecieć, eku, ekjau, ekſju herzufliegen Atminnu, ynau, ysxu (x przekreślone – V. D.), inti zejść z powrotem e.g.13 die ſchu zurücktreten Atpencз wraca Er komt wiedᵉr zurück Atpleſti otwierać od (? – V. D.) tür ob (? – V. D.) in admit (? – V. D.) zu br.. ſt (? – V. D.) auffthun (? – V. D.) otworzyć Durris vßrakinti zamknąć (? – V. D.) drzwi; otworzyć na klucz Raktas klucz 14 k pozostały (dopisek przy Atſtanka, os das ubrige 2 decl. G. foem. – V. D.) Amtmannas. Ein Āmtmān Pole..k (? – V. D.) vel (? – V. D.) atsikelk wen du den gefallen bist (? – V. D.) ſo stehet auff. 15 k Audejas, jo Tkacz Płótno 16 d Baddu zginąć z głodu Luc. XV 18 d Blizgoti lśnić (dopisek: od szlachetnego kamienia D.? – V. D.) Bloзnas, niech łotr (dopisek: łajdak – V. D.) BaltumāS biel 16 Beggu Diewas tai butu sakes Bóg powiedziałby to.. (? – V. D.) Beje tak, powiedział jeszcze więcej NB stopniowanie wypowiedzi, tak, powiedział także.. (? – V. D.) to (? – V. D.) używać (? – V. D.) Ben kad ben tai butu Gdybyż to tak było! Bernas, parobek albo służący stajenny, koniuszy Ale Tarnas jest sługą. e (? – V. D.) najwyższy czwarty (? – V. D.) sługa Berzellis, o Maj Bille, gdyby tylko to było Bitte, to pszczoła Bittinas, król pszczół Aulys, jego (skreślone – V. D.) ul Awyliſ, jego Bitcullis, io f. opiekun pszczół Bruwelle, io piwowar Spiecus, z roju pszczół die Sone die blicket Bobißkas po staroświecku 20 d święty dzień albo dzień Niedzieli — niedziela; poniedziałek, wtorek, środa, piątek, sobota, niedziela 21 k Dainoti — śpiewać. Tego słowa używa się, gdy ktoś śpiewa tylko dla przyjemności, np. w karczmie albo gospodzie. Albo po prostu dla przyjemności. Nie można go jednak używać w odniesieniu do spraw duchowych (? – V. D.) 23 k wyta (poprawiono na wißta – V. D.) det Kiaubus — kura znosi jaja jak deſdinni (? – V. D.) 25 k Myllas — sukno albo tkanina. Drumstas — gęsty; używa się o płynach, np. wodzie, winie (? – V. D.) itd. ale etiam ras (makiel ogrodowy? – V. D.) Storas (? – V. D.) — gruby. Dünos pilna tur — Ma chleba pod dostatkiem. Lukobip XV. 32 d Grobai, u 1 d. g.m. — wnętrzności 46 d Kaip retay — jak rzadko 47 d Kankles, u — instrument muzyczny używany przez Litwinów 47 k Kappoczinink’s, o — grabarz. Kappoczauti, ju, awau, ausu — wykonywać zawód grabarza 48 d katrulⁿ — dokąd, przysł. pytajne: Karaulunas (=Karaliūnas – V. D.), o — książę koronny. Kaspin’s, o — opaska do włosów, którą noszą kobiety. Kaßkadda — może, niekiedy (dopisana informacja: od przysłówka wątpliwości i używana w odniesieniu do rzeczy niepewnych – V. D.) 17 49 k Padnijmy na kolana i módlmy się (? – V. D.) Passiklau (dalej skreślone – V. D.) pozwól nam paść na kolana id modlić się Poterus odmawiać pacierz Odmawiał pacierze, ei 2 d. odprawiono nabożeństwo wieczorne Wydeptana droga Klasy graudus Ein twarda droga Paßalles kelas Ein zamarznięta droga Waӡo kelas Ein droga saneczkowa 53 k Wybijać zęby (? – V. D.) Krummimas, no jeden policzek=3ahn 54 d Szewc (u góry dopisano: szewcowa – V. D.) jest częściej używane (? – V. D.) Kurpjuſ, z, 4 d. g.m. Szyć buty Kunnigene, es Żona kaznodziei kūſu, sau, ſu ti, kaszleć 57 k Kiedy wilki są w lesie, wtedy psy (nie ma? – V. D.) Gdy erWolff jest obecny, karmi się psy 59 Mattyti: widzieć (dopisana Matt. 11. 2. – V. D.) 62 d Milſti (ſ3 poprawiono – V. D.) doić, 3u, 3au, ſ3u milßtūwe, wiadro na mleko 64 d Myße laikiti E. wygłaszać kazanie Naujena, oder nowa gazeta Narras (u góry dopisano uns = Narruns? – V. D.) it. E. Duck (skreślono – V. D.) nurek, kaczka 65 k Nebylys, io (dopisano mutus. – V. D.) niedawadnas niedawadney (dopisano – V. D.): nieutworzonyus nieciągłyus nieuporządkowanyus niestrawionyus niezdolny do uporządkowaniaus nieuporządkowany turabate (? – V. D.) 76 d Obſras, a jedną miarkę, 1 d. g.m. Oßka=bardis, dӡiu, konwalia 90 d Pastirrus ryti (ſc.14 grudus) jeść niezmielone 91 d Patkawa, os podkowa Pakalne, es nizina 95 k przejść, przekroczyć przelać, oblać przeczołgać się 97 d pertiſti, rozciągać się od siebie: ſtu, ſiau, tiſu 98 d Pėſtas, ſto pieszo g.m. peſta, ſtos g.f. (dopisek: NB oznacza także jedno 18 Stamppfe oznaczało się jako moździerz, -a – V. D.) Piklewoju, au, oſu, oti przesiewać przez sito i15 Dūna piklewota, przesiany chleb 108 d Puppos, u fasole 126 d Suti nahen sunu (obrysowane, a n poprawione na w. – V. D.) ſuwu Chrystus Chrystusa K k Chrystusa Kriſtaus Kriſt (niedokończone? – V. D.) 137 d Uttelus, aus, n. łój z jagnięciny uttinetis biegać 138 d Pantas, o 141 k Walakis, io niepełnowartościowy pieniądz 142 wamʒdʒūti gwizdać (podkreślone i dopisane: wamʒdʒu, au, iju, iti – V. D.) 142 d Wanta, os krótka miotła z zielonego ziela, używana w łaźni 143 k Vʒ Wartu stoweti stać przed bramą 149 k ʒarnos, u 2 d. g.f. jelita NB Kąt ziewający Dopiski do niemiecko-litewskiej części słownika 157 k skłonny, skłaniający się, aufmerkſahm (podkreślono – V. D.) hhum vocab ulum stosuje wobec ludzi pozostawionych samym sobie i skłonnych do grzechu Joſtas band 159 k Bedenken rozmyślać, namyślać się (wpisano p i powtórzono poprawione słowo apmiſliti – V. D.) der bedacht ʒamone, ponieważ (3=S – V. D.) 161 d Bemühen (sich) starać się (dopisana glosa: ſtorotiſi – V. D.) 163 k Bildhauer oder Steinhauer kamieniarz 165 k Creatur, gechſöpff stworzenie, o 1 d. g.m. 173 k Pelleda, os sowa Vschtrokßkinti iſt einanderen (? – V. D.) dusić się nawzajem, ale dusić Selbst iſt Vßrokßti 174 d Feder pióro (dopisana glosa: auch Schreib – V. D.) 175 k Wiſſa pilnacſe (? – V. D.) Riezwaſ pilnie 181 k stopić (? – V. D.) ogień lać (? – V. D.), tj. 16żar 183 k nazywać waddinti Dom Buttas troba ukis (numeracja autora dopisku – V. D.): Dom 1) to proprie dom (2) właściwie budynek, który (3) oznacza dom, podwórze (? – V. D.) i ndwszystko, co rozumie się pod pojęciem gospodarstwa domowego. 19 Właściwie dom nazywa się także Nammai, mu, 1. deklinacja, rodzaj męski. Łuk. XIV, XI. Sprzęty domowe Turtas, o Namu rykay. 187 k spodnie lub odzienie na nogi Kelnes, iu w liczbie mnogiej: tylko 191 k płótno 193 k Skóra, jest Maus 199 k Raht ſurke, jest 201 wilgoć, Łuk. VII. 6 205 obowiązek tj. być winnym, yra kaltas. 206 d V.17 s. 67. Priereggeti — nie móc dobrze widzieć (dopisek: Neprireggeti – V. D.) 208 przysłowie Kālbeſis (dopisana cio (? – V. D.) 1. deklinacja, rodzaj męski. 209 but Stieffel Sopaga (dopisana końcowa s – V. D.) Żyto, u Strangas 210 codziennie, codzienny (dopisana „każdego dnia” – V. D.) 210 d pończochy Strümpffe Sſēke, es. Secundum dialectum Memelensem alias Strumpe, jest. albo (? – V. D.) Strep̄les, ú. 211 k głupi, niemądry, niemądrze (u góry dopisano i.e. einfältig – V. D.) thöricht głupio, i.e. närrisch 223 d las Girra 226 ponownieer sprowadzić oder repetiren powtórzyć 230 dwilinkay Objaśnienia 1. Tutaj i w innych miejscach E. oznacza rodzajnik nieokreślony ein eine. 2. melior – lepszy. 3. f. – foemininum – rodzaj żeński. 4. ſcd: – secundum – według. 5. ſ – ſive – albo. 6. in uſu – używane, potior – lepszy. 7. it – item – także. 8. Regiom – Regiomontanus – królewiecki. 9. Magd. – Magdeburgensis – magdeburski. 10. A. O. R. – Anno Orbis Redemptoris – Rok Odkupienia Świata. 11. d – prawa strona karty, k – lewa strona karty. 12. gramāt. pag. – wskazuje strony gramatyki języka litewskiego F. W. Haacka. 13. e.g. – exempla gratis – na przykład. 14. ſc. – ſicut – na przykład. 15. unde – stąd. 16. i.e. – id est – to jest. 17. vid., v. – vide – zobacz. 20 EGZEMPLARZ KOREKTORSKI „VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICVM, ET GERMANICO-LITTHVANICVM” F. W. HAACKA (HALLE, 1730) Streszczenie W Bibliotece Głównej Fundacji Franckego (sygn. FrB 155 M 4/4a) przechowywany jest egzemplarz „Vocablavrim Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm” Friedricha Wilhelma Haacka (1705–1754), w którym naniesiono odręczne uzupełnienia. W egzemplarzu słownika wpisano ponad 180 litewskich słów i wyrażeń wraz z ich niemieckimi odpowiednikami, zapisanych przez dotychczas nieznanego użytkownika (prawdopodobnie dwóch studentów seminarium języka litewskiego). Te odręczne uzupełnienia, w większości zaczerpnięte z języka potocznego, miały na celu wzbogacenie haseł drukowanego słownika oraz objaśnienie semantyki i użycia niektórych litewskich słów. 21