Janis Endzelynas mokinių ir bendradarbių atmintyje

przekazała Słownikowi pokaźny plik kartek z pieczołowicie zapisanymi interesującymi zdaniami. Grinaveckienė dostarczyła około 30 000 takich kartek. Z samych zebranych przez nią słów można by ułożyć duży tom słownika. Wiele zapisanych przez nią słów trafiło do wydanych tomów „Słownika języka litewskiego”. Wiele z nich zostanie wykorzystanych także w uzupełnieniach do Słownika. Jej słowa zbierane były w całej Litwie, we wszystkich parafiach, w których mówi się po litewsku. Ale, rzecz jasna, przede wszystkim w Jurbarku, gdzie spędzała wakacje, gdzie wielu ją znało i szanowało. Słownik dotkliwie odczuje brak takiej zbieraczki słów… To nic dziwnego, że utalentowany i pracowity człowiek tak wiele wniósł do nauki o języku litewskim. Ale czy można sobie wyobrazić, że największą część swoich prac Grinaveckienė wykonała już, cierpiąc na nieuleczalną chorobę? Każdy krok był dla niej nieznośnie bolesny. Niosąc swoje cierpienie, szła i szła przez Litwę, do Litwinów… aż spoczęła na widocznych z rodzinnego domu cmentarzu w Jurbarku. Jonas Paulauskas JANIS ENDZELYNAS W PAMIĘCI UCZNIÓW I WSPÓŁPRACOWNIKÓW Jānis Endzelīns atmiņās, pārdomās, vēstulēs. Sast. Dzidra Barbare, Brigita Bušmane. Red. kol. B. Bušmane, A. Stafecka, V. Skujiņa (red. kol. vad.), M. Stengrevica. Rīga, 1999: Latviešu valodas institūts, 323 p. Łotewski Instytut Języka wydał interesującą książkę wspomnieniową o najwybitniejszym badaczu języka łotewskiego, Jānisie Endzelīnsie, którego litewscy językoznawcy — jak zaznaczono również w tej książce — nazwali łotewskim olbrzymem. Opublikowano wspomnienia blisko czterdziestu autorów. Najstarsza z nich, Mērija Saulė-Sleinė, urodzona pod koniec ubiegłego stulecia, poznała J. Endzelīnsa jeszcze w młodości i spędziła z nim ostatnie lata jego życia; najmłodsza, Valentina Skujiņa, między innymi przewodnicząca kolegium redakcyjnego książki, wraz z delegacją studentów złożyła językoznawcy życzenia z okazji 85. rocznicy urodzin, a podczas konduktu pogrzebowego niosła jeden z jego orderów. Można powiedzieć, że we wszystkich wspomnieniach J. Endzelīns jawi się jako niezwykła osobowość. Na wszystkich ogromne wrażenie wywarły jego legendarna punktualność, pełne treści wykłady wygłaszane bez żadnych notatek, surowe egzaminy, nietolerancja wobec jakichkolwiek błędów językowych (nawet najdrobniejszych naleciałości dialektalnych) oraz nieuleganie żadnym autorytetom. Szczególnie wiele interesujących informacji nie tylko o osobowości J. Endzelīnsa, lecz także o całym życiu kulturalnym Łotwy, przede wszystkim o uniwersytecie i jego profesorach, znajdujemy we wspomnieniach Karlisa Dravinisa, jego żony Velt y Rūkė-Draviniji oraz Rūdolfa Grabisa (te ostatnie częściowo opublikowano już w książce poświęconej R. Grabiemu, Savai valodai, Rīga, 1997). 224 Książka ukazuje tragiczne karty powojennej łotewskiej lingwistyki. Główny ogień zwolenników marksizmu skierowano przeciwko J. Endzelynowi. Do walki z uczonym włączyła się nawet organizacja komsomolska. Zmuszono go do opuszczenia uniwersytetu. W drukarni omal nie zniszczono niemal gotowego do druku łotewskiego tekstu „Lettische Grammatik”. (Czyż to nie ironia losu: w 1958 r. J. Endzelynowi przyznano Nagrodę Leninowską za tę książkę!). Główny radziecki ideolog łotewski Arvydas Pelšė opublikował w 1952 r. artykuł „Stan łotewskiej lingwistyki i zadania językoznawców republiki”, w którym znieważał wybitnego językoznawcę i jego szkołę. I, rzecz jasna, robi się smutno, gdy z opublikowanych w książce wspomnień dowiadujemy się, że wieloletni dyrektor Instytutu Języka i Literatury Evaldas Sokolas, który niejednokrotnie „rozgromił” J. Endzelyna, sam był więziony w więzieniach Jeżowa. Niestety, ten komunistyczny idealista pod koniec życia również popadł w wielką niełaskę władz. W książce są też zabawniejsze fragmenty. Oto w 1934 r. J. Endzelynas egzaminuje kandydatów na uniwersytet (wśród nich jest V. Rūķe, późniejsza V. Rūķe-Dravinia). Na Łotwie właśnie władzę po zamachu stanu objął Karlis Ulmanis. Profesor nagle pyta jednego z egzaminowanych: „Co wie pan o Karlisie Ulmanisie?”. Ten, ledwo łapiąc oddech, wyrzuca z siebie dane biograficzne prezydenta Łotwy. „Nie o tego Karlisa Ulmanisa pana pytam” – przerywa mu J. Endzelynas. Chciał bowiem dowiedzieć się, co przyszły student wie o łotewskim leksykografie z XIX w., biskupie Karli Christiana Ulmanim. Albo oto Karlis Dravinis, który przyszedł na egzamin w mundurze wojskowym, po egzaminie uderza obcasami jak żołnierz, gwałtownym ruchem podnosi rękę do głowy i dopiero gdy dostrzega uśmiechy w sali, orientuje się, że nie ma czapki… Kiedy na posiedzeniu rady naukowej Instytutu Języka i Literatury jeden z jej członków, sprzeciwiając się J. Endzelynowi w jakiejś sprawie, stwierdza, że podobnie uważa Janis Loja, a „ten jest profesorem i znanym, zasłużonym językoznawcą”, J. Endzelynas ze złością odpowiada oponentowi: „Nie ma wątpliwości, że jest stary, ale nie wiadomo, czy jest także znanym językoznawcą”. Porusza korespondencja J. Endzelyna z jego uczniami, którzy znaleźli się na Syberii. Nie bał się z nimi korespondować, wysyłał im swoje książki, a nawet pieniądze. Kiedy jedna z jego uczennic, która wróciła z Dalekiego Wschodu, chciała podziękować za wsparcie moralne i materialne, profesor tylko się uśmiechnął, machnął ręką i powiedział: „Nie pamiętam – zapomniałem. Cieszę się, że panią widzę”. Kiedy tłumaczka Milda Grynfeldė, wróciwszy z łagru w Tajszecie, pożyczyła od J. Endzelyna znaczną sumę na zakup mieszkania i później chciała ją zwrócić, ten odmówił przyjęcia pieniędzy. Dla polskich czytelników interesujące jest to, że w listach byłe uczennice J. Endzelyna cieszą się, iż na zesłaniu dobrze poduczyły się języka litewskiego, i piszą, że w łotewskich szkołach należałoby więcej poznawać literaturę litewską, nie poprzestając na litewskich pieśniach ludowych, jak dotąd. Odpowiadając na jeden z listów zesłanki, J. Endzelynas dodaje: „Pani wygląd (korespondentka przysłała J. Endzelynowi swoje zdjęcie. – A. S.) oraz to, że może pani poświęcać czas językowi litewskiemu i poezji Salomėi Nėris, pozwalają sądzić, że teraz może pani nie tylko egzystować, lecz także żyć”. 225 “. Albo oto tłumaczka i poliglotka Silvija Kuzė, której los był niezwykle tragiczny, dwukrotnie zesłana na Syberię i ukrywająca się przed aresztowaniem także na Litwie, dostaje zadanie uporządkowania książek wydanych w językach obcych w Bibliotece Naukowej Uniwersytetu w Tomsku. W piwnicy biblioteki widzi wielki stos spleśniałych książek, oplecionych pajęczynami (wydaje jej się, że może ich być około 10 tysięcy, a według szacunków dyrektora – 20–30 tysięcy). Gdy zaczyna porządkować tę „kupę śmieci”, uwagę Łotyszki przyciąga drugi tom „Pieśni łotewskich” Krišjānisa Baronsa, wydany w 1903 r. Oczywiście nie potrafi się oprzeć pokusie, by przekartkować w dalekim miejscu zesłania książkę tak bliską jej sercu. Zaskakują ją „uwagi zapisane starannym, drobnym pismem, świadczące o tym, że czytelnik pieśni był językoznawcą”. Tuż obok znajduje też kilka skrawków papieru, które ostatecznie pomagają jej ustalić, że autorem tych uwag był Kazimieras Būga.1 Autor tego omówienia pamięta, jak w 1961 r. profesorowie Borisas Larinas i Kostas Korsakas omawiali jego artykuł o niedawno zmarłym łotewskim językoznawcy. Poradzili młodemu autorowi, by dodał do artykułu jakąś krytyczną uwagę. B. Larinas, żartując półgłosem, powiedział: „Cóż wy – nawet na słońcu są plamy”. Czytając wspomnienia, moglibyśmy znaleźć takie „plamki” także na drodze życiowej Jānisa Endzelyna. Nie zawsze zgadzał się ze swoimi kolegami2. Z jakiegoś powodu nie chciał, by młodsi językoznawcy zdawali egzaminy doktorskie. Wielu zdziwiło się, gdy egzaminu doktorskiego nie zdał Alvilis Augstkalnis, którego przyjaciele i koledzy uważali wręcz za genialnego językoznawcę3. Dość kontrowersyjna była postawa Edytė Hauzenbergos-Šturmy, głównej pomocnicy J. Endzelyna. Dziwne były relacje wybitnego językoznawcy z bratem. Jego życie rodzinne było bardzo skomplikowane. Jednak te „plamki” bynajmniej nie mogą przesłonić wielkości Jānisa Endzelyna jako uczonego4. Algirdas Sabaliauskas 1 K. Būga był profesorem w Tomsku w latach 1919–1920. 2 „Można śmiało stwierdzić, że w badaniach nad językiem łotewskim i gromadzeniu materiałów osiągnięto by więcej i dokonano by więcej, gdyby Endzelynas, najważniejsza podpora i filar tej dziedziny, potrafił lepiej porozumiewać się z pozostałymi kolegami” – K. Dravinis. 3 A. Augstkalnis oblał się benzyną i podpalił w 1940 r. Gdy V. Rūkė-Dravinia przekazała J. Endzelynowi tę tragiczną wiadomość, ten wyszeptał: „Mógłby przynajmniej pomyśleć o swoich dzieciach”. 4 Wielka szkoda, że z powodu nieporozumień w kwestiach pisowni w tej książce nie opublikowano artykułu Rasmos Gryslės „Endzelynas i jego ród” (Endzelīns un viņa dzimta), zawierającego ciekawe fakty o pradziadkach wybitnego językoznawcy, jego potomkach i pochodzeniu nazwiska (wszyscy trzej bracia zapisywali swoje nazwiska inaczej; nazwisko wywodzi się z dolnoniemieckiego Hänselin – zdrobniałej formy imienia Hans „Jan”, która oznaczała nie tylko „Jasieńka”, lecz także „mały palec”). Artykuł R. Gryslės ukazał się później w gazecie „Brīvā Latvija” (1999 g. 8. majis – 14. majis, Nr. 18(607)); por. także A. Mieze, R. Grisle. Endzelīna dzimtas uzvārds. – Tamże, 1998 g. 3–9. janv. Nr. 1(542). 226