Janis Endzelynas mokinių ir bendradarbių atmintyje

vo Słownikowi sporą wiązkę karteczek su starannie zapisanych ciekawymi zdaniami. Takich karteczek Grinaveckienė przedstawiła około 30 000. Z samych iš zebranych przez nią słów wyszedłby duży tom słownika. Wiele zapisanych przez nią słów trafiło do į wydanych tomów „Słownika języka litewskiego“. Wiele jų zostanie wykorzysir tanych do uzupełnień Słownika. Jej słowa zbierano iš przez całe Litwy, iš wszystkich litewskojęzycznych parafii. Ale oczywiście przede wszystkim iš Jurbarka, gdzie ji spędzała swoje wakacje i gdzie wielu ją znało i szanowałją o. Słownik ir boleśnie odczuje brak takiej zbieraczki słów... To, że utalentowany i pracowity człowiek tak wiele dał nauce języka litewskiego, nie jest niczym dziwnym. Ale można ar sobie wyobrazić, że największą część swoich prac Grinaveckienė wykonała już dręczona nieuleczalną chorobą. Każdy zrobiony krok był dla niej nieznośnie bolesny. Niosąc swoje cierpienie, szła i szła przez Litwę, do Litwinów- ... aż przygarnęły ją widoczne z rodzinnego domu groby w Jurbarku. Jonas Paulauskas JANIS ENDZELYNAS UCZNIÓW IR WSPÓŁPRACOWNIKÓW W PAMIĘCI Janis Pamięci Janisa Endzelinsa, fotografie, wspomnienia. Oprac. Dzidra Barbare, Brigita Bušmane. Kom. red. B. Bušmane, A. Stafecka, V. Skujina (kierownik kom. red.), M. Stengrevica. Ryga, 1999: Instytut Języka Łotewskiego, 323 s. Instytut Języka Łotewskiego wydał interesującą książkę wspomnieniową o najwybitniejszym badaczu języka łotewskiego, Jānisie Endzelī- nsie, którego litewscy językoznawcy, co zaznaczono również w tej książce, nazwali łotewskim olbrzymem. Opublikowano wspomnienia blisko czterdziestu autorów. Najstarsza z nich, Mērija Saulė-Sleinė, urodzona pod koniec ubiegłego stulecia, poznała J. Endzelīnsa jeszcze w młodości i spędziła z nim ostatnie lata jego życia; najmłodsza zaś, między innymi kierowniczka kolegium redakcyjnego książki, Valentina Skujinia, wraz z delegacją studentów składała językoznawcy życzenia z okazji 85. rocznicy jego urodzin i podczas konduktu pogrzebowego niosła jeden iš jo order. Można powiedzieć, że we wszystkich wspomnieniach J. Endzelin jawi się jako niezwykła osobowość. Na wszystkich ogromne wrażenie wywarły jego legendarna punktualność, wygłaszane bez żadnych notatek treściwe wykłady, surowe egzaminy, nietolerowanie żadnych błędów językowych (nawet najmniejszych dialektyzmów), nieuleganie żadnym autorytetom. Szczególnie wiele interesujących ne informacji tylko o J. osobowości Endzelina, ir ale także o całym życiu kulturalnym Łotwy, przede wszystkim o uniwersytecie i jego profesorach, znajdujemy we wspomnieniach Karlisa Dravinisa, jego żony Velt y Rūķe-Dravini oraz Rūdolfa Grabisa (te ostatnie częściowo opublikowano już w książce poświęconej R. Grabisowi Savai valodai, Riga, 1997). 224 W książce ujawniają się tragiczne karty powojennej łotewskiej lingwistyki. Przeciwko J. Endzelinowi skierowany zostaje główny atak zwolenników marksizmu. Į Do walki przeciwko uczonemu włącza się nawet ir organizacja komsomolska. Zostaje zmuszony do opuszczenia uniwersytetu. W drukarni omal nie zostaje zniszczony niemal już ukończony tekst łotewskiej „Lettische Grammatik”. (Czyż nie jest to ironia losu: w 1958 r. J. Endzelynowi za tę książkę przyznano Nagrodę Leninowską! ). Sam główny radziecki ideolog łotewski Arvyds Pelšė w 1952 r. publikuje artykuł „Stan językoznawstwa łotewskiego i zadania językoznawców republiki”, w którym zniesławia się wybitnego językoznawcę i jego szkołę. I oczywiście robi się smutno, gdy z opublikowanych w książce wspomnień dowiadujemy się, że wieloletni dyrektor Instytutu Języka i Literatury Evalds Sokol, który niejednokrotnie „miażdżył” J. Endzelyna, sam był torturowany w więzieniach Jeżowa. Niestety, ten idealistyczny ir komunista pod koniec życia popadł w į wielką niełaskę władz. W książce są też ir zabawniejsze fragmenty. Oto J. Endzelīns 1934 m. egzaminuje kandydatów na į studia uniwersyteckie (wśród jų nich jest ir V. Rūķe, przyszła V. Rūķe-Draviņa). Na Łotwie ką dopiero po po dojściu do į władzy w wyniku zamachu stanu Kārlis Ulmanis. Jeden z iš profesorów egzaminujących nagle pyta: „Co pan wie o Kārlisie Ulmanisie?”. Ten, z trudem łapiąc oddech, wyrzuca z siebie dane biograficzne prezydenta Łotwy. „Nie o tego Kārlisa Ulmanisa pana pytam” — przerywa J. Endzelīns. Chciał bowiem dowiedzieć się, co przyszły student wie o XIX-wiecznym łotewskim leksykografie, biskupie Kārlisie Christianie Ulmanisie. Albo oto Karlis Dravinis, į przyszedłszy na egzamin w po wojskowym mundurze, podczas egzaminu po wojskowemu stuknął obcasami, gwałtownym ruchem podniósł rękę do głowy i dopiero zobaczywszy uśmiechy w sali zorientował się, że jest bez czapki... Kiedy na posiedzeniu rady naukowej Instytutu Języka i Literatury jeden z członków rady, sprzeciwiając się czemuś J. Endzelinowi, wskazuje, że tak uważa również Janis Loja, a ten „jest profesorem i starym, znanym językoznawcą”, J. Endzelin rozgniewany odpowiada swemu oponentowi: „Że jest stary, co do tego nie ma wątpliwości, ale że jest również znanym językoznawcą, tego nie wiadomo”. Nie sposób się nie wzruszyć J. Korespondencja Endzelina z su uczniami, którzy znaleźli się na jo Syberii. Nie bał się korespondosu wać z nimi, wysyłał im swoje książki, a nawet pieniądze. Kiedy jedna z jego uczennic, która wróciła z Dalekiego Wschodu, chciała podziękować za wsparcie moralne i materialne, profesor tylko się uśmiechnął, machnął ręką i powiedział: „Nie pamiętam — zapomniałem. Cieszę się, że pana widzę”. Kiedy tłumaczka Milda Grynfeldė, powróciwszy z łagru w Tajszecie, pożyczyła od J. Endzelyna niemałą sumę pieniędzy na zakup mieszkania, a później chciała ją zwrócić — ten odmówił przyjęcia pieniędzy. Dla litewskich czytelników interesujące jest, że byłe uczennice J. Endzelyna w listach cieszą się, iż na zesłaniu znacznie lepiej opanowały język litewski, piszą, że w szkołach łotewskich należałoby bliżej zapoznawać się z literaturą litewską, nie poprzestawać wyłącznie na litewskich pieśniach ludowych, jak to było dotychczas. J. Endzelīns, odpowiadając na jeden z listów zesłanki, dodaje: „Pani wygląd (korespondentka przesłała J. Endelīnsowi swoje zdjęcie. —A. S.) oraz to, że może Pani poświęcać czas językowi litewskiemu 225 językowi ir Salomėji Nėris ne ir poezji, pozwalabe ją sądzić, że teraz może Pani jedynie istnieć, ale nie żyć”. Albo oto tłumaczka o tragicznym losie, poliglotka końca, głowy?* Silvija Kuzė, du która po raz kolejny została zesłana į do Syberii, ukrywając się przed aresztowaniem ir na Litwie, otrzymuje zadanie uporządkowania w Bibliotece Naukowej Uniwersytetu Tomskiego książek wydanych w językach obcych. W piwnicy biblioteki ji widzi ogromny stos zbutwiałych, oplecionych pajęczynami książek (wydaje jej się, że może ich tu być około 10 tysięcy, podczas gdy dyrektor oblicza, że tysięcy książek). — 20-30 Kiedy zaczyna porządkować tę „kupę gnoju”, uwagę Łotyszki przyciąga wydany w 1903 r. drugi tom „Pieśni łotewskich” Krišjanisa Baronса. Oczywiście nie może się powstrzymać przed przekartkowaniem na dalekim zesłaniu tak drogiej jej sercu książki. Zaskakują ją pojawiające się w książce „uwagi zapisane starannym drobnym pismem, które świadczą o tym, że czytelnik pieśni był językoznawcą“. W tym samym miejscu znajduje również kilka skrawków papieru, które ostatecznie pomagają jej wyjaśnić, że autorem tych uwag był Kazimieras Būga'. Autor tego przeglądu wspomina, jak w 1961 r. profesorowie Boris Larin i Kostas Korsakas omawiali jego artykuł o niedawno zmarłym łotewskim językoznawcy. Poradzili młodemu autorowi, aby w artykule zamieścił również jakąś krytyczną uwagę. B. Larin, pół żartem, powiedział: „Co wy — nawet na słońcu są plamy“. Czytając wspomnienia, takich „plamek“ moglibyśmy znaleźć również na drodze życia Janisa Endzelyna. Nie zawsze zgadzał się ze swoimi kolegami“. Z jakiegoś powodu nie chciał, aby młodsi językoznawcy zdawali egzaminy doktorskie. Wielu było zaskoczonych, gdy Alvilis Augstkalnis, uważany przez swoich przyjaciół i kolegów za wręcz genialnego językoznawcę, nie zdał jednego z egzaminów doktorskich’. Dość kontrowersyjna, można powiedzieć, postawa głównej pomocnicy J. Endzelyna, Edyty Hauzenbergi-Szturmy. Dziwne stosunki znakomitego językoznawcy z bratem. Jego życie rodzinne było bardzo skomplikowane. Jednak te „plamki” bynajmniej nie mogą przyćmić wielkości Janisa Endzelyna jako naukowca- “. Algirdas Sabaliauskas ! K. Būga był profesorem w Tomsku w latach 1919–1920. * „Można śmiało stwierdzić, że w badaniu języka łotewskiego i gromadzeniu materiału osiągnięto by i zrobiono więcej, gdyby Endzelyns, najważniejsza podpora i filar tej dziedziny, mógł nieco lepiej porozumieć się z innymi swoimi kolegami“, —K. Dravinis. 3 A. Augstkalnis w 1940 r. oblał się benzyną i podpalił. Kiedy V. Rūkė-Dravinia przekazała J. Endzelynowi tę tragiczną wiadomość, ten szepnął: „Przynajmniej pomyślałby o swoich dzieciach”. *Szkoda, że z powodu nieporozumień w kwestiach ortografii w tej książce nie wydrukowano artykułu Rasmy Gryslė „Endzelynas i jego ród” (Endzelins un vina dzimta), w którym przedstawiono interesujące fakty dotyczące pradziadków znakomitego językoznawcy, jego potomków oraz pochodzenia nazwiska (odmienna pisownia nazwisk wszystkich trzech braci; nazwisko pochodzi od niem. doln. Hanselin — zdrobniałej formy imienia Hans ‘Jan’, która oznaczała nie tylko ‘Jasio’, lecz także “mały palec'). Artykuł R. Gryslė został później opublikowany w gazecie „Briva Latvija“ (1999 g. 8. maijs —14. maijs, Nr. 18(607)), por. także t. p. A. Mieze, R. Grisle. Rodowe nazwisko Endzelina. —Tamże, 1998 r. 3–9. sty. Nr 1(542). 226