Old Lithuanian “žmuo”, “žmunį” against the background of the Proto-Baltic athematic nouns

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Wojciech SMOCZYŃSKI Uniwersytet Jagielloński, Kraków STAROLITEWSKIE ŻMUO, ŽMŪNI NA TLE PRABAŁTYCKICH RZECZOWNIKÓW ATEMATYCZNYCH* 1. Stlit. žmuõ „człowiek; chłop“ ukazuje się w „Postylli“ Daukszy jako wyraz reliktowy, który cofa się przed neologizmem žmógus/žmògiš ts.1, przekazanym zresztą także pod formą z uo: žmuogus 334₃₅, zmuogus 275₃. Charakter archaiczny wyrazu žmuõ przejawia się w tym, że ma on paradygmat defektywny. Składa się on z trzech form: nom. sg., acc. sg. i nom. dualis, por. za Kudzinowskim 1977: I, 472 n.: nom. sg. žmuo 10x, zmuo 2x (obok žmógus, žmogiš)3 acc. sg. žmūni 1x, žmūni 1x (obok žmógų) nom. du. žmūne 1x, žmūne 1x (brak form dualis od tematu žmogu-). 2. Formy zależne acc. sg. žmūni i nom. du. žmūne ukazują się w „Postylli“ Daukszy w następujących zdaniach: Acc. sg. žmūni: Ko iiemus padėsti bediewes tiesos kurės įstatinėje už žmūni dėsimti grivnų, o už szunį dwidėszimti arba daugiesn’ 339₂₉; Calwinas ... pasamdęs žmūni giwą 459₅. Nom. du.: du žmūne lipo Bažniczion 313₁₉, du žmūne lipo Bažniczion 314₁₆ 3. K. Būga był zdania, że literom kreskowanym <ú> i <û> w „Postylli“ Daukszy należy przypisać wartość długiego /ū/ i wobec tego proponował czytać acc. sg. jako *žmūni, zaś nom. du. jako *žmūne4. Jednakże litery z diakrytami <ú>, <û> można u Daukszy równie dobrze interpretować jako oznaczenia akcentu na krótkiej samogłosce /u/. Za tym przemawia po pierwsze identyczność pisowni <ú> w žmūni i formach wyrazu „pies“, o którym z całą pewnością wiadomo, że w starolitewskim miał przypadki zależne z krótkim u, por. acc. sg. šūni 339₂₉, dat. sg. šūni 116₁₅, nom. pl. šūnes 5x. Por. dalej šūke 406₄₇ = šūke * Jest to rozszerzona wersja artykułu „Starolitewskie žmuo: rekonstrukcja paradygmatu“, który ukazał się w Collectanea linguistica in honorem Casimiri Polański, pod red. M. Brzeziny i H. Kurek, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1999, s. 219–229. 1 Obie te akcentuacje są poświadczone u Daukszy, zob. Kudzinowski 1977: I, 427 n. 2 Zob. Kudzinowski, l.c. 3 Por. u Mažvīda: βmū 5x, szmū 2x, βmu 1x obok βmagus 9x i βmogus (liczne). Form zależnych o temacie žmun- nie ma, zob. Urbas 1996: 441. 4 Būga 1921: 424 (1959: 336). Zob. też 1959: 214, przyp. 1. 18 „skorupa“, súkas’ 139₁ = sùkas (i) „kręci się“, púse 3x, pússe 2x = pusè „część, połowa“. Po drugie, w oparciu o pisownie z <û>, takie jak np. sunùs 256₄₀ = sùnùs „syn“, lapùmo 41₃₀ [obok lapùmo 32₄₁] = lapùmo „pycha, hardość“ albo sùnkum as 151₄₀ = sùnkum as „ciężkość“, można również literze <û> w zapisie acc. žmùni przypisać wartość krótkiego /u/⁵. W dalszych wywodach będę się więc posługiwał transkrypcjami acc. sg. žmùni i nom. du. žmùne. Niezależnie od wskazówek, jakie wynikają z obserwacji kreskowanych liter samogłoskowych w „Postylli“ Daukszy, sprzeciw wobec lekcji *žmùni stanie się bardziej oczywisty na tle następujących niżej rozważań nad prabałtycką strukturą odnośnego paradygmatu. 4. Stojące obok nom. sg. žmùō formy acc. sg. žmùni i nom. du. žmùne pokazują, że mamy przed sobą rzeczownik z sufiksem -n-, który odmienia się atematycznie, w sposób podobny jak šùō, šùni. Celem dalszych uwag będzie dociec, w jaki to sposób przy formie nominatiwu žmùō mogła się ustalić osnowa słaba o postaci žmun-. 5. W świetle dotychczasowych badań uchodzi za pewne, że nom. žmùō przedstawia strukturę prabałtycką *žm-ōn-Ø, gdzie žm- reprezentuje pierwiastek w stopniu zanikowym, zaś -ōn- sufiks w stopniu wzdłużonym, właściwym dla indoeuropejskiego nominatiwu asygmatycznego. Co do analizy *žm-ōn upewnia nas paralelna budowa litewskiego nom. sg. šùō „pies“. W odróżnieniu od žmùō rzeczownik šùō ma odpowiednik zewnętrzny, mianowicie w postaci wedyckiego nom. sg. ś(u)vā i wobec tego z dużo większym prawdopodobieństwem może być wywodzony z praformy bałt. *śwōn < ie. *k’w-ōn-Ø⁶. Tak w wypadku *śwōn jak i *žmōn mamy do czynienia z formacją sufigowaną na -n-, którą kiedyś charakteryzowała apofonia sufiksalna -on- (acc., voc.⁷) :: -n- (gen.) :: -ōn- (nom.). 6. Z identyczności budowy słowotwórczej nominatiwów žmùō i šùō wynika prawdopodobieństwo, że i sposób odmiany obu tych rzeczowników będzie paralelny. W epoce historycznej odmiany te w zakresie form ze sobą porównywalnych przedstawiają się jak następuje: nom. sg. šùō žmùō acc. sg. šùni žmùni gen. sg. šùnes (*žmùnes) 5 Podobnie Fraenkel, LEW 1320. Warto odnotować, że Skardžius 1956: 163 sprzeciwiał się lekcji Būgi na podstawie celnego argumentu, że końcówka -uo nom. sg. nigdy nie wchodzi w alternację z -ūn- przypadków zależnych. 6 Refleks litewski zakłada dysymilatywny zanik w przed *ō, które z czasem przeszło w lit. uo. Ewentualnie można by tu mówić o okazjonalnym uproszczeniu grupy nagłosowej *św-. Por. lit. šešuras „ojciec męża; ojciec żony“, stlit. też „szwagier“ < *šwešuras < prabałt. *swešura- < pie. *swek’uro- (awest. xvasura-, gr. hekurós). 7 Por. wed. acc. śvánam, voc. śvan. 19 nom. pl.　šùnes　(*žmùnes) nom. du.　šùne　žmùne 7. Komentarz do paradygmatu šùo. 7.1. Litewski nom. sg. kontynuuje ie. *k’w-ōn, por. wed. śvá, śúvá (voc. śvan), orm. šown (š < *k’w), gr. kúōn (voc. kuón). Praforma ta może odzwierciedlać przekształcenie nominatiwu *pk’w-ōn (starsze *pek’w-ōn?), który powstał na bazie stopnia zanikowego przypadków zależnych typu gen. sg. *pk’un-és. U podstawy tego derywatu na -on-/-n- leży zapewne nomen pierwiastkowe *pek’u-/*pk’u- „bydło”⁸. Chodzi być może o „psa“ jako „strażnika stada bydła“. 7.2. Gen. sg. šùnes (dziś šuñs) odpowiada co do apofonii sufiksu wed. śúnas (zamiast *śúnás), gr. kunós i wobec tego może być uznany za kontynuację ie. genet i wu *k’u-n-és/ós. 7.3. Wedycki acc. sg. śvánam „psa“ wywodzi się, przy uwzględnieniu prawa Brugmanna, z *śvá.nam < ie. *k’w-ón-m, tj. z formacji właściwej dla przypadku mocnego. Sufiks jest tu pełnowokaliczny i akcentowany. Przy zgodności dwu form litewskich z odpowiednikami wedyckimi: nom. šùo jak śvá, gen. šùnes jak śúnas, oczekiwałoby się, że również accusatiwowi wed. śvánam będzie w litewskim odpowiadało *švānį < prabałt. *šw-an-in. Tak jednak nie jest, bo litewski pokazuje šù-n-į. Temat accusatiwu šun- wszedł na miejsce *švan- zapewne pod wpływem formy gen. šùnes. Motyw tego zastępstwa należy upatrywać w tendencji do ograniczania apofonii paradygmatycznej w przedhistorycznej fazie rozwojowej litewskiego. W danym wypadku w miejsce prabałtyckiej alternacji trójczłonowej *šwōn :: *šwan :: *šun ustaliła się alternacja litewska z dwoma tylko allomorfami, lit. šùo :: šùn. 7.4. Dytematyzm typu šùo- :: šùn- jest w zasadzie zgodny z tym, co obserwuje się w innych paradygmatach spółgłoskowych. Jak wiadomo, litewska odmiana atematyczna nie zna przeciwstawności przypadków mocnych i słabych, lecz opiera się na dwóch osnowach: jedna jest właściwa dla nominatiwu, druga charakteryzuje casus obliquus. Różnica między odmianą šùo, šùni (žmùo, žmùni) z jednej strony, a pozostałymi spółgłoskowcami z drugiej strony polega tylko na tym, że te ostatnie pokazują w casus obliquus sufiks spółgłoskowy z reguły na st. pełnym (-en-, -er-, -el-, -es-), nie zaś na st. zanikowym, jak to jest w šù-n-ės, šù-n-i. Por. kolejno: (A) litewskie tematy na -en-: 1. vand-en- (brak *vand-n-, *und-n-, *ud-n-9), nom. vand-ùo „woda“; 2. akm-en- (brak *akm-n-), nom. akm-ùo „kamień“. 8 Zob. Osthoff 1901 : 230. Ostatnio Hamp 1980; Schmitt-Brandt 1998: 147, 207. 9 Por. usamodzielnione leksykalnie wyrazy (1) łot. ùdens m. „woda“ < *undenis), (2) pruskie unds m. Ench. < *undis obok wundan EV. ts., czyt. [undan], zapewne neutrum. Postaci bałtyckie zakładają metatezę spółgłoski n w odziedziczonym temacie słabym *ud-n- (st. pełny: nom. *wéd-ōr, het. ù-i-da-a-ar = /wedār/). Por. wed. abl.-gen. sg. ud-n-ás, loc. sg. udán, udáni. – Gwarowe formy litewskie: unduõ (puntininkai), ondù „woda“, ùndens „wody“ (Żmudź) nie zawierają odziedziczonego und-, lecz wywodzą się fonetycznie z vanduõ, zob. Vitkauskas 1986: 103 n. 20 (B) litewskie tematy na -er-: 1. mot-er- (brak *mot-r-), nom. mótē „matka; kobieta“ (por. gen. sg. łac. mātris, gr. mētrós, sti. mātúr [< *meh₂-tr̥-s]); 2. dukt-er- (brak *dukt-r-¹⁰), nom. duktē „córka“; 3. ses-er- (brak *ses-r-¹¹), nom. sesuō „siostra“. (C) pralitewski temat na -el-/-ol-: *āb-el-/*āb-ol- (brak *āb-l-¹²), nom. ábuolas „jabłko“ (łot. ābuõls), obelis obok obalìs „jabłoń“. (D) litewski temat na -es-: 1. mén-es- (brak *mén-s-, por. łac. mēnsis, gr. mēn¹³), nom. mén-uo „księżyc; miesiąc“; 2. deb-es- < *nebh₂-es-¹⁴ (brak *deb-s-), nom. debesìs, -iẽs „chmura“, gen. pl. stlit. debesų. Warunki rozpowszechnienia się w oblikwie tematów ze st. pełnym e sufiksu nie zostały na razie zbadane. Wolno przypuszczać, że istotną rolę w tym procesie innowacyjnym odegrały formy accusatiwu sg. typu hysterodynamicznego¹⁵, które były akcentowane na sufiksie. 7.5. Gdy chodzi o odmianę wyrazu lit. „pies“, to uogólnienie w casus obliquus st. zanikowego šun- (eliminacja *švan-) znajduje paralelę w języku greckim. Por. gen. lit. šunès :: gr. kunós, acc. lit. šùnį :: gr. kúna (nom. šuõ :: gr. kuōn). 7.6. Z uwagi na rolę genetìwu sg. jako tej formy, z której temat słaby rozpowszechnia się na cały paradygmat, warto dla przykładu wymienić te z rzeczowników litewskich i słowiańskich, które znane są wyłącznie pod formą słabą: (A) St. zanikowy pierwiastka: 1. lit. širdìs f. „serce“, acc. šìrdį, ps. *sъrdь-ce ⇐ prabsł. acc. *sъrd-in, forma wzorowana na gen. *sъrd-és < ie. *ḱṛd-és (st. pełny: lit. šérdį „rdzeń drzewa; serce dzwonu“ ⇐ *ḱerd-, gr. hom. kēr, het. kēr¹⁶); 2. lit. dùrės pl. „drzwi“ ⇐ gen. ¹⁰ Ale poza paradygmatem istnieje derywat poświadczający odziedziczony temat *duk̑tr-. Jest nim lit. pódukra „pasierbica“ < *pā-duktr-ā. Gdy chodzi o simplex dukrà „córka“, to raczej jest to decompositum w stosunku do pódukra niżeli derywat sufiksalny, *duk̑tr-ā. ¹¹ Por. gen. wed. svásur (*swésr-s-), goc. swistrs, jak i fakt, że w słowiańskim śladem po *sesr- jest derywat *sesr-ā, scs. sestra „siostra“. ¹² Temat słaby *āb-l- zaświadczają derywaty słowiańskie: scs. jābl-anъ, -i f. „jabłoń“ (< *ābl-ōn-) i *abъlъko „jabłko“ (< *ābl-u-ko-). Wątpliwe jest natomiast, żeby temat taki znał również język pruski. Prus. woble „jabłko“ (Słownik elbląski), które jest hapaksem, alternuje z konsekwentnym *(v)ābel- w Słowniczku Grunaua: wabelcke, wabelko, wobelke. woble może więc być formą wtórną, synkopowaną albo zniemczoną pod względem pisownianym (o tym zob. Smoczyński 1986: 36 n.). ¹³ Temat *mēn-s- był kontynuowany również w słowiańskim, choć uległ tu serii przekształceń: > 1. *mēns-i- ⇒ 2. *mēnsi-ko- > 3. [metateza n] *měsinko- > 4. scs. měsečь. Fazy 1–2 znajdują paralele w słowiańskim traktowaniu osnowy ie. *sh₂-ul- „słońce“: ⇒ *sul-ni- ⇒ *sul-ni-ko- > scs. sъlnьce (por. § 7.6. B). Inaczej etymologizuje měsečь Erhart 1998. ¹⁴ Por. wed. nábh-as- n. „wilgoć; mgła; chmura“, nábhasī dual. „niebo i ziemia“; scs. nebo, nebese „niebo“. ¹⁵ Co do terminologii typów fleksyjnych scharakteryzowanych akcją ruchomego akcentu i apofonią zob. Schindler 1975, Rix 1976: 123. ¹⁶ Stopień wzdłużony, który charakteryzował nom. sg., jest odpowiedzialny za intonację akutową tematu lit. šérd-; natomiast akut w temacie słabym šìrd- jest analogiczny do nom. sg. 21 ie. *dʰur-ós (st. pełny *dʰwor-, scs. dvorъ „miejsce za drzwiami“¹⁷); 3. scs. krъvь „krew“ ⇐ prabł. acc. *kruw-i-n¹⁸ < *kruH-in, forma wzorowana na gen. *kruw-és < ie. *kruh₂-és (st. pełny: wed. kravi-s, gr. kréas „ociekające krwią, surowe mięso“ < *kréwh₂-s-¹⁹; 4. scs. vьsb „wieś“ ⇐ gen. ie. *wik’-ós (nom. *woyk’-s, por. stlit. vieš-pats „pan“, stprus. steimans buttas waispattin dat. pl. „den Hausfrawen, paniom domu“, gr. oíka-de „do domu“). (B) St. zanikowy tak w pierwiastku jak i w sufiksie: 1. scs. sъnъ „sen“ < *sopnъ ⇐ gen. ie. *sup-n-és²⁰ (nom. *swép-ōr, łac. sopor, -oris m. „głęboki sen“, lit. sãpnas „marzenie senne“); 2. scs. dьnь, dьn-e „dzień“ ⇐ gen. ie. *di-n-és (nom. *dy-ōn/*dy-ēn)²¹; 3. ps. *sъl- z ie. *sh₂-ul- „słońce“ (⇒ *sul-ni-²² ⇒ *sulni-ko- > scs. sъlnьce)²³; 4. lit. wsch. bruvís f., cs. brъvь ⇐ prabł. acc. *br-uw-in²⁴; 5. pralit. *dr-u- „drzewo“ (por. wed. dros gen. sg. „drewno“ < *dr-ew-s, gr. drûs f. „drzewo“, drutómos „drwal“) jest podstawą derywatu vṛddhi, lit. dervà f. „drzewo smolne; smoła wypalana z drewna“ < *d-e-rw- + -ó- „z drzewa, drzewny“²⁵; 17 Problematyczna jest forma scs. dvьri pl. „drzwi“, ros. dverь, mianowicie na tle braku formy *dōri, z antewokalicznym allomorfem *dur- jak w lit. dùres, wtórnie dùrys „drzwi“. Obecność r sonans w pozycji po v (vьr) zakłada w każdym razie sekwencję *wr-C, nie zaś *wr-V, por. słow. četvŕt-ō:: lit. ket-vìr-tas „czwarty“ (ale ket-ur-i „cztery“). Nasuwa się przypuszczenie, że słowiańska nazwa drzwi to derywat z sufiksem spółgłoskowym, *dwir-yo- < *dʰur-yó-. Budowa jak w gr. thâirós m. „zawiasy, na których obracają się drzwi“ < *tʰwar-yó-. 18 Por. derywat przymiotny lit. krùvi-nas „krwawy“ = scs. krъvь-nъ „krewny, spokrewniony“. 19 Litewski refleks tego prototypu brzmiałby *kriáuš-. Gdy chodzi o lit. kraujas „krew“, to z powodu (a) cyrkumfleksu i (b) dyftongu au po spółgłosce twardej budowa tej formacji pozostaje zagadkowa. Może przyjąć derywat tematyczny *krewh₂-o- „kwisty“ > (zanik laryngalnej) *krewo- > *krowo- (por. scs. novъ:: gr. néos „nowy“) > prabałt. *krava-, od którego sufiksem -yo- utworzono collectivum kraujai? 20 Tu i niżej pomijam w rekonstrukcji końcówki genetivu alternant apofoniczny *-ós. 21 Taką samą osnowę słabą zakłada derywat litewski z vṛddhi: dienà „dzień“ < *deynā < *deyn-eh₂- ⇐ *d-e-y-n + -ó-, od *din-. Por. typ diẽvas „bóg“ < *d-e-yw-ó- „związany z niebem“ od *diw- ⇐ *dy-ew- „niebo dzienne“. Zob. ostatnio Smoczyński 1998: 62 n. (z literaturą). 22 Sufiks wzorowany chyba na og-nъ „ogień“, por. wed. ag-ni-. 23 Prasłowiański temat słaby *sōl- < *sh₂-ul- jest porównywalny z jednej strony z wed. gen. súras < *suh₂-és (to z metatezy *sh₂-ul-), z drugiej strony z tematem mocnym *sh₂-wel- w wed. svàr-/súvar- n. „słońce“. Natomiast lit. sáulė wygląda jak derywat typu vṛddhi od metatetycznej osnowy słabej: *sh₂-ul- > *suh₂-l- ⇒ *s-e-wḱ-l-ó- adi. „słoneczny“ > prabałt. *sāwla-. Od takiego to przymiotnika utworzono widocznie derywat na -iyā-, *sāwlyā, który uległ w końcu substantywizacji. Zob. ostatnio Bader 1995, która rekonstrukcję *seh₂-l- przyjmuje dla łac. sōl, powołując się na rozwój mōtus < *mouH-to-. 24 Zamiast *br-yaw-in < ie. acc. *bʰr-éwH-m (por. lit. briau-nà „kant, krawędź, grań“), na skutek wyrównania formy accusativu do gen. *br-uw-és < ie. *bʰr-uH-és, z wtórnym w, które wypełniło hiatus po zaniku laryngalnej (por. gr. ophrus, ophruós „brew“). 25 Innojęzyczne neutra o strukturze vṛddhi, w szczególności scs. drevo „drzewo; drewno“ < *denw-o- i stang. teoru „smoła drzewna“ < *terw-a-, nasuwają przypuszczenie, że litewskie femininum dervà może być z pochodzenia kolektywum, mającym -a z *-eh₂ (= nom. pl. n.). 22 6. prus. pintis „droga“, o ile jest to derywat od osnowy gen. *pint-és < *pnt-h₂-és (por. wed. pathás)?26. (C) St. zanikowy pierwiastka i st. pełny sufiksu: scs. imę, imene „imię“ < *jbmen- < *im-men-es ⇐ gen. *in-mén-s < ie. *(H)nh₃-mén-s (por. st. pełny w łac. nōmen, sti. nāma < *(H)neh₃-mn; brak bałto-słow. *nōmin). Z listy tej do porównania strukturalnego z šun- nadają się przede wszystkim tematy *di-n- (scs. dъnъ) i *sup-n- (scs. sъnъ). 8. Paradygmat žmuō. 8.1. Sądzi się, że žmuō < *žm-ōn stoi w pokrewieństwie z indoeuropejską nazwą „ziemi“ i przedstawia sobą derywat o znaczeniu „istota ziemska, ziemianin“27. Je. paradygmat rzeczownika „ziemia“ został przez Schindlera 1967: 200 i 1975: 263 zrekonstruowany jak następuje: nom. *d(ʰ)égʰ-ōm por. het. <te-e-kán> = /deg-an/ acc. *d(ʰ)égʰ-om-m̥ por. grec. kʰtʰ-ón-a < **tʰkʰ-óm-am loc. *d(ʰ)gʰ-ém-Ø por. wed. ks-ám-i gen. *d(ʰ)gʰ-m-és por. wed. j-m-ás 8.2. W językach bałto-słowiańskich ukazują się ślady tylko dwóch form powyższego paradygmatu, mianowicie locatiwu i genetivu sg. 8.2.1. Z locatiwem ie. *d(ʰ)gʰ-ém > *gʰém trzeba powiązać osnowę prabałt. *žem-, od której została wyderywowana bałtosłowiańska nazwa „ziemi“: lit. žemė, scs. zemlja < *žem-(i)yā. Sądząc po sufiksie, był to pierwotnie przymiotnik28, ale warunki jego substantywizacji nie zostały na razie wyjaśnione. Oprócz tematu na -(i)yā- słowiański zaświadcza jeszcze derywat na -i-, *gʰem-i-. Utrwalił się on z jednej strony w przysłówkach ros. na zemb „na ziemię“, o zemb „o ziemię“, z drugiej strony w przymiotniku scs. zemьnъ „ziemny“ < *žemi-na-, który kontrastuje 26 Tymczasem słowiański pokazuje scs. pъtь, -i m. „droga“, którego osnowa na -i- stoi w związku z resegmentacją starej formy acc. sg. *panti-n ⇐ *pant-in < ie. *pónt-h₂-m (wed. pántham ⇐ *pántam). – Tradycyjnie zakłada się tu prabałto-słowiańską alternację paradygmatyczną *pant- :: *pint-. W tym punkcie nasuwa się jednakże pewne zastrzeżenie, ponieważ w korpusie pruskim obok <in>, pintis, pojawiają się również zapisy z <en>, mianowicie pentes i peentis „droga“ (u Grunaua). Te zapisy z <en> nasuwają myśl o wywodzie fonetycznym pintis z pentis < *pantis (wokalizm proformy pruskiej byłby więc zgodny ze scs. pъtь). Wywód taki ma dobrą paralelę w zróżnicowaniu form pruskiego imiesłowu *sant- „będący“, którego odpowiednik starolitewski brzmi sant-, acc. sg. santį (por. łac. sōns, sontis „winien, zasługujący na karę“ < ie. *h₃s-on-t-). Formy te to z jednej strony -senti- (gen. sg. emprikisentismu „gegenwärtigen“), z drugiej strony -sint- (nom.sg. emprijkisins „gegenwärtig“). Pruska zmiana *anC > enC > inC objaśnia się najprawdopodobniej interferencją fonetyki dolnoniemieckiej, por. np. śrdn. sinte „święty“ < sente < sante (Lasch 1914, § 139). Co do innych przykładów wtórnego inC w języku staropruskim zob. Smoczyński 2000: 19n. 27 Zob. Skardžius 1956: 163, Fraenkel, LEW 1320. 28 Por. przymiotnik wed. kṣām-ya- „znajdujący się na ziemi, ziemski, humanus“ stojący w opozycji do divyá- „niebiański, diuinus“ (Fraenkel 1959: 13). 23 z scs. zemljьnъ od zemlja29. – Na osnovę prabst. *žem- złożyło się więc ž jako fragment pierwotnego pierwiastka w st. zanikowym30 oraz em jako pierwotny sufiks na st. pełnym. 8.2.2. Z genetivem ie. *d⁽ʰ⁾gʰ-m-és > *gʰm-és (dwa stopnie zanikowe) związany jest neopierwiastek bałtycki žm-, od którego właśnie pochodzi interesujący nas wyraz *žm-on- „istota ziemska, ziemianin“ > „człowiek“31. Odpowiedni neopierwiastek znany jest również w słowiańskim, tu jednak pojawia się on tylko w nazwie „węża“ i mitycznego „smoka“: scs. zmijь m. „drákōn, óphis“; zmija f. „óphis“; strus. zmii, gen. zmija; ros. zmei, zméja; sch. zmâj, zmâja itd., wszystko z ps. *zmьb, gen. *zmbja adj. „pełzający po ziemi“. Postać przedslowiańska *žm-iyo- pokazuje, że chodzi tu o przymiotnik „ziemny, terrester“. Pierwotnie występował on w składzie syntagmy *zmbьžь „wąż ziemny“ (specyfikacja znaczeniowa na podstawie opozycji do „węża wodnego“) i uległ substantywizacji w następstwie elipsy rzeczownika žь32. Zwraca uwagę brak w języku litewskim odpowiednich form *žm-ijas, *žm-ijā (Būga 1959: 376). 8.3. Przechodząc teraz do rekonstrukcji przedbałtyckiej odmiany wyrazu *gʰm-on- > *žm-an-, trzeba się od razu zastrzec, że odtwarzanie przedhistorycznego inwentarza form przypadkowych napotyka na dwie trudności. Pierwsza to brak w materiale litewskim zaświadczenia dla atematycznej formy genetivu sg. do žmuõ. Drugą trudność stanowi obecność osnowy obliqui žmun- (žmùni, žmùne). Osnowa ta jest zwykle segmentowana jako žm-un-, tego jednakże nie da się uzasadnić na drodze historyczno-fonetycznej, ponieważ struktura *gʰm-n-C jest w paradygmacie singularis wykluczona. Zacznę od tych szczegółów, które w tej chwili wydają się dość jasne. 8.4. Jasny jest na pewno prototyp nom. sg. *gʰm-ōn, z którego wywodzi się stlit. žmuõ na gruncie regularnego rozwoju fonetycznego. Dla rekonstrukcji sufiksu w stopniu wzdłużonym *ōn mamy poza danymi porównawczymi (zob. § 5) również pewne wskazówki intrabałtyckie. Są nimi sufiksy litewskie o strukturze -uon-i- (np. gėluonis obok gėlùo), -uon-e- (mómuonė obok momuõ), -uon-a- (širšuõnas obok širšuõ), -uon-ia- (ėduonia)), których używa się głównie, choć nie wyłącznie, w derywacji denominalnej, zob. Būga 1959: 333 n., 368 n. 8.4.1. Należy przypuszczać, że wymienione sufiksy powstały w procesie tematyzowania dawnych rzeczowników spółgłoskowych na -n- przez dołączenie cech paradygmatycznych -i-, -e-, -a-, -ia- do formy nom. sg. i przez unieruchomienie 29 Zob. o tym Fraenkel 1959: 13. 30 Gdyby w bałtosłowiańskim st. pełny był kontynuowany, nom. sg. przybrałby postać lit. *dežuo i słow. *deža. 31 Por. st. zanikowy w gr. epi-kʰtʰón-ios „żyjący na ziemi“ (może też w neo-kʰm-ós „nowy, niespodziewany“). – Niezależny od bałtyckiego derywat od osnowy mocnej rzeczownika „ziemia“ przedstawia stac. hemō „homo“ (por. némō „nikt“), acc. hem-ōn-em „hominem“ < *gʰém-ōn. 32 Zob. Vaillant 1950: 75; Fraenkel 1959: 4. 24 apofoniczne paradygmatu, które było konsekwencją tematyzacji. Wciąż jednak otwartym pozostaje pytanie, jak winno się odtwarzać mechanizm tej tematyzacji. Moim zdaniem, sekwencję uon w tematyzowanym nom. sg. na -uon-V- można ująć jako amalgamat, który z historycznego punktu widzenia jest rozkładalny na dwa segmenty. Pierwszym segmentem jest uo jako wygłos atematycznej formy nom. -uo < *-ōn (zanik *-n przed pauzą), drugim zaś n jako składnik sufiksu -en-/-an- w przypadkach zależnych o końcówkach wokalicznych (gen. *-en-es, acc. *-en-in albo *-an-in). Wprowadzenie uo przed n nastąpiło w procesie usuwania apofonii paradygmatycznej -uo (nom.) :: -en-/-an- (c. obl.) drogą generalizacji uo. Gdy paradygmat pierwotny, jak np. *širšuo :: gen. *širš-en-es, acc. *širš-en-i33 przybrał nową postać *širšuo :: gen. *širš-uon-es, acc. *širš-uon-i, to naturalnie powstała możliwość wyabstrahowania zeń neotematu *širšuon- i następnie użycia go jako osnowy dla derywatów tematycznych, por. širšuon-as „szerszeń; osa“ obok širšuon-e, stlit. širšuonis ts. (LKŽ XIV 908). Z kolei pojawienie się derywatów wstecznych typu (1) širš-e, širš-a (LKŽ XIV 906) ⇐ širšuonė, (2) širš-as (Chylinski, ibid.) ⇐ širšuonas stworzyło podstawę dla resegmentacji širšuonas ⇒ širš-uonas (motywowane teraz przez širšas) itp. i tym samym dla usamodzielnienia się -uonas, -uone itp. jako nowych sufiksów nominalnych. Stanęły one w jednym szeregu z długowokalicznymi sufiksami -ūnas, -ynas, -ėnas, -onas. Objawem tego procesu jest fakt, że obok širšuonas pojawiły się młodsze warianty širšonas, širšūnas „szerszeń“34. Jeszcze później przez derywację wymienną -uon- :: -uol- powstały takie warianty, jak širšuolis, širšuolė. 8.4.2. W wypadku takiej formy izolowanej, jak stlit. pirmuon-es nom. pl. f. SD „przodkowie; pierwiastki, pierwociny“ wolno założyć osnowę w postaci nom. sg. *pirm-uo albo *pir-muo. Dawny acc. sg. do *pirmuo mógł mieć postać *pirm-an-in, za czym przemawiają formy tematyzowane znane z pruskiego „Enchiridionu“, por. nom. sg. pirm-onn-is „erster“, dat.-acc. pirm-ann-in, pirm-ann-ien. 8.4.3. Podobnie jak tematy na -n- przekształcały się athematica na -l-. O derywacie óbuol-as (łot. ābuōls) „jabłko“ można powiedzieć, że tak się ma do nom. *ob-uo < *āb-ōl :: obl. *ab-el- jak širšuon-as ma się do nom. širš-uō < *širš-ōn :: obl. *širš-en-. Z faktu, że obok obelīs f. „jabłoń“ zaświadczona jest też postać z sufiksem *-ol-, obalis f. ts. (LKŽ VIII 985), można wnioskować o dwojakiej postaci pralitewskiego acc. sg. i rekonstruować z jednej strony *āb-el-in > óbelį, z drugiej strony *āb-al-in > óbalį (por. formy nom. pl. óbelės, gen. pl. obelų). Z uwagi na stopień o w nom. sg. *āb-ōl za starszy trzeba może 33 Por. sti. gen. sg. śṛṣ-n-ás [nom. śíras „głowa“] < *k’r̥h₂-s-n-ós, osnowa *k’erh₂s-en-. Ze słowiańskiego por. sch. sršljen, rcs. sršēń „szerszeń“, osnowa ps. *sьrš-en-. 34 Na tym tle za mniej prawdopodobną uważam obecność apofonii litewskiej uo :: ūn obok uo :: o, którą sugerują zestawienia leksykalne K. Bügi 1959: 331 n. 25 uważać acc. sg. *āb-el-in, zaś *āb-al-in < *āb-ol-im uznać za wyrównanie do nom. sg. (?). 8.4.4. Na koniec warto odnotować, że tematyzacji uległ również prabałtycki temat na -t-, *nepuo, *nepátin, *neptés. Stlit. nepuotis „wnuk”35 oparte jest o przypadek zależny *nepuot-i-, który ustalił się na miejscu *nepat-i-, wynikłego z resegmentacji starego acc. *nepát-in < ie. *nep-ót-m36. Połączenie uo tłumaczy się znów zastąpieniem a przez uo w sufiksie accusatiwu pod naciskiem nom. *nepuo < *nep-ōt albo *nepuos < *nep-ōt-s (por. sti. nāpát, łac. nepōs). Podobną innowację widać w łacińskim acc. nep-ōt-em (zam. *nep-ot-em), a nawet w gen. nep-ōt-is (zam. *neptis < *nep-t-es, por. wed. náptur37). I tu i tam chodzi o usuwanie allomorfizmu wynikłego z odziedziczonej apofonii sufiksalnej *ōt :: *ot :: *t. 8.5. Rekonstrukcję accusatiwu sg. w postaci *gʰm-on-m, pralit. *žm-an-in38 uzasadnia ze stanowiska porównawczego korelacja nom. *-ōn-Ø :: acc. *-on-m, por. stac. hemo :: hemōnem „człowiek“, gr. téktōn :: téktōna „cieśla“, sti. tákṣā :: tákṣāṇam ts., gr. ákmōn :: ákmona „kowadło”39. Dla ewentualnej praformy *gʰm-n-m, która miałaby dwa stopnie zanikowe (jak w przypadku słabym), nie ma natomiast oparcia porównawczego. Na rzecz *žm-an-in przemawiają także pewne wskazówki wewnętrzne. 8.5.1. Po pierwsze por. accusatiwy typu *pirm-an-in do *pirmuo oraz lit. dial. óbalį do *obuo, które wspomniano wyżej w § 8.4.2–3. Po drugie, za rekonstrukcją acc. sg. o postaci *žman-in zdaje się przemawiać obecność w języku litewskim wyrazu žmónės f. „ludzie“ < *žman-ē-, który funkcjonuje jako nom. pl. do žmuo. Jeżeli ujmie się ten wyraz jako derywat na stopniu wzdłużonym, to jego osnowę trzeba będzie odtworzyć jako *žman-. Co do stopnia wzdłużonego o por. lit. žólė „trawa“ od žalias „zielony“, mõlė „pora mielenia ziarna“ od malù, málti „mleć“40. Mniej prawdopodobne wydaje się 35 Dat. pl. nepuotims (temat na -i-), acc. pl. nepuočius (temat na -yo-). 36 Obok masculinum nepuotis, -iēs „wnuk“ istniał żeński temat na -i-, nepuotis (Margarita Theologica). Obok niego pojawił się derywat na -ē-, nepuotė „wnuczka“ (Bretkun), zob. LKŽ VIII 670. 37 Od prabałtyckiego genetivu *nep-t-és zostały utworzone derywaty stlit. nept-ė „wnuczka“, nept-is „wnuk“ (LKŽ VIII 670). Z czasem i one zostały zastąpione odpowiednio przez nepuotis i nepuotė. Z innych języków por. scs. netii, serbsko-cs. netjb „kuzyn“ < *nept-iyo-, wed. naptiya- „należący do potomstwa“, awest. nauua.naptiia- n. „krewniacy dziewiątego stopnia pokrewieństwa“, sti. napti, łac. neptis, -is f. „wnuczka“. 38 Por. Stang 1966: 227. 39 Por. w tematach na -r- korelację nom. *-ēr-Ø :: acc. *-er-m, np. gr. anēr :: anéra „mężczyzna“, mētēr :: mētera „matka“ (lit. mótė :: móterį, scs. mati :: materb). 40 Do stopnia wzdłużonego *žmān- sprowadził žmón(ēs) już Peters 1980: 189, choć nie stwierdził wyraźnie, że *žman- jako podstawa tego derywatu należało do paradygmatu rzeczownika „człowiek“ i pojawiało się w formach acc. sg. i voc. sg. – Inaczej Fraenkel 1959: 12, który przyjmował, że pierwotny nom. pl. miał postać *žmuon-es (pluralizacja formy nom. sg. przez -es) i następnie uległ wykolejeniu w žmón-es (forma gwarowa z Twerecza), mianowicie na tle tendencji do 26 przypuszczenie, że formacja *žmān-ē f. jest collectivum urobionym od formy vocativu sg. *žman „człowieku!“ < *gʰm-on-φ. Por. z jednej strony wołacze typu wed. śvan, gr. kúōn, z drugiej strony wołacze litewskie jak dial. sēser „siostro!“, dùkter „córko!“. 8.5.2. Tradycyjnie bałtyści dopatrują się wzdłużonej osnowy *žmān- (lit. žmon-) również w języku staropruskim. Przyjmują oni, że prabałtyckie *žmān- zmieniło się tutaj przez labializację na *[zmuːn-]. Brzmienie to mają poświadczać zapisy z <smūn-> z „Enchiridionu“, takie jak smūnets 1x „Mensch, człowiek“ (obok smunent- 11x), steison smūni 1x gen. pl. „der Person[en], osób“ (z denazalizacji tzw. asygmatycznego gen. pl. *smūn-in), denominativum smūnint 1x „ehren, czcić“ (obok smunin- 2x), en smūnin 1x dat. sg. „in Ehren, w czci“. Moim zdaniem, jest to hipoteza zbyt słabo ugruntowana. Pomijając na razie hapaksy, jakimi są smūni, smūnin, widać przede wszystkim, że na 12 wystąpień wyrazu smunent- „człowiek“ tylko w jednym (!) wypadku jest on napisany z kreską: smūnets 63₁₉. Zwraca przy tym uwagę, że zapisowi temu brakuje składnika n w sufiksie. Nasuwa się podejrzenie, że smūnets jest błędem druku zamiast <smunēts> (błędne położenie kreski), czytaj smune(n)ts. Jeśli więc kreska była tutaj abrewiaturą n, a nie znakiem podakcentowej długości, to nie ma żadnej podstawy filologicznej dla interpretacji smunent- (tak 11x) jako [zmuːnent-]⁴¹. 8.5.2.1. Z kolei, gdy chodzi o hapaksy smūni, smūnin, najwidoczniej stojące w związku etymologicznym ze smunent-, to trzeba stwierdzić, że sama obecność kreski w tych zapisach nie wystarcza jeszcze do lekcji <ū> jako [uː]. Trzeba pamiętać o tym, że w „Enchiridionie“ jest kilkadziesiąt przykładów, które pokazują kreskę nad samogłoskami bez wątpienia krótkimi⁴². Tego rodzaju pisownia skłania do przypuszczenia, że kreski używa się w pierwszym rzędzie jako akcentogramu (wskaźnika ruchomego akcentu wyrazowego), podczas gdy związek kreski z iloczasem samogłoski podakcentowej jest drugoplanowy (por. Smoczyński 1990). Oto wypadki pisowni <ū> w wyrazach, które przez porównanie z odpowiednikami litewskimi wolno interpretować jako zawierające krótkie [u]: 1. poklūsnai 1x ‘gehorsam’ (obok tego poklusm° 9x), czyt. [poklūs-]. zastępowania starego uo przez o w pewnych rzeczownikach, por. np. w slōgas „ciężar“ zam. slūogas (⇐ slēgti „ciążyć, gnieść, dusić“). – Jeszcze inaczej Zinkevičius 1980: 248: žmōn-es zamiast *žmun-es, z o jakoby uogólnionym z wyrazu žmōną „kobietą; żoną“. Czyżby autor sądził, że samogłoska o w žmōną może być innego pochodzenia niż o w žmōnes (-es)? 41 Tak czyta np. Mažiulis, PEŽ IV 135 i wyprowadza to z prabałt. *žmānent- „žmogelis, człowieczek“. 42 Por. 1. [i]: polinka ‘bleibt’ :: lit. dial. palìnka, senìnka ‘sammelt’ :: lit. dial. surènka, kakìnti ‘greifen’ :: lit. kákinti, alkìns ‘nüchtern’ :: scs. alčьnъ „głodny“, newìns ‘der neunte’ :: lit. devìntas, dessìntas ‘der zehnte’ :: lit. dešìmtas, imt ‘nehmen’ :: lit. ìnti; 2. [ē]: gēhrt ‘sprechen’, preigērb ‘vorsprechen’ :: lit. geibti, mērgan ‘Magd’ :: lit. mergà, acc. mergą, sacramentan ‘Sakrament’ :: lit. sakramentas, 3. [ā]: ānters ‘ander, zweiter’ :: lit. antras, rankans ‘Hände’ :: lit. acc. pl. rankàs, perbānda ‘versucht’ :: lit. bandó, bandýti. 27 Por. stlit., lit. dial. paklùsnas m., paklusnà f. ts. 2. aulauūsins 1x acc.pl. ‘Toten’, czyt. [aulavúsans], zapis oboczny do aulauwussens I₉₅. Por. lit. dial. pasilióvusius ‘umarlych’. 3. pickùls ‘Teufel’, czyt. [pikúls], por. lit. pikùlas ts. W świetle tych faktów trzeba dopuścić ewentualność, że za pisownią <smūni> może się kryć osnowa krótkowokaliczna [zmún-], czyli taka sama jak ta, którą wyraża pisownia wyrazu smunents- „człowiek“. W ten sposób dochodzi się do wniosku, że język pruski mógł mieć temat [zmun-], który był co do swego pochodzenia identyczny z tematem stlit. žmun-, acc. žmùni. Wszystko to prowadzi do odrzucenia hipotezy, jakoby izolowane zapisy typu smūn- mogły zawierać [muː] pochodzące z fakultatywnej labializacji *[maː] i tym samym zostawać w związku etymologicznym z innowacyjną formą lit. žmōnes. 8.5.3. Do prabałtyckiego acc. *žmanin odwołuje się ostatnio Z. Gołąb (1998: 69) w związku z nową próbą etymologizacji słowiańskiego wyrazu mòžb „mężczyzna“. Sądzi on, że temat *žman- < ie. *gʰmon- był wspólny bałtyckiemu i słowiańskiemu, tyle tylko, że w słowiańskim został on przekształcony za pomocą sufiksu -g- (paralelą ma być ps. *lěmǫgъ wobec lit. liemuõ, liemẽn-s). Oparta o taki temat forma accusativu brzmiałaby *žmangim ⇒ *žmang-i-m, z czego temat na -i- ps. *žmǫžь. Postać historyczna mòžb miała powstać przez dysymilatywny zanik pierwszego ž i przesunięcie wyrazu do tematów na -yo-. Propozycja Gołąba przedstawia się korzystnie na tle wcześniejszych etymologizacji tego wyrazu (*manu-gyo-, *man-g-yo-), m.in. dlatego, że podnosi ona obecność sufiksu -g- także w litewskim neologizmie žmogùs43. Ale trzeba się zastrzec, że rozstrzygnięcie zależy tutaj od wyjaśnienia kwestii, w jakiej funkcji znaczeniowej stosowało się sufiksację *-g- albo *-gʰ- w derywacji bałto-słowiańskiej. Niestety, tego zagadnienia jeszcze nie opracowano. 8.6. Po omówieniu kwestii związanych z prabałtyckim acc. *žmanin, zatrzymamy się teraz przy pierwotnym genetiwie wyrazu „człowiek“. Otóż o formie tego przypadka można wnioskować tylko pośrednio, mianowicie przez odwołanie się do paralelizmu odmian rzeczowników „pies“ i „człowiek“ (zob. § 6). Porównawszy stosunek nom. *kʷw-ōn :: gen. *kʷ-u-n-és, wolno przypuścić, że przy nom. *gʰm-ōn możliwy byłby genetivus o formie *gʰm-n-és = [gʰmnés]. W formacji tej sufiks ukazuje się więc w postaci n spółgłoskowego, skutkiem czego pierwiastkowe m realizuje się w allofonie sylabicznym [m̥]44. W bałtyckim należy jak zwykle wziąć pod uwagę możliwość dwojakiej wokalizacji sonantu. Refleks *[gʰmnés] mógł teoretycznie przybrać dwie postaci: bądź z imC, tj. *žim-n-es, 43 Proponowany przez Gołąba 1998: 72 prototyp *žmō(n)g- jest chyba bez paraleli fonotaktycznej. Pomysł Otrębskiego (1950: 85), by w žmogùs upatrywać złożenie *žmān-magus (por. goc. magus „chłopiec“), które z czasem zostało przekształcone «par une contamination», nie znalazł oddźwięku u innych badaczy. Inne próby referuje Fraenkel, LEW 1318. 44 Por. innejęzyczne wypadki wokalizacji sonantu przed afiksem -n-: gr. dám-nā-mi < *dm̥-né-h₂-; łac. iungunt < *yu-n-g- od *ywg-/*yewg-. 28 bądź z umC, tj. *žum-n-es. Oparciem dla tej hipotezy niech będzie oboczność im :: um < *[m] w takich formach litewskich, jak (1) rìmtas obok dial. rùmtas „poważny, na którym można polegać“ (do remiùos, remtìs „opierać się, polegać na czymś“) albo (2) timpstù „rozciągam“ obok ítumpas „rozpęd, zamach“ (do tempiù „napinam“), por. LKŽ IV 269⁴⁵. Jak okaże się z dalszych wywodów, słuszniej będzie założyć refleks genetivu w postaci prabałt. *žum-n-es (§ 8.9). 8.7. Obliquus litewski z osnową žmun- stawia nas przed pytaniem, jak należy rozumieć segment un, który następuje po pierwiastku žm-. Gdyby to un miało być refleksem sylabicznego n, to do tego konieczny byłby kontekst antekonsonantyczny, *gʰm-n-C = [gʰm-n-C]⁴⁶. Taki kontekst byłby możliwy jedynie w odmianie pluralis, mianowicie przed końcówkami spółgłoskowymi, jak loc. pl. -su (*žm-un-su „wśród ludzi“) lub instr. pl. -mis (*su žm-un-mis „z ludźmi“)⁴⁷. Faktem jest jednak, że w przekazie litewskim brak jest jakichkolwiek form pluralnych od žmuõ. To oczywiście czyni niemożliwym weryfikację postawionej hipotezy. Do tego dochodzi fakt, że w „Postylli“ Daukszy žmuõ nie ma obok siebie pluralis o postaci *žmunes, lecz formację supletywną žmonės „ludzie“ (§ 8.5). Z kolei, gdy chodzi o dualis du žmùne, to nie sposób ustalić, czy formę tę utworzono od osnowy singularnej *žumn- (zob. wyżej gen. *žumnes), która została następnie upodobniona do antekonsonantycznej osnowy pluralnej *žmun-C, czy też powstała ona w jakiś jeszcze inny sposób. 8.8. Jeśli przyjmiemy, że žmun- istotnie pojawiło się drogą fonetyczną przed końcówkami spółgłoskowymi pluralis, to jego obecność przed końcówkami samogłoskowymi (acc. sg. žmùn-i, nom. du. žmùn-e) trzeba będzie tłumaczyć wyrównaniem analogicznym. W singularis uogólnienie žmun- musiałoby prowadzić do eliminacji nieregularnej formy genetivu *žum-n-es (anomalijny stosunek žm-uo :: *žum-n), a także formy accusativu *žm-an-i < *gʰm-on-m (por. *švanį < *kʷ-on-m w § 7.3), który odchylał się od reszty form apofonią swego sufiksu. 8.9. Słabą stroną scenariusza opisanego w §§ 8.7–8.8 jest to, że wśród odmian litewskich nie znajdujemy paraleli na zjawisko analogicznego rozpowszechnienia antekonsonantycznej osnowy pluralnej na przypadki zależne singularis. W tym stanie rzeczy nasuwa się następująca hipoteza: ⁴⁵ Dla pozycji po ž można wskazać dwoistość uR/iR w takich przykładach jak łot. zułtis „żółć“, lit. tułžis ts. (zam. *žułtis < prabałt. *žuł-ti- wobec prasłow. *zъłьcь „żółć“, strus. zъłьcь, ros. želčь, scs. zъłьcь < *žil-k- z ie. *gʰlH-C (st. pełny w lit. želti „zielenić się“, scs. zelenъ „zielony“). ⁴⁶ Nie rozumiem, dlaczego Fraenkel, LEW 1320 pisze rekonstukt w postaci *gʰm-dn-. Znak „schwa“ nie ma w tym miejscu uzasadnienia morfologicznego, ponieważ -n- przedstawia redukcję do -on-, nie zaś do sufiksu z laryngalną (*-Hₒn- względnie *-gₒn-). ⁴⁷ Por. zdarzające się w tekstach starolitewskich formy instr. pl. typu akmenis < *akmen-mis i seser-mis (Zinkevičius 1980: 245). 29 (A) Postać osnowy žmun- jest genetycznie związana jednak z paradygmatem singularnym, w szczególności z formą odziedziczonego genetivu sg. (B) Refleks gen. *žum̥n-ès < *gʰm-n-és (§ 8.6), prawidłowy pod względem głosowym, uległ swego rodzaju metatezie w *žmun-ès. Paralelę dla przemieszczenia samogłoski u wedle formuły umn > mun stanowi zmiana ulž > luž w litewskiej nazwie „śledziony“: blu̇žnīs f., acc. blu̇žnį pochodzi jak się zdaje z (1) *plužnį48 < (2) *pulžnį < (3) prabalt. *pulž-n-in < (4) ie. dial. * (s)plgʰ-n-m. Por. st. plihán- „śledziona“, gr. splēn, splēnós, łac. liēn < *lihēn49. (C) Zapewne nie była to zmiana czysto fonetyczna50. Skoro jej skutkiem jest ujednolicenie nagłosu žm- we wszystkich formach odmiany, to trzeba przypuszczać, że raczej chodzi tu o regularayzację morfonologiczną następującą pod naciskiem dwu form o nagłosie žm-, którymi były nom. žmuõ < *gʰm-ōn i acc. *žmànį < *gʰm-on-m51. Konsekwencją zmiany *žum̥nès na *žmunès jest usunięcie anomalijnego allomorfizmu pierwiastka *žum- :: žn-. 9. Po ustaleniu się „metatetycznego“ genetivu *žmunes nastąpiła kolejna innowacja, tym razem apofoniczna. Polegała ona na zastąpieniu formy acc. *žmanin przez *žmunin. Allomorfizm žmōn :: žman :: žmun został więc zredukowany do dwu członów, žmōn :: žmun. Stało się to w ten sam sposób jak w paradygmacie rzeczownika „pies“, gdzie šūni (z šun jak w gen. šunès) weszło na miejsce *švàni < *švanin (por. § 7.3), skutkiem czego szereg švōn :: švan :: šun zredukował się do švōn :: šun. W następstwie tego paradygmat rzeczownika žmuõ stał się dwutematowy, czyli taki jak w typowej litewskiej deklinacji spółgłoskowej (por. § 7.4). 10. To, co powiedziano, można streścić w następującym schemacie rozwojowym. Znak „>“ oznacza zmianę fonetyczną, znak „⇒“ oznacza zmianę morfologiczną. IE prabalt. pralit. lit. nom. *gʰm-ōn-Ø > *žm-ōn-Ø > *žm-ōn-Ø > žmuõ-Ø acc. *gʰm-ōn-m > *žm-an-in > *žm-an-in ⇒ žmùn-i gen. *gʰm-n-és > *žum-n-es ⇒ *žm-un-es > *žmun-ès 48 bl- tłumaczy się sonoryzacją pl-, podobną do tej, jaką widać w wyrazie blusà „pchła“ < *plusà, do st. plúši, orm. lu. Por. dalej grupę lb w lit. gulbė „łabędź-samica“ wobec słow. *kʰolpъ, kasz. kiełp „łabędź“. 49 Jeszcze inaczej przedstawia się odpowiednik słowiański: scs. slězena < *selžena < *spelgʰ-en- (zatrata p w nagłosie). Dla bałto-słowiańskiego można by założyć paradygmat apofoniczny *(s)pelž-(e)n- :: *(s)pulž-(e)n-. Kontynuacja bałtycka polegałaby na generalizacji tematu słabego *(s)pulž-n-. 50 Gdy chodzi o fonotaktyczny aspekt tej zmiany, to trzeba uwzględnić, że język litewski nie zna ani jednego wyrazu, który by się zaczynał od *žum- albo *žun-. Zna natomiast wyrazy o nagłosie žm- (por. rodzinę žmogùs, następnie žmegìns, žmùlys) oraz o nagłosie žn-: žnáibyti, žnýbti, žnýplès. 51 Sformułowanie to korzysta z sugestii, jaką wyraził prof. Vytautas Ambrazas w dyskusji nad moim referatem podczas konferencji „Lietuvių kalba: tyrėjai ir tyrimai. Kazimiero Jauniaus 150-osioms ir 90-osioms mirties metinėms paminėti“, Vilnius 1998 m. spałio 22–23 d. 30 W podobny sposób można przedstawić rozwój paradygmatu rzeczownika litewskiego „pies“: IE prabałt. pralit. lit. nom. *k’w-ōn-∅ > *šw-ōn-∅ > *šw-ōn-∅ > šuō-∅ acc. *k’w-ōn-m > *šw-an-in > *šw-an-in ⇒ šun-i gen. *k’u-n-és > *šu-n-es > *šu-n-es > šun-ès Z porównania obu schematów widać, że regularizację paradygmatu „pies“ osiąga się przez proste uogólnienie odziedziczonej osnowy gen. sg. šun- na acc. sg. Tymczasem w paradygmacie „człowiek“ mamy do czynienia z sekwencją dwu zmian: najpierw przekształcenie odziedziczonego genetivum *žum-nes w *žmunes, potem uogólnienie innowacyjnej osnowy žmun- na acc. sg. Dopiero w wyniku obu tych zmian pojawiło się uderzające podobieństwo odmian žmuō i šuō w epoce historycznej⁵². Por. w szczególności alternację uo :: un, która nie powtarza się w żadnym innym rzeczowniku litewskim. 11. Starano się tu pokazać, że typ odmiany, do którego należał temat spółgłoskowy „człowiek“, zakładał z jednej strony obecność gen. sg. o formie pra-językowej *žum-n-és, z drugiej zaś strony obecność acc. sg. o formie *žm-án-in. Zastępstwo acc. *žmánin przez *žmānin (lit. žmùni) nie mogło się dokonać bez obecności wzoru formalnego w postaci genetivum *žmunes. Ale trzeba pamiętać, że wzór taki pojawił się dopiero wtedy, gdy odziedziczony gen. *žum-n-és pod naciskiem form o nagłosie žm- (*žmōn, *žmānin) przybrał nową postać *žmunés. Z powodu kluczowej roli, jaka w rozwoju rekonstruowanego wyżej paradygmatu (§ 10) przypada formie genetivu *žum-n-és, nie można zgodzić się z dotychczasowym ujęciem, które tłumaczyło pojawienie się formy acc. sg. žmùni za pomocą proporcji analogicznej: nom. šuō :: acc. šùni = nom. žmuō :: acc. X (X = žmùni)⁵³. Tak ułożona proporcja milcząco zakłada dominację semantyczną rzeczownika „pies“ nad rzeczownikiem „człowiek“, co już ze względów znaczeniowych jest mało prawdopodobne. Główna wada tradycyjnego tłumaczenia leży jednak gdzie indziej. Nie zajmuje się ono pytaniem, skąd się wziął acc. šùni (nie jest to przecież forma odziedziczona); poza tym sugeruje, jakoby acc. žmùni nie miało poprzednika morfologicznego w formie mocnej *žmanin. BIBLIOGRAFIA Bader F. 1995: Autour de lat. sōl. – Linguistica Baltica 4, 265–276. Būga K. 1921: Priesagos -inas ir dvibalsio uo kilmė. – Lietuvos mokykla – 10–11, 420–457. Przedruk w Būga 1959: 331–376. ⁵² Być może na tej podstawie Peters 1980: 188 doszedł do przekonania, że *gʰm-ōn (žmuō), musi być neologizmem wzorowanym na *k’wōn (šuō). ⁵³ Zob. Specht 1932: 214, 226; Specht 1934. Stang 1966: 227 ujmuje rzecz ostrożniej: „Vielleicht war die ursprünglich Flexion žmuo, *žmani, *žmunes. Später wurde die schwundstufige Form des Stammes verallgemeinert, wie in šuō, šùni, šùnis.“ 31 Būga K. 1959: Rinktiniai raštai 2, sudarė Z. Zinkevičius, Vilnius. Erhart A. 1998: Der indogermanische Mondname. – Linguistica Baltica 7, 63–69. Fraenkel E. 1959: Zur indoeuropäischen Stammbildung und Flexion. – Lingua Posnaniensis 7, 1–24. Fraenkel E. LEW = Lituaisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg, 1955–1965. Gołąb Z. 1998: Lat. homo ~ Slavic možь: is there any etymological connection between them? – Studia Indogermanica Lodziensia 1, 67–73. Hamp E. P. 1980: IE *( )k’uon ‘dog’. – Indogermanische Forschungen 85, 35–42. Kudzinowski Cz. 1977: Indeks-słownik do «Daukšos Postilė», I, Poznań. Lasch A. 1914: Mittelniederdeutsche Grammatik, Halle a.S. LKŽ = Lietuvių kalbos žodynas, Vilnius 1941–. Mažiulis V. PEŽ = Prūsų kalbos etimologijos žodynas, 1–4, Vilnius, 1988–1997. Osthoff H. 1901: Etymologische parerga, Leipzig. Otrębski J. 1950: Miscellanées onomastiques. – Lingua Posnaniensis 2, 70–98. Peters M. 1980: Untersuchungen zur Vertretung der indogermanischen Laryngale im Griechischen, Wien. Rix H. 1976: Historische Grammatik des Griechischen. Laut- und Formenlehre, Darmstadt. Schindler J. 1975: Zum Ablaut der neutralen s-Stämme des Indogermanischen. – Flexion und Wortbildung, hg. von H. Rix, Wiesbaden, 259–267. Schmitt-Brandt R. 1998: Einführung in die Indogermanistik, Tübingen u. Basel. (Uni-Taschenbücher, 1506). Skardžius P. 1956: Alte Wurzelnomina im Litauischen. – Indogermanische Forschungen 62, 156–166. Smoczyński W. 1986: Uwagi o słowniku bałtycko-słowiańskim. – Język i jego odmiany w aspekcie porównawczym, red. J. Majowa (Prace Slawistyczne PAN 53), Wrocław, 17–45. Smoczyński W. 1990: Zur altpreußischen Akzentographie. – Rivista di Linguistica 2:2, 177–199. Smoczyński W. 1998: Il ruolo della lingua lituana per la linguistica indoeuropea. – Ponto-Baltica 7, 1997[98], 53–82. Smoczyński W. 2000: Untersuchungen zum deutschen Lehngut im Altpreussischen, Kraków. Specht F. 1932: Beiträge zur griechischen Grammatik. – Kuhns Zeitschrift 59, 214, 226. Specht F. 1934: Lit. žmuo. – Kuhns Zeitschrift 61, 68. Stang Chr. S. 1966: Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen, Oslo-Bergen-Tromsö. Urbas D. 1996: Martyno Mažvydo raštų žodynas, Vilnius. Vaillant A. 1950: Grammaire comparée des langues slaves, Lyon-Paris. Vitkauskas V. 1986: Jest’ li takaja forma: unaduo ‘voda’? – Balto-slavjanskie issledovanija 1984, 103–106. Zinkevičius Z. 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1, Vilnius. SENOSIOS LIETUVIŲ KALBOS ŽMUO, ŽMUNĮ ATSIŽVELGIANT Į ATEMATINIŲ DAIKTAVARDŽIŲ PARADIGMĄ Santrauka Daukšos Postilėje acc. sg. žmunį ir nom. du. žmune turi kirčio ženklą ant trumpojo skiemens. Kiti netiesioginiai linksniai nepaliudyti. Pagrindinis klausimas: kaip atsirado kamienas žmun-, kurio negalima paaiškinti pagal kitas priebalsinio -en- kamieno formas. Remiantis formų šuo :: šunės santykiu, kur genityvo forma atitinka paveldėtą modelį (ide. *k’u-n-es), reikėtų tikėtis daiktavardžio žmuo genityvo *žumnes. Tai būtų praformos *g’hm-n-es atitikmuo. Priesaga su neskiemeniu -n- būtų sąlygojusi skiemeninę šaknies baigmens formą, kurios prūsųlietuviškas refleksas būtų -um-. Tačiau žm(uo) alomorfą žum(n)- pakeitė žmu(n)-. Iš pažiūros tai panašu į metatezę: *žum(n)- > 32 *žmu(n)-, bet jos priežastis neaiški. Čia šakininis morfas žm- galėjo būti pagal nominatyvą apibendrintas kitiems linksniams (pakitimą galėjo skatinti ir ta aplinkybė, kad lietuvių kalboje nėra žodžių, prasidedančių *žūm-). Pagal ved. švanam < *kʷ-on-m pavyzdį reikėtų laukti akuzatyvo formos pral. *šv-an-in ‘šunį’. Priesagos nykstamąjį laipsnį čia reikėtų aiškinti genityvo formos įtaka: šun(i) pakeitė *švan(i) pagal šun(es) pavyzdį. Panašiu būdu pirminė forma *žman(i) galėjo prisiderinti prie genityvo žmun(es) ir virsti paliudyta forma žmuni. Aiškinant genityvo lemiamą vaidmenį daiktavardžio žmuo paradigmos kitimui, remiamasi ir lietuvių bei slavų kalbų silpnųjų atematinių kamienų daiktavardžiais, pvz., lie. širdìs, dùrys, sl. vъsь. Atkreiptas dėmesys ir į bendresnį dalyką: trinariai alomorfai (pvz., *švōn : *švan : *šun-) paprastai keičiami dvinar ais (pvz., šuo : šun-). Pateikiama ir daugiau „bitematizmo“ polinkį rodančių lietuvių kalbos linksniavimo pavyzdžių. OLD LITHUANIAN ŽMUO, ŽMUNĮ AGAINST THE BACKGROUND OF THE PROTO-BALTIC ATHEMATIC NOUNS Summary In Daukša’s Postilė, the forms acc. sg. žmunì and nom. du. žmune have a stress mark placed over a short syllable. No other oblique cases are attested. The principal question that rises here is how to account for the stem žmun-, which cannot be explained in the framework of the consonantal declension with a stem in -en-. If we take as our point of departure the relationship between the forms šuo :: šun es, where the genitive corresponds to the inherited model (PIE *kʷ-u-n-es), we are entitled to expect alongside žmuo a genitive *žumnes. This would be a reflex of *gʰm̥-n-es. The suffix, in its non-syllabic variety -n-, would have induced a syllabic realisation of the root-final -m-, the regular Proto-Lithuanian reflex of which would be -um-. The allomorphic relationship of žum(n)- to žm(uo) was, however, eliminated in favour of žmun-. On the face of it, this looks like a metathesis *žumn- > *žmun-. But the motive behind this change remains unclear. A possible explanation could be that the root morph žm- spread from the nominative to the oblique cases (the fact that Lithuanian has no words beginning with žūm- could somehow have contributed to this). In the accusative we would expect, on the basis of Vedic śvānam < *kʷ-on-m, a Proto-Lithuanian reflex *šv-an-in ‘dog’. The generalisation of the zero grade of the suffix should be attributed to the influence of the genitive: šun(i) replaced *švan(i) under the influence of šun(es). By analogy, we could assume an original *žman(i) to have been assimilated to the genitive žmun(es) to yield the attested žmunì. In order to explain the crucial role played by the genitive singular in this remake of the paradigm of žmuo, the parallel of the Lithuanian and/or Slavonic nouns built on weak grade athematic stems, such as širdìs, dùrys, vъsь, is invoked. Attention is also drawn to an observation of a more general nature, viz. that a ternary allomorphic series (e.g., *švōn : *švan- : *šun-) is usually replaced with a binary one (e.g., šuo : šun-). Other instances of this ‘bithematism’ in Lithuanian declension are cited in support of this. Wojciech SMOCZYŃSKI Uniwersytet Jagielloński Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, PL-31-120 Kraków, Polska El. paštas [email protected] Gauta 1999 06 16 33