Dėl lietuvių pavardžių vertinimo darybos požiūriu

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 167-187 O ocenie litewskich nazwisk z punktu widzenia słowotwórstwa VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy litewskich nazwisk rozpatrywanych z punktu widzenia słowotwórstwa. W antroponimii i toponimii obserwuje się zwykłe mechanizmy derywacji (kompozycję, afiksację itd.), ale istnieje także specyficzny mechanizm polegający na tworzeniu antroponimów i toponimów bez formalnych wykładników derywacji, w wyniku czego powstają pierwotne (niederywowane) imiona osobowe i nazwy miejsc, np. rzeczownik pospolity — nazwa miejscowa, imię osobowe, przezwisko; nazwa własna — nazwa miejsca, imię i nazwisko, przydomek. Nazwiska litewskie stanowią specyficzną kategorię, ponieważ w procesie derywacji nie przyjmują żadnych wykładników derywacyjnych. Nazwisko jest pierwotnym patronimikiem, przezwiskiem itd. używanym jako nazwisko. Dlatego analiza derywacyjna nazwisk jako takich jest niemożliwa, ponieważ wszystkie są jednostkami pierwotnymi (niederywowanymi). Oczywiście możliwa jest segmentacja morfologiczna nazwisk. 1. UWAGI WSTĘPNE Nazwiska są częścią litewskich wyrazów własnych, czyli onimów, tworzącą podklasę klasy antroponimów. Oprócz tej ostatniej w kontekście badań litewskiej onomastyki należy wymienić także podklasy imion i przydomków oraz ogromną klasę nazw miejscowych. Tworzą ją podklasy nazw miejscowych nazywających różne obiekty (np. nazw wodnych, czyli hydronimów, nazw miejsc zamieszkałych, czyli ojkonimów, nazw miejsc podmokłych, czyli helonimów, nazw gór, czyli oronimów, i in.). Specyfika derywacji onimów została szczegółowo omówiona w teoretycznych pracach z zakresu onomastyki. Wyróżniono tu różnice między koncepcją derywacji wyrazów pospolitych i nazw własnych oraz scharakteryzowano osobliwości badania nazw własnych tworzących tę czy inną klasę (podklasę) onimów (por. Nepokupnyj, red. 1986: 162-173, 207-208). Nie rozwodząc się i nie komentując tu szerzej twierdzeń związanych z tymi problemami (nie wymaga tego cel niniejszego artykułu), należy zwrócić uwagę na propozycje, by w badaniu onimów rozróżniać tak zwaną derywację żywą, gdy między wyrazem podstawowym a derywatem zachowały się lub istnieją relacje motywacji derywacyjnej, oraz derywację historyczną, związaną z morfemowym rozbiorem onimów' (wspomina się również o pojęciu analizy struktury morfologicznej) (Nepokupnyj, red. 1986: 162-163). Jak widać, mowa o derywacyjnej i strukturalnej analizie nazw własnych, przy czym pojęcia te wyraźnie się od siebie oddziela. To, który z wymienionych modeli — analizy derywacyjnej czy strukturalnej — należy stosować w badaniu onimów, powinno między innymi zależeć od tego, do jakiej klasy (podklasy) one należą. į W sprawie rozbioru morfemowego zob. szerzej Urbutis (1978: 137—142). 168 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Bardzo ważne jest, by w miarę możliwości jak najwięcej wiedzieć o specyfice tej czy innej klasy (podklasy) onimów: jak powstał i ukształtował się system nazw własnych, czy nadal jest uzupełniany nowymi jednostkami, czy też jest zamknięty i niezmienny, jakie okoliczności lingwistyczne i ekstralingwistyczne zadecydowały o jego charakterze itd. Odpowiedzi na te pytania pozwoliłyby przynajmniej warunkowo podzielić onimy na dwie grupy. Jedną z nich tworzyłyby klasy (podklasy) onimów, których nazwy własne mogą i powinny być badane pod względem derywacyjnym poprzez wyodrębnianie typów (sposobów) derywacji, ustalanie wyrazów podstawowych, formantów derywacyjnych, identyfikowanie derywatów itd. Do drugiej grupy należałyby onimy, w badaniu których należałoby wybrać wyłącznie model podziału morfemowego (analizy struktury morfologicznej). Celem niniejszego artykułu jest omówienie, jak z tego punktu widzenia są lub mogłyby być badane litewskie onimy, oraz próba znalezienia w tym kontekście miejsca dla litewskich nazwisk. Z tego, co powiedziano, powinno być jasne, że w artykule zostaną wykorzystane doświadczenia litewskich badań onomastycznych i nie dąży się do wyczerpujących uogólnień teoretycznych. Dlatego przedstawione tu myśli i twierdzenia należy traktować jako jedną z kilku możliwych opinii na temat badania litewskich nazwisk pod względem derywacyjnym. 2. PRZEGLĄD BADAŃ NAD DERYWACJĄ NAZW MIEJSCOWYCH 2.1. Najdokładniej zbadana jest obecnie derywacja litewskich nazw wodnych. Temu poświęcona jest obszerna monografia (Vanagas 1970). We wstępie do pracy (Vanagas 1970: 6-27) omówiono i oceniono wszystkie dotychczas przeprowadzone badania słowotwórstwa litewskich nazw wodnych, zwracając uwagę na to, że w niektórych pracach „analizuje się nie słowotwórstwo hydronimów, lecz ich budowę morfologiczną”. A zatem nie przestrzegano „zasady słowotwórczej”, niwelowano konieczne do wyodrębnienia kilka słowotwórczych (strukturalno-gramatycznych) typów hydronimów, mieszano w jednym miejscu nazwy wodne o różnym pochodzeniu słowotwórczym. Przed scharakteryzowaniem specyfiki słowotwórstwa hydronimów przedstawiono przegląd poglądów na podobieństwa i różnice między wyrazami pospolitymi a nazwami własnymi oraz stwierdzono, że „zadanie analizy słowotwórstwa hydronimów jest nieco inne niż wyrazów pospolitych”. Badając słowotwórstwo tych ostatnich, dąży się do ustalenia, „w jaki sposób język tworzy nowe wyrazy, jak uzupełnia swój zasób słów”. Tymczasem system hydronimów jest już ukształtowany i niezmienny, tzn. nie podlega działaniu wewnętrznych praw języka. Dlatego badając słowotwórstwo nazw wodnych, „spojrzenie badacza zawsze jest bardziej skierowane ku przeszłości, ku tym czasom, gdy obecnie już statyczny system dopiero się kształtował”. W dalszej części wstępu omówiono bardzo ważny dla analizy słowotwórstwa hydronimów problem ich klasyfikacji oraz dokonano przeglądu i oceny dotychczasowych prób podziału nazw miejscowych na klasy. Po wykonaniu tego wybrano model strukturalno-gramatycznej klasyfikacji litewskich hydronimów, zakładając, że mógłby on zostać zastosowany również do innych warstw litewskiego nazewnictwa. Zgodnie z wybraną klasyfikacją wszystkie litewskie nazwy wodne pod względem budowy podzielono na pierwotne i wtórne. Pierwsze z nich dzielą się dalej na rzeczownikowe (od wyrazów pospolitych i własnych) oraz przymiotnikowe. Drugie — na derywaty, złożenia i zestawienia. Można dodać, że w badaniu derywatów poszukuje się powiązań między wyrazami pospolitymi a zasadami derywacji nazw wodnych i uznaje się, iż termin derywat jest najprecyzyjniej używany do określania tych hydronimów, których „związek derywacyjny z odpowiednimi wyrazami pospolitymi lub własnymi jest nadal całkowicie jasny“. Budowa innych hydronimów jest niejasna, ale można je rozłożyć na morfemy, tj. uznać za zawierające afiks; ponadto istnieją niejasne DOTYCZĄCE LIT. OCENA NAZWISK POD WZGLĘDEM SŁOWOTWÓRCZYM | 169 hydronimów słowotwórczych, których podział na morfemy również może być jedynie przypuszczalny. W ostatnich przypadkach wspomniany termin jest używany umownie (Vanagas 1970: 54-57). Jak widać, w porównaniu ze słowotwórstwem wyrazów pospolitych, ze względu na specyfikę onimów wyodrębniono nowy sposób słowotwórczy, którego rezultatem są pierwotne hydronimy. Są to takie hydronimy, które wywodzą się od wyrazów pospolitych i własnych i w trakcie toponimizacji*, tzn. przekształcając się w hydronimy, nie nabyły żadnych formalnych cech słowotwórczych (por. Vanagas 1970: 28), np. : Adomaitis jez.? < Adomaitis nazw. os., Akivaras jez. < akivaras, Balandis jez. < balandis, Balta rzeka < balta, Globys rzeka < Globys nazw. os., Gulbis jez. < gulbis, Janavas jez. < Janavas wieś, Kriaušiūs rzeka < kriaušiūs, Kūndrotas rzeka < Kūndrotas nazw. os., Leimantas rzeka < Leimantas nazw. os., Nėndrė rzeka < nėndrė, Piliakalnis jez. < piliakalnis, Sirvydis jez. < Sirvydis nazw. os., Skersūtinis rzeka < skersūtinis, Smailiūtis rzeka < smailiūtis „spiczasty“, Šermukšnynas jez. < šermukšnynas, Siupiéniai jez. < Siupiéniai wieś, Tėkančioji rzeka < tėkančioji, Trilypis jez. < trilypis, Vendrykštis rzeka < vendrykštis „wężyk“, Žalioji rzeka < žaliėji. Pierwotne hydronimy podano tutaj w porządku alfabetycznym, ponieważ pod względem słowotwórczym wszystkie — utworzone od wyrazów pospolitych lub własnych, rzeczowników lub przymiotników, nazw osobowych lub innych toponimów — są równorzędne (por. także Vanagas 1970: 29). 2.2. Po zastosowaniu tej samej klasyfikacji strukturalno-gramatycznej opracowanej do analizy słowotwórstwa hydronimów omówiono także słowotwórstwo części (około 4,6 tysiąca) litewskich nazw gór, czyli oronimów (Vanagas 1973). Najpierw dzieli się je na pierwotne i wtórne, a następnie, podobnie jak w przypadku badania słowotwórstwa hydronimów, grupy dzieli się bardziej szczegółowo. Pierwotne nazwy gór charakteryzuje się tak samo jak pierwotne hydronimy: wywodzą się od apelatywów, innych toponimów lub antroponimów i nie mają formalnych cech słowotwórczych (Vanagas 1973: 209), np. : Apušotas < apusétas, Aujėda < Aujėda up., Aukštas < aukštas, Degimas < degimas, Didžiūlis < didžiūlis, Gūbrys < gūbrys, Kapėliai < kapėliai, Krištapas < Krištapas avd., Lydeka < lydeka, Obelėlė < obelėlė, Pašlaitė < pašlaitė, Prancūzai < prancūzai, Smailūsis < smailūsis, Šaltupys < Šaltupys up., Visginas < Visginas avd. 2.3. Słowotwórstwo pozostałych klas (subklas) litewskich toponimów nie zostało dotąd szczegółowo zbadane. Ze względu na bogactwo nazw terenów podmokłych, czyli helonimów, jak dotąd uwagę poświęcono tylko jednemu typowi ich słowotwórstwa — nazwom terenów podmokłych utworzonym za pomocą przyrostków (Bilkis 1998). W kontekście wspomnianej klasyfikacji hydronimów toponimy te kwalifikuje się przede wszystkim jako wtórne, następnie — jako derywaty, a dokładniej — jako derywaty przyrostkowe. W badaniu helonimów o budowie przyrostkowej opiera się na podstawach analizy słowotwórstwa hydronimów A. Vanagasa, zwracając uwagę na od dawna teoretycznie uzasadnione rozróżnienie pojęć analiza słowotwórcza i analiza morfemowa (analiza morfemowa) nieidentyczność. Dlatego za derywaty sufiksalne uważa się nazwy miejsc podmokłych, których „sufiks nie jest elementem analizy morfemowej ani tworzenia form, lecz afiksem słowotwórczym, tj. środkiem tworzenia nowych wyrazów” (Bilkis 1998: 32). Wspomniane założenia stosuje się również w badaniu nazw miejsc zamieszkanych utworzonych za pomocą sufiksów, czyli ojkonimów (Razmukaitė 1998). Jak dotąd nie przeprowadzono wyczerpującej analizy ich słowotwórstwa (przegląd badań zob. Razmukaitė 1998: 1-4). Być może lepiej pasowałoby tu pojęcie hydronimizacji, ponieważ istnieją również hydronimy utworzone od innych toponimów, tj. przypadki, gdy toponim staje się toponimem (toponim —toponimem). * Tu i gdzie indziej skróty są takie same jak w omawianych i innych pracach z zakresu litewskiej onomastyki. Ze względu na ich powszechność osobny wykaz skrótów nie jest podawany. 170 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Próby scharakteryzowania możliwych grup klasyfikacyjnych w odniesieniu do słowotwórstwa nazw miejsc zamieszkanych są widoczne w artykule P. Jonikasa „Nazwiska osobowe i nazwy miejscowości” (Jonikas 1968). Wymienione są tu przyrostkowe, przedrostkowe, złożone i zestawione nazwy miejsc zamieszkałych (por. klasyfikację hydronimów A. Vanago). Natomiast nazwy miejscowości, które, jak twierdzi autor, „pokrywają się z formą liczby pojedynczej imienia osobowego i nazwiska (por. Birštonas, Kaūnas, Skuodas, Sudargas- )” (Jonikas 1968: 564), bez wątpienia należy zakwalifikować jako omówione już wcześniej nazwy pierwotne. Po krótkim przeglądzie badań nad słowotwórstwem litewskich nazw wodnych, nazw gór, nazw terenów podmokłych i nazw miejsc zamieszkałych należy jeszcze stwierdzić, że te i inne nazwy miejsc mogłyby bez żadnych wątpliwości być badane także inaczej, tj. z zastosowaniem modelu analizy morfemowej (segmentacji morfemowej). Cele, forma i treść takich badań różniłyby się od omówionej tu analizy słowotwórczej nazw miejsc. 3. DZIAŁANIA ASMENVARDZIU (STRUKTURY) PRZEGLĄD OCEN Specjalnych badań poświęconych analizie słowotwórstwa innej klasy litewskich onimów — nazw osobowych — jak dotąd nie ma. Jednakże w niektórych pracach z zakresu antroponimiki można znaleźć elementy poglądów na słowotwórstwo nazw osobowych lub ich strukturę. 3.1. W „Słowniku pochodzenia imion litewskich” (Kuzavinis, Savukynas 1987), bodaj najpełniejszym zbiorze tych onimów, przedstawiono imiona o różnym słowotwórstwie i pochodzeniu oraz różnej dawności. Ze względu na czas funkcjonowania w litewskim zasobie imion te nazwy osobowe można podzielić na trzy grupy — imiona starolitewskie, chrześcijańskie i nowe. Analiza słowotwórcza nazw każdej z tych warstw miałaby zapewne specyficzne cechy, które między innymi wiązałyby się ze źródłami nazw, okolicznościami ich pojawienia się we współczesnym zasobie imion i nazwisk itp. Stare imiona — to część litewskich antroponimów funkcjonujących w okresie pogańskim, używanych wówczas, gdy nie ukształtował się jeszcze dwuczłonowy litewski system nazywania za pomocą imienia i nazwiska. A zatem były one jedynymi antroponimami, jakimi wówczas dysponowali Litwini, ale nie imionami w rozumieniu współczesnego pojęcia terminu imię”. Jak zatem scharakteryzować związek między historycznymi antroponimami a współczesnymi imionami? Opinie mogłyby być różne. Wydaje się, że można po prostu utożsamić współczesne imiona z historycznymi antroponimami, uznając, że te ostatnie niezmienione dotarły do naszych czasów i obecnie funkcjonują jako imiona. Takie utożsamienie (oczywiście formalne i umowne) częściowo uzasadniałoby również to, że najważniejsza funkcja historycznych antroponimów — nazywanie osoby poprzez wyróżnienie jej spośród innych — w pewnym sensie zakłada także funkcje współczesnych imion i współczesnych nazwisk (w tym przypadku najważniejsze jest to, że zakłada również funkcję imion)”. Takie rozumienie związku między historycznymi antroponimami a współczesnymi imionami nazywanymi starymi pozwala uzasadnić to, co w przywołanym słowniku mówi się o słowotwórstwie tych imion (wyjaśniając ich pochodzenie). Wyróżnia się tu stare imiona czterech typów słowotwórczych: 1) złożenia dwuczłonowe, 2) skrócenia utworzone od nich, 3) derywaty skróceń z przyrostkami, 4) apelatywne — po prostu pospolite4 W sprawie użycia tego terminu w badaniach nad historyczną antroponimią zob. także Maciejauskienė (1991: 14). 3 W sprawie funkcji imion i nazwisk zob. także Zr. Maciejauskiené (1991: 14, 19, 50-51). W SPRAWIE OCENY LITEWSKICH NAZWISK POD WZGLĘDEM SŁOWOTWÓRCZYM | 171 ne wyrazy, które stały się imionami (Kuzavinis, Savukynas 1987: 25). W porównaniu z omówioną wcześniej klasyfikacją hydronimów pierwszy typ słowotwórczy starych imion należy utożsamiać z wtórnymi złożonymi nazwami miejscowości, trzeci z wtórnymi derywatami przyrostkowymi, a czwarty z pierwotnymi nazwami miejscowości (zrezygnowano ze szczegółowego omówienia podobieństw i różnic, ponieważ nie wymaga tego cel artykułu). Imiona trzeciego typu — skrócenia nazw dwuczłonowych (nazywane są one także starymi imionami jednoczłonowymi) należy oceniać jako rezultat określonego sposobu powstawania imion, a nie typ słowotwórczy onimów (w zwyczajowym lingwistycznym znaczeniu tego pojęcia)“. Najczęstsze są stare imiona dwuczłonowe (tak zwane złożenia dwuczłonowe), np. : Alg-minas, Al-mintas, Ei-bartas, Gėd-rimas, Gos-tautas, Kart-minas, Min-gaudas, Taiit- -gailas, Tol-mantas, Tvir-gedas, Vai-noras, Vais-mantas, Vil-mantas. Kolejną grupę współczesnych imion, które pod względem słowotwórczym określa się jako stare, stanowią derywaty sufiksalne, np. : Algėnis, Bartėnis, Birėnis, Dargėnis, Daugėnis, Eidėnis, Eigėnis, Gaudėnis, Gedėnis, Gintėnis, Girdėnis, Girstėnis, Gytėnis, Kantėnis, Klausėnis, Tautėnis, Vaidėnis i in. (derywaty z sufiksem -enis); Bylotas, Darotas, Daūgotas, Eidotas, Milotas, Minotas, Vaidotas, Valiotas, Viltotas (derywaty z sufiksem -otas); Barūtis, Birūtis, Darūtis, Eigūtis, Eimutis, Gailūtis, Gedūtis, Geistūtis, Girdūtis, Kestutis, Klausūtis, Ramutis (derywaty z sufiksem -utis); Klausilas, Mantilas, Vaidilas (derywaty z sufiksem -ilas). Zdaniem autorów słownika etymologii imion podstawowymi wyrazami tych derywatów są skrócone formy imion dwuczłonowych. Tylko stosunkowo rzadko jako wyrazy podstawowe wskazywane są inne dawne litewskie imiona osobowe (por. Augėnis, Baltėnis, Drąsūtis, Jaunūtis, Laimūtis i in.). Wśród współczesnych imion określanych jako dawne jakby nie trafiły się takie, które z punktu widzenia słowotwórstwa można by uznać za pierwotne (autorzy słownika nazywają je „apelatywami — po prostu wyrazami pospolitymi, które stały się imionami” — zob. Kuzavinis, Savukynas 1987: 25). Zwrócono jednak uwagę na nieliczne derywaty sufiksalne (np.: Budrys, Būdrius od lit. budrūs, Drąsius od lit. drąsūs, Jaunys, Jaūnius od lit. jaunas), chociaż tego typu słowotwórstwa dawnych imion nie wymienia się. Po krótkim omówieniu tego, co w „Słowniku pochodzenia imion litewskich” powiedziano o słowotwórstwie współczesnych imion określanych jako dawne, należałoby powrócić do wcześniej sformułowanego stanowiska, że taka lub podobna ocena słowotwórstwa tych imion powinna opierać się na utożsamieniu współczesnych imion z analogicznymi historycznymi imionami osobowymi (jak już wspomniano — bardzo formalnym i umownym). Inny przypadek oceny związku między historycznymi imionami osobowymi a współczesnymi imionami określanymi jako dawne mógłby wyglądać następująco: współczesne imiona powstały z historycznych imion osobowych, nie nabywając żadnych formalnych cech słowotwórczych. A zatem z punktu widzenia słowotwórstwa wszystkie te imiona byłyby kwalifikowane jako pierwotne. Tak więc wspomniane współczesne imiona Algminas, Almintas, Eibartas, Gėdrimas i in. powstały (ukształtowały się) z analogicznych historycznych imion osobowych, które w kontekście oceny słowotwórczej powinny być kwalifikowane jako drugorzędne złożenia. A imiona Algėnis, Bartėnis, Dargėnis- ,... Bylotas, Darotas, Daūgotas,... Barūtis, Birūtis, Darūtis,... Klaūsilas, MaritiWięcej na ich temat zob. Maciejauskienė (1997: 113-124). Należy zwrócić uwagę na to, że przy wskazywaniu czterech typów słowotwórczych dawnych imion wymieniono jedynie „derywaty skrócone z przyrostkami” —Kuzavinis, Savukynas (1987: 25). Ponadto można by rozważyć, czy rzeczywiście podstawami słowotwórczymi wszystkich tych imion —derywatów z przyrostkami — są antroponimy, ale nie wiąże się to z celami niniejszego artykułu. 172 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ las i in., wcześniej nazywane derywatami z przyrostkami, ponownie powstałyby jedynie z historycznych antroponimów, pod względem słowotwórczym —derywatów przyrostkowych. Należałoby również ocenić słowotwórstwo innych współczesnych imion nazywanych dawnymi. Takie podejście byłoby między innymi akceptowalne zarówno ze względu na bardzo trudne do zdefiniowania funkcje historycznych antroponimów w porównaniu z przeznaczeniem współczesnych imion, jak i ze względu na związki ze specyfiką oceny słowotwórstwa współczesnych litewskich nazwisk, o której będzie mowa później. Zakładając, że wszystkie współczesne imiona nazywane dawnymi są pod względem słowotwórczym prymarne, perspektywiczne i interesujące byłoby ich badanie z zastosowaniem modelu analizy morfemowej (dekompozycji morfemowej). Analiza słowotwórstwa kolejnej warstwy współczesnego zasobu imion — imion chrześcijańskich — nie jest przedmiotem badań nad słowotwórstwem języka litewskiego. Wszystkie te imiona przyszły z innych języków (greckiego, hebrajskiego, łacińskiego, germańskich, słowiańskich i in.) i przyniosły właściwe im cechy słowotwórcze (struktury). Dlatego można mówić jedynie o kwestiach związanych z adaptacją imion chrześcijańskich w języku litewskim. Jedną z takich kwestii byłby stosunek między długimi (kanonicznymi) formami imion chrześcijańskich a ich skrótami oraz ich użycie, inną — rozpowszechnione w źródłach historycznych XVI–XVII w. derywaty tych imion z sufiksami hipokorystycznymi, których zaprzestano używać w źródłach XVIII–XIX w., i tak dalej (zob. Maciejauskienė 1979; 1991: 34, 38, 41; 1993: 102). To prawda, różne derywaty imion chrześcijańskich z sufiksami hipokorystycznymi są obecnie rozpowszechnione również w języku żywym, ale nie są to oficjalne formy imion wpisywane do dokumentów tożsamości. Dlatego, jak się wydaje, można tutaj zrezygnować z ich bardziej szczegółowego omówienia. Nowe imiona, tworzące trzecią warstwę współczesnego imiennictwa, z punktu widzenia pochodzenia zwykle dzieli się na imiona pochodzenia litewskiego i nielitewskiego (Kuzavinis, Savukynas 1987: 41-46). Drugie, tj. imiona pochodzenia nielitewskiego, przybyły do litewskiego imiennictwa z innych języków. Zatem omówienie ich słowotwórstwa, podobnie jak imion chrześcijańskich, nie jest przedmiotem analizy słowotwórstwa wyrazów języka litewskiego. Inaczej jest z nowymi imionami pochodzenia litewskiego. Oceniając je z punktu widzenia słowotwórstwa, nietrudno wyodrębnić kilka grup klasyfikacyjnych, które zostały nazwane także we wcześniej omówionej gramatyczno-strukturalnej klasyfikacji nazw miejscowych. Są to imiona pierwotne, które, nie uzyskując żadnych formalnych cech słowotwórczych, powstały od wyrazów pospolitych lub nazw własnych, np. : Aušra: lit. aušra, Banga: lit. banga, Daina: lit. daina, Dobilas: lit. dobilas, Gintaras: lit. gintaras, Jūra: lit. jūra, Liepa: lit. liepa, Svaja: lit. svaja, Svajonė: lit. svajonė, Žara: lit. žara (od wyrazów pospolitych) lub Agluona: Agluona rzeka, Airė: Airė rzeka, Alanta: Alanta rzeka, Alantas: Alantas rzeka, Gailintas: Gailintas jez., Milda: Milda (imię mitologicznej bogini), Nemunas: Nemunas rzeka, Nida: Nida miasteczko, Skinija: Skinija rzeka, Svalia: Svalia rzeka, Ūla: Ūla rzeka, Upyna: Upyna rzeka, Vilnius: Wilno, mst., Žeimena: rzeka Žeimena, Žemyna: Žemyna (imię istoty mitologicznej) itp. (od wyrazów pospolitych — nazw miejscowości, mitonimów lub imion istot mitologicznych itd.). Spośród imion wtórnych warto wymienić wyraźne derywaty końcówek, np. : Aidė: lit. didas, Aūdrė : lit. audra, Aūšrė: lit. aušra, Ąžuolė, Ąžuolis: lit. ąžuolas, Dalius: lit. dalia, Gaiva : lit. gaivi, Jautra, Jautrė: lit. jautrus, -i, Jūris, Jūrius: lit. jūra, Miglė: lit. migla, Rytė, Rytis: lit. rytas, Skaidrė, Skaidrė: lit. skaidri, skaidri „miła, wesoła“, Skaistys, Skaistis: lit. skaistūs, skaistus „jasny; prawy“, Taurys, Taūrius: lit. taurūs „prawy; szlachetny“, Ūgnė: lit. ugnis. Inna grupa nowych imion pod względem słowotwórczym — derywaty przyrostków, np. : Audronė, Audronis, Audronius: lit. audra (derywaty z przyrostkami -onė, -onis, -onius), Audriinas, Audrūnė: lit. audra (derywaty z przyrostkami -ūnas, -ūnė), Ban- DĖL LIET. OCENY NAZWISK POD WZGLĘDEM SŁOWOTWÓRCZYM | 173 guolis: lit. banga (derywat z przyrostkiem -uolis), Laiminta, Laimintas: lit. laimé (derywaty z przyrostkami -inta, -intas), Laisvūnas: lit. laisvė (derywat z przyrostkiem -ūnas), Teisūtis: lit. teisūs (derywat z przyrostkiem -utis), Žydrūnas: lit. Zdris „žydrumas (dangaus- )“ (derywat z przyrostkiem -ūnas). Wśród nowych imion są również takie, które zostały utworzone (najczęściej przez językoznawców) według słowotwórczych i semantycznych modeli dawnych imion, poprzez wymianę lub łączenie znanych tematów dwuczłonowych nazw osobowych, np. : Al-ginas, Al-kantas, Aūg-mantas, Bar-mantas, But-mintas, Eig-mantas, Eit-viltas, Gil-mintas, Graz-valdas, Jaū-vaidas, Kės-bartas, Liaud-gintas, Min-vaidas, Rad-vydas, Skir-tautas. Imiona te są sztuczne, ich użycia nie poświadcza historyczna antroponimia. Dlatego, w odróżnieniu od dawnych imion dwuczłonowych, w przypadku których przy ocenie pod względem słowotwórczym wskazano dwie możliwe możliwości — że są one złożeniami (dwuczłonowymi kompozycjami) albo pierwotnymi — nowe imiona tego typu, jak się wydaje, można byłoby nazywać wyłącznie złożeniami. Jak widać, badając słowotwórstwo nowych imion pochodzenia litewskiego, można ustalić, jakimi sposobami tworzy się nowe imiona i wzbogaca współczesny zasób imion (por. analizę słowotwórstwa wyrazów pospolitych, której celem jest ustalenie, w jaki sposób język tworzy nowe wyrazy, uzupełniając w ten sposób ich zasób). System litewskich imion, jako jednej z podklas onimów, nie jest więc jeszcze w pełni ukształtowany, zmienia się i pozostaje otwarty. To decyduje o specyfice badań słowotwórczych tych nazw własnych. 3.2. Otwarty i zmienny jest także system innej podklasy litewskich nazw osobowych — przezwisk. Jak ocenia się te nazwy osobowe z punktu widzenia słowotwórstwa? Na to pytanie nie udzielono odpowiedzi w artykule Ž. Urbanavičiūtė i V. Žičkutė „Litewskie przezwiska“. Tutaj te nazwy osobowe „ze względu na strukturę i słowotwórstwo“ podzielono na pięć grup: 1) wyrazy niepochodne (Teta, Slyva, Žinai), 2) derywaty, które następnie dzieli się na derywaty zakończeniowe (Racius, Jūodis, Plikis, Žiūra), sufiksalne (Rūgštėlė, Vištūkė, Skiltuvas), prefiksalne (Beranké, Pakluonis) oraz prefiksalno-sufiksalne (Pakapinis, Panaktinūkas), 3) kompozyty, które z kolei dzieli się dalej na zrosty (Penkplaūkis, Purtagalvis) i zestawienia (Guminis Jonas, Stiklo bobūtė), 4) derywaty-- kompozyty (Sugrūbnagis, Nulėpaūsis, Skersgalvinis) oraz 5) frazy (Tavė perkūnėlis, Gerai sūko) (Urbanavičiūtė, Žičkutė 1975: 60-61). Przytoczone przykłady wyraźnie pokazują, że taki podział nie wiąże się z nazwaniem możliwych typów (sposobów) tworzenia przezwisk, lecz jedynie charakteryzuje strukturę tych nazw osobowych. W monografii „Lietuvių pravardės” przydomki te definiuje się jako onomastycznie motywowane nieoficjalne imiona osobowe i uważa się, że charakteryzują się znaczeniem wyrazu pospolitego oraz funkcją wyrazu pospolitego (Butkus 1995: 21, 26). W pracy najwięcej uwagi poświęcono badaniu motywów przydomków, wychodząc z założenia, że analiza słowotwórcza tych imion osobowych powinna być przedmiotem innej pracy naukowej. Jednak w przypadku niektórych przydomków (rodowych, wywodzących się z powiedzeń, określających miejsce zamieszkania) omawia się również ich budowę słowotwórczą. Pozwala to scharakteryzować niektóre stanowiska związane z badaniem przydomków w tym aspekcie. Uznaje się możliwość podziału przydomków pod względem słowotwórczym na prymarne i derywaty (Butkus 1995: 31, 33). O pierwszych twierdzi się, że „niczym nie różnią się od wyrazu motywującego” (w omawianym już szerszym kontekście oceny słowotwórstwa onimów wyraz ten byłby niczym innym jak wyrazem podstawowym). Stanowisko to pozwalałoby uznać, że takie przydomki jak Adatėlė, Dramblys, Duonėlė, Dviratis, Kalvis, Sūrmai- 174 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ sis, Šlūbis, Valkata itd., których wyrazami motywującymi są adatėlė, dramblys, duonėlė, dviratis, kalvis, sūrmaišis, šlūbis, valkata, należy uważać za prymarne. Zanim jednak zaczniemy mówić o drugiej grupie przezwisk — derivata — najpierw należałoby zwrócić uwagę na to, że w tym przypadku lepiej byłoby posługiwać się pojęciem przezwisk wtórnych. Derivata, czyli derywaty, to bowiem wyrazy, które „opierają się na jednym wyrazie podstawowym i mają formant słowotwórczy” (Gaivenis, Keinys 1990: 225). A zatem poza dokładnym zakresem tego terminu pozostają wspomniane dalej przez autora i zaliczane do derywatów przezwiska złożone i zestawione®. Twierdząc, że przy ocenie słowotwórstwa przezwisk stosuje się nieco inne kryteria niż w odniesieniu do słowotwórstwa innych onimów, na przykład nazw wodnych, autor przyjmuje stanowisko, że o „derywacji można mówić wtedy, gdy relacja zachodzi między członami tego samego, tj. onomastycznego poziomu, a więc gdy przezwisko tworzy się od nazwy własnej i strukturalnie się od niej różni, np. „Agočiūkas (: Agota), Didžiūkazis (: didis, Kazys)” (Butkus 1995: 33). Zgodnie z tym poglądem przezwiskami wtórnymi mogą być tylko takie, których wyrazem podstawowym jest onim (inne imię osobowe- ), jeden z członów przezwisk złożonych (albo częściej — oba), a w przypadku przezwisk zestawionych — najczęściej oba człony również są wyrazami pospolitymi (zwykle imionami osobowymi), np. „Agniėškinis: Agnieška im., Aleksandriokas: Aleksandras im., Baltramaitėlis: Baltramaitis nazw. os., Bambyziokas: Bambyzas prz., Gabriokas: Gabrys im., Kaziškis: Kazys im., Kočėlianka: Kočėlas prz., Lesvinčiokas: Lesvinčius prz., Martynūkas: Martynas im., prz., Matakūtas: Matakas prz., Niemčiūkas: Niėmčius prz., Tamošynas, Tamošiokas, Tamošiūkas: Tamošius im. itp. (derywaty z innymi przyrostkami od innych imion osobowych);” „albo: Baltrajurgis: Baltrus, Jurgis im., Brūžentis: Bružas nazw. os., lit. žentas, Kaziopetris: Kazys, Petras im., Lapėnžentis: Lapėnas nazw. os., lit. žentas, Stasiakazis: Stasys, Kazys im., Šimkūžentis: Šimkus nazw. os., lit. žentas (przezwiska złożone) oraz Joni Antanas: Jonas, Antanas im., Kazio Vitas: Kazys, Vitas im., Simas Jonas: Simas, Jonas im., Simo Motiėjus: Simas, Motiejus im., Stūskaus Arūnas: Staskus prz., Arūnas im., Staskyno Stasys: Staskynas prz., Stasys im., Viūciuvienės Jasionis: Vinciuvienė prz., Jasionis nazw. os.” (złożone przezwiska). W takich złożonych przezwiskach jak Akmens Andrijaitis: lit. akmuo, pvd. Andrijaitis, Alksninis Beiga: lit. alksninis, por. alksnis, pvd. Beiga, Dūburo Bumbliaūskis: lit. duburas, Bumbliauskis pvd. itp. pierwsze człony nie są onimami, lecz wyrazami pospolitymi. Jak widać, przy ocenie słowotwórstwa przezwisk znacznie zawężono pojęcie przezwisk wtórnych (zwłaszcza derywatów). Można dyskutować nad takim podejściem. Nie wiąże się to jednak z celami niniejszego artykułu. A i w omawianym opracowaniu ocena tworzenia przezwisk była tylko jednym z peryferyjnych celów badania. Analizie struktury przezwisk poświęcona jest inna praca tego samego autora (Butkus 1999). Tutaj ponownie potwierdza się pogląd, że „o derywacji przezwisk można mówić tylko wtedy, gdy zachodzi ona na poziomie onomastycznym, a nie apelatywnym, tj. gdy przezwisko tworzy się od wyrazu pospolitego, np. Didžiapranis, Adomiėtis” (Butkus 1999: 91). Właśnie ze względu na wspomniane podejście w artykule unika się terminu tworzenie przezwisk, ponieważ zdaniem autora „analiza słowotwórcza przezwisk bardzo zawęziłaby badany ob2 W sprawie nieścisłości w użyciu terminów i pojęć wymienionych w niniejszej pracy, związanych z oceną tworzenia przezwisk, zob. Maciejauskienė (1999: 239-240). W SPRAWIE LIT. OCENY NAZWISK POD WZGLĘDEM SŁOWOTWÓRCZYM | 175 iekt: nie obejmowałaby przezwisk pochodzenia apelatywnego. Tymczasem strukturalna analiza przezwisk pozwala przyjrzeć się, jakie apelatywy o określonej strukturze wybiera się do tworzenia przezwisk” (Butkus 1999: 91-92). Z tego, co zacytowano, wynika, że w tym przypadku próbuje się zastosować do badania przezwisk model podziału morfemicznego (analizy struktury morfologicznej). W odniesieniu do wielu kwestii przedstawionych w omawianym badaniu również można dyskutować: czy należy zgodzić się z takim rozumieniem wtórnych pod względem słowotwórczym przezwisk (zwłaszcza derywatów) (przecież z licznych przykładów zamieszczonych nawet w artykule wynika, że przezwiska, nawet przy uwzględnieniu najsubtelniejszych niuansów ich specyfiki, mogą być i są tworzone od wyrazów pospolitych); czy po odrzuceniu terminu słowotwórstwo przezwisk należy stosować właśnie związane z analizą słowotwórczą pojęcia derywaty końcówkowe i derywaty sufiksalne (zob. Butkus 1999: 93, 97), które wskazują na rezultat analizy typu słowotwórczego, a nie podziału na morfemy (lub wyodrębnienia formantów); czy strukturalnie należy dzielić tylko te przezwiska, które wywodzą się od derywowanych apelatywów, i tak dalej. Takie i podobne pytania wynikają między innymi również z tego, że w badaniu struktury przezwisk o tematach (i)u i uk nie odgraniczono jasno i precyzyjnie ich budowy od ich słowotwórstwa w zwykłym ujęciu lingwistycznym. Por. na przykład stwierdzenie zawarte we wniosku pierwszym, że „przeważają derywaty z końcówką -(i)us” (Butkus 1999: 99), które powinno wskazywać, że wszystkie tak kwalifikowane przezwiska są rezultatem derywacji, a formantem słowotwórczym jest wspomniana końcówka -(i)us, chociaż wśród tak zwanych przezwisk znajdują się zarówno derywaty z wymienioną końcówką, jak i pierwotne pod względem słowotwórczym imiona osobowe. Czy zatem nie należałoby zrezygnować z wprowadzającego czytelnika w błąd pojęcia derywaty końcówkowe (z końcówką) i przy badaniu struktury przezwisk oceniać je inaczej — mają taką czy inną końcówkę, są zakończone końcówką lub podobnie. To samo dotyczy stosowania pojęcia derywaty sufiksalne, ponieważ tak zwane przezwiska rzeczywiście nie mają nic wspólnego z derywatami, lecz mają tylko ten czy inny wyróżniony przez autora formant. Pozostawiając na przyszłość bardziej szczegółowe rozważania nad tymi i innymi problematycznymi kwestiami związanymi z oceną przezwisk z punktu widzenia słowotwórstwa, można stwierdzić, że treść i najważniejsze założenia prac A. Butkusa, omówionych tutaj bardzo krótko, pokazują, iż badanie słowotwórstwa oraz struktury (budowy morfemowej) przezwisk jest nie tylko możliwe, lecz także już pomyślnie rozpoczęte. Z tego, co już zrobiono, wynika, że specyfika przezwisk warunkuje również pewne cechy słowotwórcze i strukturalne właściwe tylko tej klasie onimów. 3.3. Litewskie nazwiska nie zostały zbadane z punktu widzenia słowotwórstwa. Jednak w pracach poświęconych tym onimom, oprócz innych kwestii, ocenia się również ich słowotwórstwo. Autorzy, wybierając sposób omawiania nazwisk odpowiadający celom ich badań, czasami nawet próbują dzielić je na grupy, które określane są zwyczajowymi terminami słowotwórczymi. Nie pozwala to jednak mówić o ogólnej, choć nieco bardziej szczegółowej klasyfikacji tych antroponimów. Jak dotąd jej nie ma, a o tym, jaka mogłaby być, zapewne decydowałoby podejście do słowotwórstwa tych, ponownie bardzo specyficznych onimów. P. Jonikas dzieli litewskie nazwiska z punktu widzenia słowotwórstwa na trzy grupy (Jonikas 1968: 557). Pierwszą grupę stanowią „jednopniowe, dziś pozbawione przyrostków i przedrostków imiona, takie jak Ziikas, Baitis, Kedys, Ruga, Pėmpė, Norkus, Šernius“. Drugą grupę, zdaniem autora, stanowią nazwiska przyrostkowe i przedrostkowe. W przypadku pierwszych podaje się wiele przykładów (Grūmadas, Dalinda, Tilindis, Aukštiėjus, Toleikis, Bražiškis, Beržinis, Jurkynas, Keliuotis, Dargužas itd.) i stwierdza, że najczęściej używanymi przyrostkami są -ikas, -ukas, -iškis, -elis, -ėlis, -ėnas, -ynas, -onis, -ūnas, -aitis itd. O drugich mówi się, że nie ma ich wiele (Bepirštis, Nelaimiškis, Nuopénas, Pakalniškis, Uzupis). Trzecią grupę stanowią nazwiska złożone, które autor jakby dzieli na dwie podgrupy: a. Aukštikalnis, 182 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ afiksów, a więc umownie proponuje się nazywać je „pierwotnymi“, np. : Aukszle, Bar/5tys, Didkriftys, Ludkus, Negrajus, Rimkus, Smilgius, Ukbalis, Walantejus i in. Jak widać, w tym przypadku, omawiając tworzenie nazwisk historycznych, ograniczono się jedynie do wyodrębnienia nazwisk zawierających niektóre przyrostki. Nie nazywa się ich derywatami. Wszystkie pozostałe nazwiska, tak zwane „pierwotne”, są po prostu podawane w kolejności alfabetycznej, a ich struktura nie jest szczegółowo omawiana. Można to uznać za częściową analizę morfemową (lub częściowe zastosowanie modelu segmentacji morfemowej). Wyróżnia się bowiem tylko niektóre morfemy, zdaniem autorki — ważne i wymagające omówienia, tj. wspomniane przyrostki nazwisk. 4. MOŻLIWOŚCI ANALIZY DERYWACYJNEJ I STRUKTURALNEJ NAZWISK 4.1. Podsumowując to, co w omówionych pracach z zakresu antroponimiki powiedziano o słowotwórstwie nazwisk, można stwierdzić, że jak dotąd nie ma wyczerpującego, konsekwentnego i opartego na ważkich argumentach podejścia do oceny słowotwórstwa tych nazw osobowych. W zależności od celów autorów prac niekiedy wyróżnia się tylko ważniejsze cechy struktury litewskich nazwisk (Jonikas 1968) lub poszukuje się w nazwiskach tego czy innego przyrostka, włączając w ten sposób te nazwy osobowe w ogólny kontekst historycznego słowotwórstwa języka litewskiego (Skardžius 1996). Wyjaśniając pochodzenie litewskich nazwisk, ponownie wspomina się również o tworzeniu nazwisk. Jednak czyni się to bez rozróżnienia poziomów słowotwórstwa wyrazów pospolitych i własnych, nie zagłębiając się w specyfikę oceny słowotwórstwa nazwisk jako szczególnych nazw osobowych (LPŽ). W dwóch publikacjach podjęto próbę zbadania słowotwórstwa nazwisk (Šukys 1986; Ramonienė 1987). Nazwiska dzieli się tu na grupy. Te ostatnie określane są terminami, których zwykle używa się przy badaniu słowotwórstwa wyrazów pospolitych lub onimów (por. nazwiska niepochodne, czyli pierwotne, nazwiska wtórne, derywaty sufiksalne, prefiksalne i złożone albo derywaty sufiksów, prefiksów i złożenia itp.). W obu artykułach przyjmuje się założenie, że wyrazami podstawowymi nazwisk uznawanych za derywaty mogą być zarówno apelatywy, jak i wyrazy pospolite. W ostatniej z wymienionych prac, omawiając słowotwórstwo nazwisk, stosuje się model częściowej analizy morfemowej. Bardzo ważne jest to, że podjęto tu próbę omówienia niektórych cech słowotwórstwa nazwisk (Žemienė 1999). 4.2. Zatem jak pod względem słowotwórczym można byłoby oceniać litewskie nazwiska? Należałoby na chwilę powrócić do tego, co powiedziano na początku artykułu. Jak wspomniano, badając słowotwórstwo onimów, bardzo ważne jest uwzględnienie specyfiki tej czy innej klasy (podklasy) onimów, tj. ustalenie, jak powstał, ukształtował się system onimów, czy jest on nadal uzupełniany nowymi jednostkami, czy też jest zamknięty itd. Określa to możliwości badania słowotwórstwa nazw własnych. Nie mniej ważne jest, jak się wydaje, również to, z czego ukształtowały się, powstały onimy tej czy innej klasy (podklasy). Uzupełniając to wszystko danymi z dotychczasowych doświadczeń w badaniu współczesnego litewskiego słowotwórstwa onimów, można spróbować scharakteryzować również specyfikę oceny słowotwórstwa nazwisk. Wyniki badań słowotwórstwa nazw wodnych pokazują, że ich powstanie można zilustrować następująco: wyraz pospolity — nazwa wodna lub wyraz własny — nazwa wodna. Takie W ZAKRESIE LIT. OCENY NAZWISK Z PUNKTU WIDZENIA SŁOWOTWÓRSTWA | 183 schematy pasują niemal do wszystkich typów (sposobów) słowotwórczych, a przede wszystkim — zarówno do hydronimów pierwotnych, jak i wtórnych. To samo można powiedzieć o nazwach gór, czyli oronimach. Spośród nazw miejsc zamieszkałych i podmokłych (ojkonimów i helonimów) jak dotąd szczegółowo zbadano tylko jeden typ słowotwórczy — wtórne nazwy miejscowe z przyrostkami. Wyniki badań potwierdzają te same modele powstawania onimów: wyraz pospolity — nazwa miejsca zamieszkałego i podmokłego albo wyraz własny — nazwa miejsca zamieszkałego i podmokłego. Nietrudno zauważyć, że także z punktu widzenia słowotwórstwa za pierwotne można uznać nazwy miejsc zamieszkałych, które mogą być utworzone według wspomnianych modeli. Por. na przykład nazwy wsi Būda, Giria, Kalnas, Piliakalnis, Sodyba, Trakas, których wyrazami podstawowymi są apelatywy būda, giria, kalnas, piliakalnis, sodyba, trūkas. Albo: Kaūnas m. < Kaūnas n.os., Kavarskas miasteczko < Kavarskas n.os. (Vanagas 1996: 90-94), Alvitas w. < Alvitas jez., Šventežeris miasteczko < Sventezeris jez., Vištytis miasteczko < Vištytis jez. (Balčikonis 1978: 339-340). W omówionych przypadkach wyrazami podstawowymi nazw miejsc zamieszkania są inne onimy (imiona i nazwiska oraz nazwy miejscowości- ). Niewymagające trudu pod względem słowotwórczym nowe imiona litewskie ponownie poświadczają te same modele powstawania ich systemu i uzupełniania go o nowe jednostki: wyraz pospolity —imię albo wyraz właściwy —imię. To samo można powiedzieć o przezwiskach. Chociaż autor omówionych prac uznaje tylko jeden sposób powstawania przezwisk wtórnych —wyraz właściwy —przezwisko, pierwotne pod względem słowotwórczym antroponimy poświadczają również drugi —wyraz pospolity —przezwisko. Spośród wszystkich wymienionych tu wyrazów właściwych —nazw miejscowości i antroponimów —wyróżniają się nazwiska. Jak pokazują szczegółowe badania nad powstaniem systemu tych antroponimów (Maciejauskienė 1991: 50-116, 215-248), wszystkie nazwiska powstały z antroponimów, a więc według modelu wyraz właściwy —nazwisko. Twierdząc, że nazwiska powstały z historycznych antroponimów, należy dodać, iż w tym przypadku nie można mówić o kilku typach (sposobach) słowotwórczych (por. pierwotne i wtórne nazwy miejscowości lub imiona, a wtórne —derywaty przedrostkowe, przyrostkowe, fleksyjne, złożenia itp.). Albowiem historyczne antroponimy, które zapisywano po imieniu osoby i które zastępowały nieistniejące nazwiska, stopniowo nabyły cech właściwych tym ostatnim antroponimom (stały się dziedziczne, wspólne wszystkim osobom z jednej rodziny itd.), tj. przekształciły się w nazwiska. Takie, jakie były, jakie wówczas były używane. Ze względu na taką specyfikę powstawania nazwisk wszystkie one pod względem słowotwórczym mogą być kwalifikowane jedynie jako pierwotne, powstałe z różnych historycznych nazw osobowych i przy przechodzeniu tych ostatnich w nazwiska nieuzyskujące żadnych formalnych cech słowotwórczych. Przyjmując takie stanowisko, nie można zgodzić się z tym, co powiedziano we wspomnianych wcześniej artykułach o słowotwórstwie nazwisk, ponieważ te nazwy osobowe nie mogły powstać od wyrazów pospolitych, pod względem słowotwórczym nie można ich dzielić na pierwotne i wtórne, a te ostatnie bardziej szczegółowo na derywaty sufiksalne, końcówkowe itp., złożenia i tak dalej. W ten czy podobny sposób pod względem słowotwórczym można dzielić i badać jedynie historyczne nazwy osobowe, z których powstały nazwiska (por. na przykład Zinkevičius 1977: 227-242). Wynika z tego, że w odróżnieniu od wszystkich innych omówionych onimów — nazw miejscowych i niektórych nazw osobowych — w badaniu nazwisk możliwy jest jedynie model analizy morfemowej (analizy struktury morfologicznej). Taki sposób analizy został z powodzeniem zastosowany do nazwisk łotewskich (Staltmane 1981). Uwzględniając cechy powstania systemu tych nazw osobowych i uznając, że ze względu na specyfikę nazwisk ich słowotwórstwa nie można badać w żaden inny sposób, wspomniane tu również różne inne litewskie sufiksy nazwisk „wprowadzą” badacza na poziom słowotwórstwa historycznych nazw osobowych, gdzie bez trudu będzie można wyodrębnić antroponimy pierwotne i wtórne, a wśród tych ostatnich wskazać derywaty z sufiksami, które występują we współczesnych nazwiskach. Sufiksy utożsamialne z formantami słowotwórczymi wyrazów pospolitych mają nazwiska powstałe na przykład z pierwotnych pod względem słowotwórczym historycznych nazw osobowych, których podstawami są apelatywy (są to tak zwane nazwy osobowe pochodzenia przezwiskowego, czyli przezwiska). To, co tutaj pokrótce powiedziano o przyrostkach nazwisk, przynajmniej częściowo dotyczy także innych ich morfemów — przedrostków, końcówek itp. Na zakończenie należałoby jeszcze powiedzieć — niezależnie od tego, jakie cele przyświecałyby autorowi badającemu strukturę nazwisk i jakie morfemy by wyróżniał, wszystkie one będą mogły być utożsamiane z rzeczywistymi formantami słowotwórczymi historycznych imion osobowych lub apelatywów. Jednakże te ostatnie nie będą formantami słowotwórczymi nazwisk. Dlatego mówiąc o morfemowym rozbiorze litewskich nazwisk, poszukując morfemów i nazywając je, zapewne nie należałoby używać terminów i pojęć zwyczajowo stosowanych w słowotwórstwie (por. wyrazy podstawowe, derywaty, derywaty z przedrostkami, 184 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ ma, w pracy przedstawiona jest charakterystyka morfemowej struktury nazwisk. Jak twierdzi autorka, badając strukturę nazwisk, ważne jest ustalenie, jakie środki słowotwórcze wyrazów pospolitych i jak często powtarzają się w nazwiskach, czy nazwiska mają właściwe tylko sobie formanty antroponimiczne itp. (Staltmane 1981: 31-32, 39). 43. Cele morfemowego rozbioru nazwisk, tj. analizy ich struktury, mogą być różne. Oprócz już wspomnianych, które autorka uważa za ważne w pracy o nazwiskach łotewskich, mogłyby istnieć także inne. To właśnie one, jak się wydaje, decydowałyby o tym, jakich morfemów poszukiwałby w nazwiskach jeden czy drugi autor. Jednym z ważniejszych przedmiotów tego rodzaju badań byłyby niewątpliwie przyrostki występujące w litewskich nazwiskach; przy ich ocenie należy mieć na uwadze nie tylko lingwistyczne, lecz także ekstralingwistyczne okoliczności powstania nazwisk i ich ostatecznego ustalenia się. Oto na przykład fakt, że nazwiska mają litewskie przyrostki patronimiczne -aitis, -onis, -ūnas itd., wskazuje, iż powstały one od patronimików, których formantami słowotwórczymi są właśnie wymienione przyrostki. Przyrostki nazwisk -avičius, -evičius mogą wskazywać, że powstały one od patronimików utworzonych za pomocą wymienionych słowiańskich przyrostków, zostały zeslawizowane albo zapożyczone z antroponimii innych narodów". Tak zwane przyrostki -sktipo nazwisk (-auskas, -skas, -skis, -eckas, -inskas itd.) są znakiem, że takie nazwiska zostały zeslawizowane albo są zapożyczone. przyrostkami, końcówkami, nazwiska pierwotne i wtórne itd.) ani twierdzić, że nazwiska utworzono z przedrostkiem, przyrostkiem, końcówką itp. Ze względów naukowej precyzji lepiej byłoby stosować stwierdzenia: nazwisko ma przyrostek, przedrostek, końcówkę, nazwisko jest z przyrostkiem, przedrostkiem, końcówką, można wyodrębnić przyrostek, przedrostek, końcówkę nazwiska lub podobne sformułowania. Albowiem czasami właśnie niezbyt precyzyjne użycie terminów i pojęć wywołuje wrażenie odmiennych poglądów. 44. W artykule była już wzmianka (por. omówienie prac P. Skardžiusa i J. Šukysa) o litewskich nazwiskach, które, oceniając je z punktu widzenia słowotwórstwa, można nazywać derywatami przyrostkowymi. Są to oficjalne litewskie nazwiska kobiet (zamężnych i niezamężnych) oraz dziewcząt, które za pomocą określonych przyrostków tworzy się od nazwiska męża albo ojca. W odróżnieniu od oficjalnych nazwisk męskich, które można nazywać wyłącznie pierwotnymi, te nazwiska kobiet i dziewcząt pod względem derywacyjnym oczywiście należy kwalifikować jako wtórne. 1 Zob. szerzej: Maciejauskienė (1996: 60). DOTYCZĄCE LIT. OCENY NAZWISK Z PUNKTU WIDZENIA SŁOWOTWÓRSTWA | 185 To samo można powiedzieć o nieoficjalnych formach nazwisk dzieci i młodzieży (płci męskiej i żeńskiej- ), rozpowszechnionych w języku żywym. Do ich tworzenia używa się różnych przyrostków. Są to jednak nieoficjalne antroponimy, dlatego szczegółowe omówienie ich budowy nie jest tutaj potrzebne. 5. UWAGI PODSUMOWUJĄCE 5.1. W pracach onomastycznych zwraca się uwagę na specyfikę oceny słowotwórstwa onimów. Uważa się, że jedne nazwy własne mogą być badane z tego punktu widzenia, wobec innych zaś należy zastosować model analizy morfemowej (analizy struktury morfologicznej). Decyduje o tym specyfika poszczególnych onimów lub całej ich klasy (podklasy). Bardzo ważne jest, jak ukształtował się system onimów, czy jest on zamknięty, już ostatecznie uformowany i niezmienny, czy też nadal uzupełniany o nowe jednostki, jakie czynniki lingwistyczne i ekstralingwistyczne zadecydowały o jego powstaniu i charakterze itd. Kierując się tymi założeniami, w artykule omówiono, jak są (lub mogą być) badane pod względem słowotwórczym litewskie nazwy własne — nazwy miejscowości i nazwiska. Czyniąc to, starano się sformułować i przedstawić opinię na temat specyfiki i możliwości badania litewskich nazwisk pod względem słowotwórczym. 5.2. Najpełniej przeprowadzono analizę słowotwórczą litewskich nazw wodnych. Zgodnie z klasyfikacją strukturalno-gramatyczną te nazwy miejscowości podzielono na pierwotne i wtórne, a te ostatnie dalej na derywowane, złożone i zestawione. Derywaty dzielą się na derywaty sufiksalne, końcówkowe i prefiksalne. W porównaniu z derywacją wyrazów pospolitych, ze względu na specyfikę hydronimów jako nazw własnych, wyodrębniono nowy sposób derywacji, którego rezultatem są pierwotne nazwy miejscowości. Pochodzą one od wyrazów pospolitych i własnych, które, przekształcając się w hydronimy, nie nabyły żadnych formalnych cech derywacyjnych. Zastosowawszy ten sam model klasyfikacji, zbadano również derywację części nazw gór, czyli oronimów. Tych samych założeń przestrzegano podczas badania nazw miejscowości utworzonych jednym sposobem derywacji —sufiksalnych nazw miejsc zamieszkanych i podmokłych (ojkonimów i helonimów). Wyniki badań nad derywacją nazw miejscowości potwierdzają następujące modele ich powstawania: wyraz pospolity —nazwa miejscowości i wyraz własny —nazwa miejscowości. Są one odpowiednie zarówno dla nazw miejscowości pierwotnych, jak i wtórnych pod względem derywacji. Wszystkie nazwy miejscowości, o których analizie słowotwórczej była mowa, mogłyby być badane również inaczej, tj. z zastosowaniem modelu podziału morfemowego (analizy struktury morfologicznej). 5.3. Specjalnych prac poświęconych analizie słowotwórczej innej klasy litewskich onimów — nazw osobowych — jak dotąd nie ma. Jednakże w niektórych pracach antroponimicznych znajdują się elementy oceny słowotwórstwa tych onimów. Nietrudno zauważyć, że nie podchodzi się w sposób zróżnicowany do możliwej analizy słowotwórczej nazw osobowych należących do różnych podklas (imiona, przezwiska, nazwiska). ir Wszystkie dzieli się na pierwotne i wtórne, a te ostatnie dalej bardziej szczegółowo itd. Badając imiona pod względem słowotwórczym, rzeczywiście można wyróżnić pierwotne i wtórne, a wśród tych ostatnich byłyby derywaty sufiksalne, derywaty z przyrostkiem końcowym, imiona złożone itd. (por. nowe imiona litewskie). Podobne mogłyby być również typy (sposoby) tworzenia przezwisk. Prawdą jest, że ze względu na specyfikę tych onimów zapewne nie wszystkie można byłoby „pomieścić” na przykład w klasyfikacji strukturalno-gramatycznej opracowanej do badania nazw wodnych, a następnie zastosowanej również do innych nazw miejscowych. 186 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Zarówno modele powstawania i uzupełniania systemów imion, jak i przezwisk nowymi jednostkami są takie same jak w przypadku nazw miejscowości: wyraz pospolity — imię, przezwisko oraz wyraz pospolity — imię, przezwisko. Zarówno do imion, jak i do przezwisk, oprócz analizy słowotwórczej, można zastosować również inną metodę badawczą — analizę morfemiczną (analizę struktury morfologicznej). Nawiasem mówiąc, struktura przezwisk już zaczęła być badana. 5.4. Nazwiska wyróżniają się spośród innych nazw osobowych tym, że wszystkie powstały z historycznych nazw osobowych (patronimów, nazw osobowych pochodzenia przezwiskowego, czyli przezwisk, dawnych nazw dwui jednoczłonowych oraz imion chrześcijańskich). Zatem powstanie systemu tych onimów można zilustrować tylko jednym modelem: wyraz pospolity — nazwisko. Ponadto w tym przypadku nie można wyróżnić kilku typów (sposobów) słowotwórczych. Nazwiska powstałe z historycznych nazw osobowych, gdy te ostatnie przekształcały się w nazwiska, nie nabyły bowiem żadnych cech słowotwórczych. Po prostu zmienił się status nazwy osobowej: wcześniej był to patronim, nazwa osobowa pochodzenia przezwiskowego lub inna tego typu nazwa, a obecnie jest to nazwisko. Zatem wszystkie nazwiska z punktu widzenia derywacji można kwalifikować wyłącznie jako pierwotne, a ich dalsza analiza derywacyjna po prostu nie ma żadnych podstaw. Wynika z tego, że w odróżnieniu od innych onimów — nazw miejscowych i niektórych nazw osobowych — w badaniu nazwisk stosować można wyłącznie metodę podziału morfemowego (analizy struktury morfologicznej). Dokonując tego, należałoby chyba unikać używania terminów i pojęć właściwych słowotwórstwu. Zamiast nazywać nazwiska derywatami przedrostkowymi, przyrostkowymi, końcówkowymi itp., ze względu na precyzję naukową lepiej byłoby stosować sformułowania: nazwisko ma przedrostek, przyrostek, końcówkę, nazwisko jest z przedrostkiem, przyrostkiem, końcówką, można wyodrębnić przedrostek, przyrostek, końcówkę nazwiska itp. Z punktu widzenia derywacji wtórne — derywaty przyrostkowe — są oficjalne litewskie nazwiska kobiet (zamężnych i niezamężnych) oraz dziewcząt, tworzone od oficjalnych nazwisk męża lub ojca. LITERATURA BALČIKONIS, J. 1978: Nazwy miejsc zamieszkanych pochodzące od nazw jezior i rzek. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslas, 339-349. BiLKIS, L. 1998: Litewskie helonimy utworzone za pomocą przyrostków, Vilnius (rozprawa doktorska). BUTKUS, A. 1995: Litewskie przezwiska, Kowno: Asti. BUTKUS, A. 1999: Struktura litewskich przezwisk. Prace i Dni 10 (19), 91-100. GAIVENIS, K., KEINYS, S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. JONIKAS, P. 1968: Imiona osobowe i nazwy miejscowości. Encyklopedia litewska 15, Boston: Wydawnictwo Encyklopedii Litewskiej, 555-571. Kuzavinis, K., SAVUKYNAS, B. 1987: Słownik pochodzenia imion litewskich, Wilno: Mokslas. LPŽ-Słownik litewskich nazwisk 1-2, red. A. Vanagas, Wilno: Mokslas, 1985-1989. MACIEJAUSKIENE, V. 1979: Litewskie imiona w XVI w. Kalbos kultūra 36, 84—89. MACIEJAUSKIENE, V. 1991: Powstawanie litewskich nazwisk, Wilno: Mokslas. MACIEJAUSKIENE, V. 1993: Litewskie nazewnictwo osobowe w pierwszej połowie XIX w. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 32, MACIEJAUSKIENE, V. 1996: W sprawie oceny litewskich nazwisk z przyrostkami -avicius, -evicius. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 36, 60-70. 100-113. W SPRAWIE OCENY LITEWSKICH NAZWISK POD WZGLĘDEM SŁOWOTWÓRCZYM | 187 MACIEJAUSKIENE, V. 1997: Jednotematowe imiona pochodzenia litewskiego w XVI w. Darbai ir Dienos 4(13), 111-133. MACIEJAUSKIENE, V. 1999: Znacząca praca z zakresu litewskiej antroponimii. Lietuvių 232-241. kalbotyros klausimai 41, NEPOKUPNYIJ, A. P, red. 1986: Teopus u memooduxa onomacmuyeckux uccaedosaruit, Mocksa: Hayka. RAMONIENE, M. 1987: Tworzenie nazwisk pochodzenia przezwiskowego z końca XVIII w. Lietuvių kalbotyros klausimai 26, 135-139. RAZMUKAITĖ, M. 1998: Litewskie ojkonimy sufiksalne, Wilno (rozprawa doktorska). SKARDŽIUS, P. 1996: Słowotwórstwo języka litewskiego. Rinktiniai raštai 1, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne, 1—768. STALTMANE, V. E. 1981: Jlambuuckas anmpononumus. Pamuauu, Mocxsa: Hayka. Šukys, J. 1986: Pavardės iš Miežiškėnai. Ženklas ir prasmé, Vilnius: Mokslas, 81-105. URBANAVIČIŪTĖ, Z., ŽIČKUTĖ, V. 1975: Lietuvių pravardės. Kalbotyra 26 (1), 55-61. URBUTIS, V. 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. VANAGAS, A. 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba, Vilnius: Mintis. VANAGAS, A. 1973: Структурно-словообразовательный анализ названий гор Литвы. Труды Академии наук Литовской ССР. Серия A. 3(44), 209-219. VANAGAS, A. 1996: Названия городов Литвы, Вильнюс: Издательство «Мокслас» и энциклопедий. ZINKEVIČIUS, Z. 1977: Литовская антропонимика. Литовские личные имена Вильнюса в начале XVII в., Вильнюс: Мокслас. ŽEMIENĖ, A. 1999: Образование мужских фамилий Рагайнского уезда в конце XVIII — начале XIX в. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 41, 223—231. Vitalija Maciejauskienė Otrzymano 12.12.2000 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno, Litwa vitma(dktl.mii.lt