Dėl lietuvių pavardžių vertinimo darybos požiūriu

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 167–187 O ocenie litewskich nazwisk z punktu widzenia słowotwórstwa VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy litewskich nazwisk rozpatrywanych z punktu widzenia słowotwórstwa. W antroponimii i toponimii obserwuje się zwykłe mechanizmy derywacji (kompozycję, afiksację itp.), występuje jednak również specyficzny mechanizm polegający na tworzeniu antroponimów i toponimów bez formalnych wykładników derywacji, w wyniku czego powstają pierwotne (niederywowane) nazwy osobowe i nazwy miejscowe, np. rzeczownik pospolity → nazwa miejscowa, imię, przezwisko; nazwa własna → nazwa miejscowa, imię, przezwisko. Litewskie nazwiska stanowią specyficzną kategorię, ponieważ w procesie derywacji nie przyjmują wykładników słowotwórczych. Nazwisko to pierwotne patronimikum, przezwisko itp. używane jako nazwisko. Dlatego analiza słowotwórcza nazwisk jako takich jest niemożliwa, gdyż wszystkie są jednostkami pierwotnymi (niederywowanymi). Oczywiście możliwy jest podział morfologiczny nazwisk. 1. UWAGI WSTĘPNE Nazwiska stanowią część litewskich wyrazów własnych, czyli onimów, i tworzą podklasę klasy nazw osobowych. Oprócz tej ostatniej w kontekście badań litewskiej onomastyki należy wymienić także podklasy imion i przezwisk oraz rozległą klasę nazw miejscowych. Tworzą ją podklasy nazw miejscowych określających różne obiekty (np. nazw wód, czyli hydronimów, nazw miejscowości, czyli ojkonimów, nazw terenów podmokłych, czyli helonimów, nazw gór, czyli oronimów itd.). Specyfika oceny onimów z punktu widzenia słowotwórstwa została szczegółowo omówiona w teoretycznych pracach z zakresu onomastyki. Zarysowano w nich różnice między koncepcją słowotwórstwa wyrazów pospolitych i własnych oraz scharakteryzowano swoiste cechy badania wyrazów własnych tworzących poszczególne klasy (podklasy) onimów (por. Nepokupnyj, red. 1986: 162–173, 207–208). Nie rozwijając i nie komentując tu szczegółowo twierdzeń związanych z tymi problemami (nie wymaga tego cel niniejszego artykułu), warto zwrócić uwagę na propozycje, by w badaniu onimów odróżniać tak zwane żywe słowotwórstwo, gdy między wyrazem podstawowym a derywatem zachowały się lub istnieją relacje motywacji słowotwórczej, od słowotwórstwa historycznego, które wiąże się z podziałem onimów na morfemy1 (wspomina się również o pojęciu analizy struktury morfologicznej) (Nepokupnyj, red. 1986: 162–163). Jak widać, mowa o analizie słowotwórczej i strukturalnej wyrazów własnych, przy czym pojęcia te są wyraźnie od siebie oddzielane. To, który z wymienionych modeli — analizy słowotwórczej czy strukturalnej — należy stosować w badaniu onimów, powinno między innymi determinować również to, do jakiej klasy (podklasy) one należą. 1 Dėl morfeminio skaidymo plačiau žr. Urbutis (1978: 137–142). 168 | VITALIJA MACĖLAUSKIENĖ Bardzo ważne jest, by wiedzieć jak najwięcej o specyfice danej klasy (podklasy) onimów: jak powstał i ukształtował się system nazw własnych, czy nadal jest uzupełniany o nowe jednostki, czy też pozostaje zamknięty i niezmienny, jakie okoliczności lingwistyczne i ekstralingwistyczne ukształtowały jego charakter itp. Odpowiedzi na te pytania pozwoliłyby warunkowo podzielić onimy na dwie grupy. Do jednej należałyby klasy (podklasy) onimów, których nazwy własne można i należy badać pod kątem słowotwórczym, wyodrębniając typy (sposoby) słowotwórcze, ustalając wyrazy podstawowe i formanty słowotwórcze, identyfikując derywaty itp. W drugiej grupie znalazłyby się onimy, do których badania należałoby zastosować wyłącznie model podziału morfemicznego (analizy struktury morfologicznej). Celem niniejszego artykułu jest omówienie, jak z tego punktu widzenia bada się lub można by badać litewskie onimy, oraz próba umiejscowienia w tym kontekście litewskich nazwisk. Z tego, co powiedziano, powinno być jasne, że artykuł opiera się na doświadczeniach badań litewskiej onomastyki i nie zmierza do wyczerpujących uogólnień teoretycznych. Dlatego przedstawione tu myśli i twierdzenia należy traktować jako jedną z kilku możliwych opinii na temat badania litewskich nazwisk z punktu widzenia słowotwórstwa. 2. PRZEGLĄD BADAŃ NAD SŁOWOTWÓRSTWEM NAZW MIEJSCOWYCH 2.1. Najdokładniej zbadane jest obecnie słowotwórstwo litewskich nazw wodnych. Poświęcono mu obszerną monografię (Vanagas 1970). We wstępie do pracy (Vanagas 1970: 6–27) omówiono i oceniono wszystkie dotychczasowe badania nad słowotwórstwem litewskich nazw wodnych, zwracając uwagę na to, że w niektórych pracach „analizuje się nie słowotwórstwo hydronimów, lecz ich strukturę morfologiczną”. A zatem nie przestrzegano „zasady słowotwórczej”, ujednolicono typy hydronimów, które należało wyodrębnić jako różne typy słowotwórcze (strukturalno-gramatyczne), a nazwy wodne o różnej budowie słowotwórczej wrzucono do jednego worka. Przed scharakteryzowaniem specyfiki słowotwórstwa hydronimów przedstawiono przegląd poglądów na podobieństwa i różnice między wyrazami pospolitymi a własnymi oraz stwierdzono, że „zadanie badania słowotwórstwa hydronimów jest nieco inne niż w przypadku wyrazów pospolitych”. Badając słowotwórstwo tych ostatnich, dąży się do ustalenia, „w jaki sposób język tworzy nowe wyrazy i jak uzupełnia swój zasób słownictwa”. Tymczasem system hydronimów jest już ukształtowany i niezmienny, tzn. nie podlega wewnętrznym prawom języka. Dlatego przy badaniu słowotwórstwa nazw wodnych „spojrzenie badacza zawsze kieruje się bardziej ku przeszłości, ku czasom, gdy system, dziś już statyczny, dopiero się kształtował”. W dalszej części wstępu omówiono bardzo ważny dla analizy słowotwórczej hydronimów problem ich klasyfikacji oraz przedstawiono i oceniono dotychczasowe próby podziału nazw miejscowych na klasy. Po tym przyjęto model klasyfikacji strukturalno-gramatycznej litewskich hydronimów, uznając, że można go zastosować także do innych warstw litewskiego zasobu nazw własnych. Zgodnie z przyjętą klasyfikacją wszystkie litewskie nazwy wodne podzielono z punktu widzenia słowotwórstwa na pierwotne i wtórne. Pierwsze dzielą się dalej na rzeczownikowe (pochodzące od wyrazów pospolitych i własnych) oraz przymiotnikowe. Drugie — na derywaty, złożenia i nazwy zestawione. Można dodać, że w badaniach nad derywatami poszukuje się związków między zasadami derywacji wyrazów pospolitych i nazw wodnych, a także uznaje się, iż termin derywat jest stosowany najściślej w odniesieniu do tych hydronimów, których „związek derywacyjny z odpowiednimi wyrazami pospolitymi lub własnymi jest nadal całkowicie jasny”. Słowotwórstwo innych hydronimów jest niejasne, można je jednak podzielić na morfemy, czyli uznać, że zawierają afiks; ponadto istnieją niejasne DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 169 pod względem słowotwórczym nazwy wodne, których podział na morfemy również można jedynie przypuszczać. W tych ostatnich przypadkach wspomniany termin jest używany umownie (Vanagas 1970: 54–57). Jak widać, ze względu na specyfikę onimów, w porównaniu ze słowotwórstwem wyrazów pospolitych wyodrębniono nowy sposób słowotwórczy, którego rezultatem są pierwotne nazwy wodne. Są to hydronimy pochodzące od wyrazów pospolitych i własnych, które w trakcie toponimizacji2, czyli przekształcania się w nazwy wodne, nie nabyły żadnych formalnych cech słowotwórczych (por. Vanagas 1970: 28), np.: Adomaitis ež. < Adomaitis avd., Akivaras ež. < akivaras, Balandis ež. < balandis, Baltà up. < baltà, Globys up. < Globys avd., Gulbis ež. < gulbis, Janãvas ež. < Janãvas k., Kriaušiùs up. < kriaušiùs, Kūndrotas up. < Kūndrotas avd., Leĩmantas up. < Leĩmantas avd., Néndrė up. < néndrė, Piliakalnis ež. < piliakalnis, Sirvydis ež. < Sirvydis avd., Skersūtinìs up. < skersūtinis, Smailiùtis up. < smailiùtis „smailas“, Šermukšnýnas ež. < šermukšnynas, Šiupiẽniai ež. < Šiupiẽniai k., Tėkančioji up. < tėkančioji, Trilýpis ež. < trilýpis, Vendrýkštis up. < vendrýkštis „vingiarykštė“, Žalióji up. < žalióji. Pierwotne nazwy wodne podano tu w porządku alfabetycznym, ponieważ z punktu widzenia słowotwórstwa wszystkie są równorzędne — powstały od wyrazów pospolitych lub własnych, rzeczowników lub przymiotników, nazw osobowych lub innych nazw miejscowych (por. także Vanagas 1970: 29). 2.2. Zastosowano tę samą klasyfikację strukturalno-gramatyczną, opracowaną na potrzeby analizy słowotwórczej hydronimów, także do omówienia słowotwórstwa części litewskich nazw gór, czyli oronimów (około 4,6 tysiąca) (Vanagas 1973). Najpierw dzieli się je na pierwotne i wtórne, a następnie grupy rozczłonkowuje się bardziej szczegółowo, podobnie jak w przypadku badań nad słowotwórstwem hydronimów. Pierwotne nazwy gór charakteryzuje się tak samo jak pierwotne hydronimy: pochodzą od apelatywów, innych nazw miejscowych lub nazw osobowych i nie mają formalnych cech słowotwórczych (Vanagas 1973: 209), np.: Apušotas < apušotas, Aujėda < Aujėda up., Aukštas < aukštas, Degimas < degimas, Didžiulis < didžiulis, Gūbrýs < gūbrýs, Kapėliai < kapėliai, Krìštapas < Krìštapas avd., Lydekà < lydekà, Obelėlė < obelėlė, Pašlaitė < pašlaitė. Prancūzai < prancūzai, Smailusis < smailusis, Šaltupýs < Šaltupýs up., Visginas < Visginas avd. 2.3. Słowotwórstwo pozostałych klas (podklas) litewskich nazw miejscowych nie zostało szczegółowo zbadane. Ze względu na obfitość nazw miejsc podmokłych, czyli helonimów, jak dotąd uwagę poświęcono tylko jednemu typowi słowotwórczemu — nazwom miejsc podmokłych utworzonym za pomocą sufiksów (Bilkis 1998). W kontekście wspomnianej klasyfikacji hydronimów nazwy te należy zaliczyć przede wszystkim do wtórnych, następnie do derywatów, a dokładniej — do derywatów sufiksalnych. W badaniu helonimów o budowie sufiksalnej opiera się na podstawach analizy słowotwórstwa hydronimów A. Vanagasa, zwracając uwagę na od dawna uzasadnioną teoretycznie nieidentyczność pojęć analiza słowotwórcza i analiza morfemiczna (podział morfemiczny). Dlatego za derywaty sufiksalne uznaje się nazwy miejsc podmokłych, w których „sufiks nie jest elementem podziału morfemicznego ani formotwórstwa, lecz afiksem słowotwórczym, czyli środkiem tworzenia nowych wyrazów” (Bilkis 1998: 32). Wspomniane założenia przyjęto również w badaniach nad nazwami miejscowości o budowie sufiksalnej, czyli ojkonimami (Razmukaitė 1998). Jak dotąd nie przeprowadzono ich wyczerpującej analizy słowotwórczej (przegląd badań zob. Razmukaitė 1998: 1–4). 2Być może lepiej pasowałoby tu pojęcie hydronimizacji, ponieważ istnieją także hydronimy utworzone od innych nazw miejscowych, czyli przypadki, w których nazwa miejscowa staje się nazwą miejscową (toponim — toponimem). 3Tutaj i w innych miejscach zastosowano takie same skróty jak w omawianej pracy oraz innych pracach litewskiej onomastyki. Ze względu na ich powszechność nie zamieszczono osobnego wykazu skrótów. 170 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Próby opisania możliwych grup klasyfikacyjnych w zakresie słowotwórstwa nazw miejscowości są widoczne w artykule P. Jonikasa „Nazwy osobowe i miejscowe” (Jonikas 1968). Wymieniono tu nazwy miejscowości utworzone za pomocą sufiksów, prefiksów, nazwy złożone i zestawione (por. klasyfikację hydronimów A. Vanagasa). Nazwy miejscowe, które, jak twierdzi autor, „pokrywają się z formą mianownika liczby pojedynczej nazwy osobowej i nazwiska (por. Biršto-nas, Kaunas, Skuodas, Sudárgas)” (Jonikas 1968: 564), niewątpliwie należy zakwalifikować jako omówione wcześniej nazwy pierwotne. Po krótkim przeglądzie badań nad słowotwórstwem litewskich nazw wodnych, nazw gór, nazw terenów podmokłych i nazw miejscowości należy jeszcze stwierdzić, że te i inne nazwy miejscowe można bez wątpienia badać również inaczej, tj. stosując model analizy morfemicznej (podziału morfemicznego). Cele, forma i treść takich badań różniłyby się od omówionej tu analizy słowotwórczej nazw miejscowych. 3. PRZEGLĄD OCEN SŁOWOTWÓRSTWA (STRUKTURY) NAZW OSOBOWYCH Jak dotąd nie ma specjalistycznych badań poświęconych analizie słowotwórczej innej klasy onimów języka litewskiego – nazw osobowych. Jednak w niektórych pracach z zakresu antroponimii można znaleźć elementy określonego podejścia do słowotwórstwa lub struktury nazw osobowych. 3.1. „Słownik etymologiczny imion litewskich” (Kuzavinis, Savukynas 1987), bodaj najobszerniejszy zbiór tych onimów, zawiera imiona o różnym słowotwórstwie i pochodzeniu, a także różnym wieku. Ze względu na czas funkcjonowania w litewskim zasobie imion nazwy osobowe te można podzielić na trzy grupy – imiona dawne, chrześcijańskie i nowe. Analiza słowotwórcza imion z każdej z tych warstw miałaby zapewne specyficzne cechy, związane między innymi ze źródłami imion, okolicznościami ich pojawienia się we współczesnym zasobie imion itp. Imiona dawne to część litewskich nazw osobowych funkcjonujących w okresie pogańskim, używanych w czasach, gdy nie ukształtował się jeszcze dwuczłonowy system nazywania Litwinów imieniem i nazwiskiem. Były więc jedynymi nazwami osobowymi, jakimi dysponowali wówczas Litwini, ale nie imionami w dzisiejszym rozumieniu terminu vardas „imię”4. Jak zatem określić związek między historycznymi nazwami osobowymi a współczesnymi imionami? Można sformułować różne opinie. Być może można po prostu utożsamić współczesne imiona z historycznymi nazwami osobowymi, przyjmując, że te ostatnie przetrwały niezmienione do naszych czasów i obecnie funkcjonują jako imiona. Takie utożsamienie (oczywiście formalne i umowne) do pewnego stopnia uzasadnia również fakt, że najważniejsza funkcja historycznych nazw osobowych – identyfikowanie osoby poprzez odróżnienie jej od innych – w pewnym sensie implikuje funkcje zarówno współczesnych imion, jak i współczesnych nazwisk (istotne jest tu przede wszystkim to, że implikuje także funkcję imion)5. Takie rozumienie związku między historycznymi nazwami osobowymi a współczesnymi imionami określanymi jako dawne pozwala uzasadnić to, co o słowotwórstwie tych imion (przy objaśnianiu ich pochodzenia) powiedziano w przywołanym słowniku. Wyróżnia się tu dawne imiona należące do czterech typów słowotwórczych: 1) złożenia dwurdzeniowe, 2) formy skrócone utworzone od nich, 3) derywaty od form skróconych utworzone za pomocą sufiksów, 4) apelatywy – po prostu rzeczowniki pospolite- 4 W sprawie użycia tego terminu w badaniach nad antroponimią historyczną zob. również Maciejauskienė (1991: 14). 5 Dėl vardų ir pavardžių funkcijų dar žr. Maciejauskienė (1991: 14, 19, 50–51). DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 171 niai žodžiai, virtę vardais (Kuzavinis, Savukynas 1987: 25). Lyginant su anksčiau aptarta hidronimų klasifikacija pirmasis senųjų vardų darybos tipas tapatintinas su antriniais sudurtiniais vietovardžiais, trečiasis su antriniais – priesagų vediniais, o ketvirtasis – su pirminiais vietovardžiais (detalesnio bendrumų ir skirtumų aptarimo atsisakyta, nes to nereikalauja straipsnio tikslas). Trečiojo tipo vardai – dvikamienių trumpiniai (jie dar vadinami ir senaisiais vienkamieniais vardais) vertintini kaip tam tikro vardu susidarymo būdo, o ne onimų darybos tipo (iprasta lingvistine šios sąvokos reikšme) rezultatas6. Najczęstsze są stare imiona dwuczłonowe (tzw. złożenia dwuczłonowe), np.: Alg-minas, Al-mintas, Ei-bartas, Gėd-rimas, Gós-tautas, Kant-minas, Min-gaudas, Taūt-gailas, Tól-mantas, Tvir-gedas, Vai-noras, Vaiš-mantas, Vil-mantas. Kolejną grupę współczesnych imion określanych jako dawne, charakteryzowanych pod względem słowotwórczym, stanowią derywaty sufiksalne, np.: Algėnis, Bartėnis, Birėnis, Dargėnis, Daugėnis, Eidėnis, Eigėnis, Gaudėnis, Gedėnis, Gintėnis, Girdėnis, Girstėnis, Gytėnis, Kantėnis, Klausėnis, Tautėnis, Vaidėnis i in. (derywaty z sufiksem -enis); Bylotas, Darotas, Daugotas, Eidotas, Milotas, Minotas, Vaidotas, Valiotas, Viltotas (derywaty z sufiksem -otas); Barūtis, Birūtis, Darūtis, Eigūtis, Eimūtis, Gailūtis, Gedūtis, Geistūtis, Girdūtis, Kęstūtis, Klausūtis, Ramūtis (derywaty z sufiksem -utis); Klausilas, Marūtilas, Váidilas (derywaty z sufiksem -ilas). Zdaniem autorów słownika etymologicznego imion podstawami tych derywatów są skrócone formy imion dwuczłonowych. Tylko stosunkowo rzadko jako podstawy wskazuje się inne dawne litewskie imiona osobowe (por. Augėnis, Baltėnis, Drąsūtis, Jaunūtis, Laimūtis i in.).7 Wśród współczesnych imion określanych jako dawne zdaje się nie być takich, które pod względem słowotwórczym można by uznać za pierwotne (autorzy słownika nazywają je „apelatywnymi – po prostu wyrazami pospolitymi, które stały się imionami” – zob. Kuzavinis, Savukynas 1987: 25). Zwracają jednak uwagę nieliczne derywaty paradygmatyczne (np.: Budrys, Būdrius od litew. budrūs, Drąsius od litew. drąsūs, Jaunys, Jaunius od litew. jaūnas), chociaż tego typu słowotwórczy dawnych imion nie jest wymieniany. Po krótkim omówieniu tego, co „Słownik etymologiczny imion litewskich” podaje na temat słowotwórstwa współczesnych imion określanych jako dawne, należałoby wrócić do sformułowanego wcześniej założenia, że taka lub podobna ocena słowotwórcza tych imion powinna opierać się na utożsamieniu współczesnych imion z analogicznymi historycznymi imionami osobowymi (jak już wspomniano – utożsamieniu bardzo formalnym i umownym). Inny przypadek oceny związku między historycznymi imionami osobowymi a współczesnymi imionami określanymi jako dawne mógłby wyglądać następująco: współczesne imiona powstały z historycznych imion osobowych, nie mając żadnych formalnych wykładników słowotwórczych. A zatem pod względem słowotwórczym wszystkie te imiona kwalifikowano by jako pierwotne. Tak więc wspomniane współczesne imiona Algminas, Alminas, Eibartas, Gėdrimas i in. powstały z analogicznych historycznych imion osobowych, które w kontekście oceny słowotwórczej należałoby kwalifikować jako wtórne złożenia. Natomiast imiona Algėnis, Bartėnis, Dargėnis,... Bylotas, Darotas, Daugotas,... Barūtis, Birūtis, Darūtis,... Klausilas, Mańti- 6 Plačiau apie juos žr. Maciejauskienė (1997: 113–124). 7 Należy zwrócić uwagę, że przy wskazaniu czterech typów słowotwórczych dawnych imion wymieniono wyłącznie „derywaty sufiksalne od skróconych form” – Kuzavinis, Savukynas (1987: 25). Ponadto można by rozważyć, czy podstawami wszystkich tych imion – derywatów sufiksalnych – rzeczywiście są imiona osobowe, ale nie wiąże się to z celami niniejszego artykułu. 172 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ las i in., wcześniej określane jako derywaty sufiksalne, również powstałyby z historycznych imion osobowych, które pod względem słowotwórczym są derywatami sufiksalnymi. Tak samo należałoby oceniać słowotwórstwo innych współczesnych imion określanych jako dawne. Takie podejście byłoby uzasadnione między innymi ze względu na bardzo trudne do zdefiniowania funkcje historycznych imion osobowych w porównaniu z przeznaczeniem imion współczesnych, a także ze względu na powiązania ze specyfiką oceny słowotwórstwa współczesnych litewskich nazwisk, o czym będzie mowa później. Przyjmując, że wszystkie współczesne imiona określane jako dawne są pod względem słowotwórczym pierwotne, obiecujące i interesujące byłoby ich zbadanie z zastosowaniem modelu analizy morfemicznej (podziału morfemicznego). Analiza słowotwórcza kolejnej warstwy współczesnego zasobu imion – imion chrześcijańskich – nie należy do zakresu badań nad słowotwórstwem wyrazów języka litewskiego. Wszystkie te imiona przybyły z innych języków (greckiego, hebrajskiego, łacińskiego, germańskiego, słowiańskich i in.) i przyniosły ze sobą właściwe im derywacyjne (strukturalne) cechy. Można zatem mówić jedynie o zagadnieniach związanych z adaptacją imion chrześcijańskich w języku litewskim. Jednym z nich jest relacja między długimi (kanonicznymi) formami imion chrześcijańskich a ich skrótami oraz ich użycie; kolejnym – rozpowszechnione w XVI–XVII-wiecznych źródłach historycznych derywaty z sufiksami deminutywnymi tych imion, których zaprzestano używać w źródłach XVIII–XIX-wiecznych, i podobne kwestie (zob. Maciejauskienė 1979; 1991: 34, 38, 41; 1993: 102). Co prawda różne derywaty imion chrześcijańskich z sufiksami deminutywnymi są nadal rozpowszechnione w języku potocznym, ale nie są to oficjalne formy imion wpisywane do dokumentów tożsamości. Dlatego wydaje się, że można tu zrezygnować z ich szczegółowego omawiania. Nowe imiona, tworzące trzecią warstwę współczesnego zasobu imion, pod względem pochodzenia dzieli się zwykle na imiona pochodzenia litewskiego i nielitewskiego (Kuzavinis, Savukynas 1987: 41–46). Te drugie, czyli imiona pochodzenia nielitewskiego, weszły do litewskiego zasobu imion z innych języków. A zatem omówienie ich słowotwórstwa, podobnie jak w przypadku imion chrześcijańskich, nie należy do zakresu analizy słowotwórstwa wyrazów języka litewskiego. Inaczej jest w przypadku nowych imion pochodzenia litewskiego. Oceniając je pod względem słowotwórczym, nietrudno wyróżnić kilka grup klasyfikacyjnych, wymienionych także we wcześniej omówionej gramatyczno-strukturalnej klasyfikacji nazw miejscowych. Są to imiona pierwotne, które powstały z wyrazów pospolitych lub nazw własnych, nie uzyskując żadnych formalnych wykładników słowotwórczych, np.: Aušra: lit. aušra, Bangà: lit. bangà, Dainà: lit. dainà, Dóbìlas: lit. dóbìlas, Gìntaras: lit. gìntaras, Jūra: lit. jūra, Liépa: lit. liépa, Svajà: lit. svajà, Svajonė: lit. svajonė, Žarà: lit. žarà (od wyrazów pospolitych) lub Agluona: Agluona rzeka, Airė: Airė rzeka, Alantà: Alantà rzeka, Álantas: Álantas rzeka, Gáilìntas: Gáilìntas jezioro, Mìlda: Mìlda (imię bogini mitologicznej), Nėmunas: Nėmunas rzeka, Nidà: Nidà miasteczko, Skìnija: Skìnija rzeka, Svalìa: Svalìa rzeka, Ūla: Ūla rzeka, Upýna: Upýna rzeka, Vilnius: Vilnius miasto, Žeimenà: Žeimenà rzeka, Žemýna: Žemýna (imię istoty mitologicznej) i in. (od nazw własnych – nazw miejscowych, mitonimów lub imion istot mitologicznych i in.). Wśród imion wtórnych należy wymienić wyraźne derywaty paradygmatyczne, np.: Aidė: lit. áidas, Aūdrė: lit. áudra, Aūšrė: lit. aušrà, Ąžuolė, Ąžuolis: lit. ąžuolas, Dãlius: lit. dalìà, Gáiva: lit. gaivì, Jáutra, Jáutrė: lit. jáutrus, -i, Jūris, Jūrius: lit. jūra, Miglė: lit. mìglà, Rytė, Rytis: lit. rýtas, Skaidrė, Skáidrė: lit. skaidrì, skáidrì „miła, wesoła”, Skaistýs, Skaistis: lit. skaistùs, skaistùs „jasny; prawy”, Taurýs, Tãurius: lit. taurùs „prawy; szlachetny”, Ūgnė: lit. ugnìs. Kolejną grupę wtórnych nowych imion pod względem słowotwórczym stanowią derywaty sufiksalne, np.: Audronė, Audrõnis, Audrõnius: lit. áudra (derywaty z sufiksami -onė, -onis, -onius), Audrūnas, Audrūnė: lit. áudra (derywaty z sufiksami -ūnas, -ūnė), Ban- DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 173 guõlis: lit. fala (derywat z sufiksem -uolis), Laimintà, Laimìntas: lit. szczęście (derywaty z sufiksami -inta, -intas), Laisvūnas: lit. wolność (derywat z sufiksem -ūnas), Teisūtis: lit. sprawiedliwy (derywat z sufiksem -utis), Žydrūnas: lit. błękit „błękit (nieba)” (derywat z sufiksem -ūnas). Wśród nowych imion są również takie, które zostały utworzone (najczęściej przez językoznawców) według roboczych i semantycznych modeli dawnych imion, przez wymianę lub łączenie znanych tematów dwuczłonowych antroponimów, np.: Al-ginas, Al-kantas, Aug-mantas, Bar-mantas, Būt-mintas, Eig-mantas, Eit-viltas, Gil-mintas, Graž-valdas, Jau-vaidas, Kęs-bartas, Liaud-gintas, Min-vaidas, Rād-vydas, Skir-tautas. Imiona te są sztuczne, a ich użycie nie znajduje potwierdzenia w historycznej antroponimii. Dlatego, w odróżnieniu od dawnych imion dwuczłonowych, przy których ocenie z punktu widzenia słowotwórstwa wskazano dwie możliwe interpretacje – są to złożenia (złożenia dwuczłonowe) albo formacje prymarne – nowe imiona tego typu można, jak się wydaje, określać wyłącznie jako złożenia. Jak widać, badając słowotwórstwo nowych imion pochodzenia litewskiego, można ustalić, jakimi sposobami tworzy się nowe imiona i wzbogaca współczesny zasób imion (por. analizę słowotwórczą wyrazów pospolitych, której celem jest ustalenie, w jaki sposób język tworzy nowe wyrazy, uzupełniając w ten sposób ich zasób). Zatem system litewskich imion, jako jednej z podklas onimów, nie jest jeszcze w pełni ukształtowany, jest zmienny i otwarty. Wpływa to na specyfikę badania słowotwórstwa tych nazw własnych. 3.2. System innej podklasy litewskich antroponimów – przezwisk – jest otwarty i zmienny. Jak te antroponimy ocenia się z punktu widzenia słowotwórstwa? Na to pytanie nie odpowiada artykuł Ž. Urbanavičiūtė i V. Žickutė „Lietuvių pravardės”. Antroponimy te podzielono tu „ze względu na strukturę i słowotwórstwo” na pięć grup: 1) wyrazy niepochodne (Tetà, Slyvà, Žinai), 2) derywaty, które dzielą się dalej na formacje sufiksalne (Rāčius, Juodis, Plikis, Žiūra), formacje z przyrostkiem fleksyjnym (Rūgštelė, Vištukė, Skiltuvas), prefiksalne (Berānikė, Pakluōnis) i prefiksalno-sufiksalne (Pakapinis, Panaktinūkas), 3) kompozyty, które z kolei dzielą się na złożenia (Penkplaukis, Puragalvis) i zestawienia (Guminis Jonas, Sitklo bobutė), 4) derywaty-kompozyty (Sugrūbnagis, Nulepāusis, Skersgalvinis) i 5) frazy (Tavè perkūnėlis, Gerai šako) (Urbanavičiūtė, Žickutė 1975: 60–61). Podane przykłady wyraźnie pokazują, że taki podział nie wiąże się z określeniem możliwych typów (sposobów) tworzenia przezwisk, lecz jedynie opisuje strukturę tych antroponimów. W monografii „Lietuvių pravardės” onimy te definiuje się jako nieoficjalne antroponimy motywowane onomastycznie i przyjmuje się, że cechują je znaczenie wyrazu pospolitego oraz funkcja nazwy własnej (Butkus 1995: 21, 26). W pracy główną uwagę poświęcono badaniu motywacji przezwisk, uznając, że analiza słowotwórcza tych antroponimów powinna być przedmiotem innej pracy naukowej. Omawia się jednak także słowotwórstwo niektórych przezwisk (rodzinnych, powiedzeniowych, określających miejsce zamieszkania). Pozwala to scharakteryzować pojedyncze stanowiska związane z badaniem przezwisk z tego punktu widzenia. Dopuszcza się możliwość podziału przezwisk z punktu widzenia słowotwórstwa na formacje prymarne i derywaty (Butkus 1995: 31, 33). Te pierwsze, jak się twierdzi, „niczym nie różnią się od wyrazu motywującego” (w omówionym już szerszym kontekście oceny słowotwórstwa onimów tym ostatnim wyrazem byłby po prostu wyraz podstawowy). To stanowisko pozwalałoby uznać, że takie przezwiska jak Adatėlė, Dramblys, Duonėlė, Dviratis, Kāvis, Sūmai- 174 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ šis, Šlubis, Válkata itp., których wyrazami motywującymi są adatėlė, dramblys, duonelė, dviratis, kalvis, šurmaisis, šlubis, válkata, należy uznać za formacje prymarne. Zanim przejdzie się do omówienia drugiej grupy przezwisk – derywatów – należałoby przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że w tym przypadku właściwsze byłoby użycie pojęcia przezwiska wtórne. Derywaty, czyli formacje pochodne, to wyrazy, które „opierają się na jednym wyrazie podstawowym i mają formant słowotwórczy” (Gaivenis, Keinys 1990: 225). A zatem poza ścisłym zakresem tego terminu pozostają wspomniane dalej przez autora i zaliczane do derywatów przezwiska złożone i zestawione8. Twierdząc, że przy ocenie słowotwórstwa przezwisk należy stosować nieco inne kryteria niż przy omawianiu słowotwórstwa innych onimów, na przykład nazw wodnych, autor przyjmuje, że „o derywacji można mówić wtedy, gdy relacja zachodzi między jednostkami tego samego, tj. onomastycznego poziomu, a zatem gdy przezwisko utworzone jest od nazwy własnej i różni się od niej strukturalnie, np.: Agočiūkas (: Agota), Didžiakazis (: didis, Kazys)” (Butkus 1995: 33). Zgodnie z tym podejściem przezwiskami wtórnymi mogą być wyłącznie takie, których wyrazem podstawowym jest onim (inny antroponim); w przezwiskach złożonych jednym z członów (lub częściej – oba), a w zestawionych – najczęściej oba człony są również nazwami własnymi (zwykle antroponimami), np.: Agnieškinis: Agnieška im., Aleksandriokas: Aleksandras im., Baltramai­tėlis: Baltramaitis nazw., Bambyziokas: Bambyzas nazw., Gabriokas: Gabrys antrop., Kaziškis: Kazys im., Kočelįanka: Kočelas nazw., Lesvinčiokas: Lesvinčius nazw., Martyniukas: Martynas im., nazw., Matakūtas: Matakas nazw., Niemčiukas: Niemčius nazw., Tamošynas, Tamošiokas, Tamošiukas: Tamošius im. i in. (derywaty z różnymi sufiksami utworzone od innych antroponimów); albo: Baltrajurgis: Baltrus, Jurgis im., Bružentis: Bružas nazw., lit. zięć, Kaziopetris: Kazys, Petras im., Lapėnžentis: Lapėnas nazw., lit. zięć, Stasiakazis: Stasys, Kazys im., Šimkažentis: Šimkus nazw., lit. zięć (przezwiska złożone) oraz Jonų Antanas: Jonas, Antanas im., Kažio Vitas: Kazys, Vitas im., Šimas Jonas: Šimas, Jonas im., Šimo Motiejus: Šimas, Motiejus im., Staskaus Arūnas: Staskus nazw., Arūnas im., Staskyno Stasys: Staskynas nazw., Stasys im., Vinčiuvienės Jasionis: Vinčiuvienė nazw., Jasionis nazw. (przezwiska zestawione). W takich przezwiskach zestawionych jak Akmenis Andrijaitis: lit. kamień, nazw. Andrijaitis, Alksninis Beiga: lit. olchowy, por. olcha, nazw. Beiga, Dūburo Bumblauskis: lit. wydrążenie, Bumblauskis nazw. itp. pierwsze człony nie są onimami, lecz wyrazami pospolitymi. Jak widać, przy ocenie słowotwórstwa przezwisk pojęcie przezwisk wtórnych (zwłaszcza derywatów) zostało znacznie zawężone. Można dyskutować z takim podejściem. Nie wiąże się to jednak z celami niniejszego artykułu. Ponadto w omawianej pracy ocena słowotwórstwa przezwisk była tylko jednym z peryferyjnych celów badania. Pravardžių struktūros analizei skirtas kitas to paties autoriaus darbas (Butkus 1999). Čia vėl patvirtinama nuomonė, kad „apie pravardžių derivaciją galima šnekėti tik tada, kai ji įvyksta onomastiniame, ne apeliatyviniame lygmenyje, t. y. kai pravardė padaroma iš tikrinio žodžio, pvz., Didžiapranis, Adomietis“ (Butkus 1999: 91). Właśnie ze względu na wspomniane podejście w artykule unika się terminu słowotwórstwo przezwisk, ponieważ zdaniem autora „analiza słowotwórcza przezwisk bardzo zawęziłaby badany ob- 8 Szerzej o nieścisłościach w użyciu terminów i pojęć wspomnianych w tej pracy, związanych z oceną słowotwórstwa przezwisk, zob. Maciejauskienė (1999: 239–240). DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 175 …obiektu: nie objęłoby ono przezwisk pochodzenia apelatywnego. Tymczasem strukturalna analiza przezwisk pozwala przyjrzeć się temu, jakie struktury apelatywów są wybierane do tworzenia przezwisk” (Butkus 1999: 91–92). Z przytoczonego tekstu wynika, że w tym przypadku do badania przezwisk próbuje się zastosować model podziału morfemicznego (analizy struktury morfologicznej). Wiele kwestii przedstawionych w omawianym badaniu można ponownie poddać dyskusji: czy można zaakceptować takie rozumienie przezwisk jako wtórnych z punktu widzenia słowotwórstwa (zwłaszcza derywatów) (przecież liczne przykłady podane nawet w artykule pokazują, że przezwiska, nawet przy uwzględnieniu najsubtelniejszych niuansów ich specyfiki, mogą być i są tworzone od wyrazów pospolitych); czy po odrzuceniu terminu tworzenie przezwisk należy stosować pojęcia związane właśnie z analizą słowotwórczą: derywaty sufiksalne i derywaty sufiksalne (zob. Butkus 1999: 93, 97), które wskazują na typ słowotwórczy, a nie na wynik podziału na morfemy (lub wyodrębnienia formantów); czy podziałowi strukturalnemu podlegają tylko te przezwiska, które pochodzą od derywowanych apelatywów, itp. Takie i podobne pytania pojawiają się między innymi dlatego, że w badaniu struktury przezwisk o tematach (i)u- i u- nie oddzielono wyraźnie i precyzyjnie jej od słowotwórstwa rozumianego w zwykłym znaczeniu lingwistycznym. Por. na przykład stwierdzenie zawarte we wniosku pierwszym, że „przeważają derywaty z końcówką -(i)us” (Butkus 1999: 99), co powinno wskazywać, że wszystkie tak zakwalifikowane przezwiska są rezultatem derywacji, a formantem słowotwórczym jest wspomniana końcówka -(i)us, chociaż wśród przezwisk tak określanych są zarówno derywaty utworzone za pomocą wskazanej końcówki, jak i antroponimy pierwotne z punktu widzenia słowotwórstwa. Czy zatem nie należałoby zrezygnować z mylącego czytelnika pojęcia derywaty sufiksalne i, badając strukturę przezwisk, ujmować je inaczej – mają taką lub inną końcówkę, są zakończone końcówką itp.? To samo dotyczy użycia pojęcia derywaty sufiksalne, ponieważ tak zwane przezwiska rzeczywiście nie mają nic wspólnego z derywatami, a jedynie zawierają jeden lub drugi formant wyodrębniony przez autora. Odkładając na przyszłość szczegółowe rozważenie tych i innych zagadnień problemowych związanych z oceną przezwisk z punktu widzenia słowotwórstwa, można stwierdzić, że treść i najważniejsze założenia omówionych tu bardzo krótko prac A. Butkusa pokazują, iż badanie słowotwórstwa i struktury (budowy morfemicznej) przezwisk jest nie tylko możliwe, lecz także zostało już pomyślnie rozpoczęte. Z dotychczasowych ustaleń wynika, że specyfika przezwisk warunkuje także niektóre cechy słowotwórcze i strukturalne właściwe wyłącznie tej klasie onimów. 3.3. Litewskie nazwiska nie zostały zbadane z punktu widzenia słowotwórstwa. Jednak w pracach poświęconych tym onimom, obok innych zagadnień, analizuje się także ich słowotwórstwo. Autorzy, dobierając sposób omawiania nazwisk do celów swoich badań, czasami próbują nawet dzielić je na grupy określane zwyczajowymi terminami słowotwórczymi. Nie pozwala to jednak mówić o ogólnej, choćby nieco bardziej szczegółowej klasyfikacji tych antroponimów. Jak dotąd takiej klasyfikacji nie ma, a jej ewentualny kształt zależałby zapewne od podejścia do słowotwórstwa tych bardzo specyficznych onimów. P. Jonikas dzieli litewskie nazwiska z punktu widzenia słowotwórstwa na trzy grupy (Jonikas 1968: 557). Pierwszą tworzą „jednotematowe, współcześnie pozbawione przyrostków i przedrostków imiona, takie jak Žūkas, Baitis, Kedys, Rugà, Pėmpė, Nòrkus, Šėrnius”. Drugą grupę, zdaniem autora, stanowią nazwiska sufiksalne i prefiksalne. Pierwszych podano wiele przykładów (Grūmadas, Dalinda, Tilindis, Aukštiejus, Toleikis, Bražiškis, Beržinis, Jurkynas, Keliuotis, Dárgūzas i in.) oraz stwierdzono, że najczęściej używane przyrostki to -ikas, -ukas, -iškis, -ėlis, -ėlis, -ėnas, -ynas, -onis, -ūnas, -aitis i in. O drugich mówi się, że jest ich niewiele (Bepirstis, Nelāimiškis, Nuopėnas, Pakalniškis, Užupis). Trzecią grupę tworzą nazwiska złożone, które autor zdaje się dzielić na dwie podgrupy: a. Aukštikalnis, 176 VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Didžbalis, Drūtjonas, Ketūrakis, Puškenalaitis, Šešnaukis, Vienažindys, Žiemitys; b. Būt-rimas, Min-daugas, San-gaila, Vis-girdas. Dalej stwierdza się, że najstarsze są nazwiska z drugiej podgrupy (b). Z przedstawionego materiału nie wynika jasno, jaki jest pogląd autora na słowotwórstwo nazwisk, to znaczy który z wyróżnionych w artykule modeli – analiza słowotwórcza czy podział morfemiczny – uważa on za właściwy w badaniu nazwisk. W pierwszym przypadku „jednotematowe, współcześnie pozbawione przyrostków i przedrostków” antroponimy oznaczałyby nazwiska pierwotne z punktu widzenia słowotwórstwa oraz możliwe nazwiska wtórne – derywaty utworzone za pomocą końcówek. Nazwiska drugiej grupy, określane jako sufiksalne i prefiksalne, byłyby wtórne – derywatami sufiksalnymi i prefiksalnymi, a nazwiska trzeciej grupy – jak je nazwano – nazwiskami złożonymi. Tak można zakwalifikować grupy nazwisk wyróżnione przez P. Jonikasa, stosując klasyfikację opracowaną na potrzeby badań słowotwórczych nazw miejscowych. Wydaje się jednak bardziej przekonujące, by nie wiązać podziału autora z analizą słowotwórczą nazwisk, lecz uznać, że jego celem było wskazanie ważniejszych cech strukturalnych litewskich nazwisk. Nie używa się terminu derywat, a podane przykłady mają po prostu pokazać, że antroponim ma taki lub inny przyrostek, zawiera przedrostek, jest złożony itp. Ponadto autor nie twierdzi, że nazwiska wymienionych grup są utworzone w taki czy inny sposób, co można by interpretować jako jedną z oznak uznania analizy słowotwórczej tych antroponimów. Z właściwą analizą słowotwórczą litewskich nazwisk trudno chyba powiązać także materiał przedstawiony w pracy „Lietuvių kalbos žodžių daryba” (Skardžius 1996). Przy analizie derywatów z użyciem poszczególnych przyrostków obok wyrazów pospolitych wymienia się tu także nazwy własne – nazwy miejscowe i nazwiska oraz inne antroponimy. W ten sposób te ostatnie włącza się w ogólny kontekst badań nad słowotwórstwem historycznym języka litewskiego, stwierdzając na przykład, że nazwiska również zawierają wyodrębniony i omawiany formant – przyrostek. Wiąże się to z modelem podziału morfemicznego (przynajmniej częściowego), choć sformułowania twierdzeń mogą wprowadzać w błąd mniej obeznanego czytelnika. Oto, omawiając przyrostki -ila-, -ila, -ilja-, -yla-, -yla, stwierdza się, że „niekiedy za pomocą tego przyrostka tworzy się również nazwy własne, np. nazwiska Dovilas, Gintilas, Jōkilas, Jundilas, <...> Vaidilas...” (Skardžius 1996: 181). Albo: pisząc, że „zarówno z przyrostkiem -yla-, jak i z -yla mamy także utworzone nazwy własne”, dalej podaje się nazwiska Aurylà, Braukylà, Kausylà, Kirkylà i inne, które określa się jako derywaty (Skardžius 1996: 183); omawiając przyrostki -ušà, -ušà oraz -ušja-, stwierdza się, że „te przyrostki są częściej używane do tworzenia nazwisk”, i wymienia nazwiska Bartūšas, Grābušas, Kibūšas, Bābuša, Baltrūšis, Baltūšis, Gailūšis, Gudūšis, Toliūšis, Tipušys (Skardžius 1996: 318). Można by przytoczyć wiele takich i podobnych stwierdzeń, w których używa się terminu derywat i mówi, że nazwiska są tworzone (lub zostały utworzone) za pomocą takiego czy innego przyrostka. Jako przeciwwagę można podać inne sformułowania: stwierdza się, że „z -ota mamy, zdaje się, wyłącznie nazwy własne”, po czym wymienia się nazwiska Aūšrota, Baniotà, Būlota, Kilotà (Skardžius 1996: 345); omawiając przyrostek -enja, mówi się, że „występują również nazwy własne z tym przyrostkiem”, i podaje nazwiska Audēnis, Augēnis, Barzdēnis (ir Barzdenys), Girdēnis, Kalvēnis, Skurdēnis, Šakēnis, Tylēnis (Skardžius 1996: 235); albo: „Przyrostek -ega znajdujemy w wyrazach...”, po czym wymienia się wyrazy pospolite i nazwiska Apšėga, Ašmegà, Dabregà (Skardžius 1996: 103); „Z przyrostkiem -eika- znamy tymczasem zaledwie kilka nazw własnych, np. Elseikas, Gedeikas, Kebeikas, Noreikas, Rupeikas (nazwiska)” (Skardžius 1996: 159); „Derywacyjny przyrostek -eikja- ma...”, po czym podaje się wyrazy pospolite i… DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARBYBOS POŽIŪRIU | 177 nazwiska Bareikis, Drąseikis, Drūteikis, Gudeikis, Jauneikis, Juodeikis, Kurpeikis i in. (Skardžius 1996: 161). Można by ponownie przytoczyć wiele podobnych lub podobnie sformułowanych stwierdzeń, w których nie występuje termin darinys i nie mówi się, że nazwiska zostały utworzone za pomocą takiego czy innego przyrostka (zamiast tego: mamy lub istnieją nazwy własne z przyrostkiem, znajdujemy przyrostki, mają przyrostek itp.). Różne sposoby formułowania twierdzeń, na które zwrócono tu uwagę, w kontekście problemów rozważanych w niniejszym artykule mogłyby wyglądać jak dwie odmienne możliwości oceny słowotwórstwa nazwisk. Tak jednak nie jest. Jak już wspomniano, nierozróżnianie poziomów słowotwórstwa wyrazów pospolitych i własnych w wielu przypadkach najwyraźniej po prostu pokazuje, że nazwiska również mają taki czy inny omawiany przyrostek. To samo dotyczy znacznej części wymienionych nazw miejscowych (por. przypadek, gdy omawiając przyrostek -ūna- wskazuje się nazwiska z tym przyrostkiem – Augūnas, Baldūnas, Baltrūnas, Braždžiūnas, Girdžiūnas, Gailiūnas i in. – oraz nazwy miejscowe, w większości pochodzenia nazwiskowego, zawierające ten przyrostek: Baltrūnai, Berniūnai, Ilčiūnai (Skardžius 1996: 280); te ostatnie, wywodzące się od nazw osobowych z przyrostkiem -ūnas, w żadnym razie nie mogłyby być oceniane jako derywaty, których afiksem słowotwórczym jest omawiany przyrostek). Oczywiście za derywaty należy uważać jedynie nieoficjalne nazwy osobowe, używane w żywym języku i utworzone za pomocą przyrostków. Omawiając przyrostek -aitija, stwierdza się na przykład między innymi, że jest on szeroko używany w gwarach wschodnioaukštaitskich do oznaczania nazwisk niezamężnych dziewcząt, i podaje się nazwy osobowe: Jonuškaitė, Karaliūnaitė, Paiuodaitė, Puodžiūnaitė, Viksvaitė; za pomocą przyrostka -oka- można tworzyć nieoficjalne nazwy osobowe dorastających, lecz jeszcze nieżonatych młodzieńców, np.: Breivōkas, Karaliūniōkas, Raišeliōkas, Viksviókas, Žiauniōkas; nazwami osobowymi kobiet utworzonymi za pomocą przyrostków -ienė oraz -uvienė są Jonienė, Petrienė, Vaičiūnienė, Viksvienė, Šalčiuvienė i in. (Skardžius 1996: 360, 133, 290). O takich nazwach osobowych – nieoficjalnych formach oraz nazwiskach kobiet – będzie jeszcze mowa w dalszej części. Dane dotyczące oceny słowotwórstwa nazwisk litewskich przedstawiono także w „Słowniku nazwisk litewskich”. Przy objaśnianiu pochodzenia tych nazw osobowych czasami charakteryzuje się również ich budowę słowotwórczą. We wstępie do pierwszego tomu wymieniono już nazwiska utworzone od imion chrześcijańskich za pomocą różnych przyrostków; stwierdza się, że litewski charakter nazwisk potwierdza to, iż mają one litewskie przyrostki patronimiczne -aitis, -ėnas, -onis, -ūnas, a nazwiska określa się jako derywaty przyrostkowe (LPŽ I 14, 28). Termin priesagos vedinys jest w słowniku używany chyba najczęściej: Abazōnius – derywat z przyrostkiem -orius od abāzas; Albaitis – derywat z przyrostkiem -aitis od Albas; Aleksaitis – derywat z przyrostkiem -aitis od Aleksà; Aliūlis – derywat z przyrostkiem -ulis od Ālis; Ameliūnas – derywat z przyrostkiem -ūnas od nazwy osobowej wiązanej z pol. Amelius; Mikūlis – derywat z przyrostkiem -ulis od Mikas; Mōrkvenas – derywat z przyrostkiem -ēnas od nazwiska o temacie na u Mōrkus; Ruginis – derywat z przyrostkiem -inis od lit. rugys, rugiai; Rūtelionis – derywat z przyrostkiem -onis od *Rūtelis lub podobnej formy; Seliūkas – derywat z przyrostkiem -iukas (odnośnie do sel- zob. Seleckas). Jak widać, podstawami słowotwórczymi podanych tu derywatów przyrostkowych są zarówno rzeczowniki pospolite, jak i własne. Wspomniany termin jest w słowniku używany niekonsekwentnie, dlatego słowotwórstwo wielu nazwisk o analogicznej strukturze nie jest charakteryzowane. Wskazuje się jedynie na inną nazwę osobową tego samego pochodzenia, która nie ma przyrostka patronimicznego ani innego (por. sposób prezentacji nazwisk Aleksiūnas, Alijošaitis, Alitōnis, Andreikōnis, Popieraitis, Rūželė, Sirūnas, Sirūnaitis i in.). To całkowicie wystarcza do objaśnienia pochodzenia nazwisk. 178 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Termin galūnės vedinys jest używany bardzo rzadko: Diržys, Diržius – być może derywaty z końcówkami -ys, -ius od lit. diržas; Duonis – derywat z końcówką od lit. duona; Gaižys, Gaižius – derywaty z końcówkami -ys, -ius od lit. gaižus i in. Najczęściej w takich przypadkach związek etymologizowanej nazwy osobowej z etymonem wskazuje się bez oceny słowotwórczej tej pierwszej, np.: Balčius – od lit. báltas; Nógnius – być może związane z lit. nogniùs, nôgnas; Saldà, Saldỹs – związane z lit. saldùs; Skruzdỹs – związane z lit. skruzdė; Skubrys – od lit. skubriùs; Vilnius – być może wywodzone od lit. vilna i in. Pojęcie pirminės pavardės w ogóle nie jest używane. Tak opisywane pod względem słowotwórczym nazwiska są po prostu łączone ze swoim etymonem, którym najczęściej jest wyraz pospolity, np.: Abišala – od lit. abišala; Abuója – od lit. abuója; Béržas – od lit. beržas; Dagilis – od lit. dagilis; Geibà – od lit. geibà; Kamštis – związane z lit. kamštis; Kirmėlė – od lit. kirmėlė; Paukštis – od lit. paukštis; Tilvikas – od lit. tilvikas i in. Nazwy własne jako etymony podaje się bardzo rzadko, np.: Stasỹs, Stãsius – od skróconych form chrześcijańskiego imienia Stanislovas Stasỹs, Stãsius; Stanỹs – od skróconej formy chrześcijańskiego imienia Stanislovas Stanỹs; Pranỹs – od skróconej formy chrześcijańskiego imienia Pranciškus Pranỹs. W tych ostatnich przypadkach można by mówić o możliwości powstania nazw osobowych (nazwisk), które należy określać jako pierwotne, od innych nazw osobowych (skrótów imion chrześcijańskich). Nazwiska powstałe od dawnych dwuczłonowych nazw osobowych najczęściej nazywa się złożonymi (por. Arminas, Būtrimas, Būtvydas, Būtvilà, Daugirdas, Gediminas, Gedrimas, Gintautas, Kantminas, Mažvilà, Nórmantas, Vilbutas), rzadziej – dwuczłonowymi (por. Gėdbutas, Saūdravas, Skirgila, Skirvainis, Taūtvaišas). Objaśniając ich pochodzenie, wyodrębnia się oba człony (tematy) i podaje ich etymologie. Złożonymi nazywa się także niektóre takie nazwiska jak Baltkójis – od báltas, -à i kója; Namgalys – por. lit. nãmas i gãlas; Šešplaukis – od lit. šeši i pláukas. Niekiedy rezygnuje się z określenia nazwisko złożone i od razu objaśnia człony takiej nazwy osobowej: Juodjurgis – od júodas, -à i nazwy osobowej Jùrgis; Júodkazis – od júodas, -à i nazwy osobowej Kazỹs; Juodpūsis – być może od júodas, -à i pùsė. Nigdzie nie określa się jako złożonych nazwisk związanych ze złożonym etymonem (por. Júodgalvis – od lit. júodgalvis; Juodsnùkis – od lit. juodsnùkis i in.). W słowniku używa się również terminu nazwisko zestawione. Tak określa się nazwiska Talàt-Kelpšà, Talat-Kelpšas. Z tego krótkiego przeglądu wynika, że w „Słowniku nazwisk litewskich” słowotwórstwo tych nazw osobowych nie jest omawiane w sposób systematyczny ani konsekwentny. Fragmentaryczne charakterystyki słowotwórcze nazwisk pokazują, że nie rozróżnia się poziomów badań nad słowotwórstwem wyrazów pospolitych i własnych, a także nie wnika się w specyfikę analizy słowotwórczej onimów ani oceny słowotwórstwa nazwisk jako bardzo szczególnych nazw osobowych. Autorzy tego słownika po prostu nie potrzebowali takiego ujęcia (albo na bardziej szczegółowe podejście zwyczajnie nie nadszedł jeszcze czas). Inną publikacją, w której podjęto próbę omówienia słowotwórstwa współczesnych nazwisk, jest artykuł J. Šukysa „Nazwiska mieszkańców Miežiškiai”. Autor wyróżnia następujące ich grupy: 1) niepochodne, 2) derywaty z końcówkami, 3) przyrostkowe, 4) przedrostkowe, 5) złożone (Šukys 1986: 86–89). Nazwiska pierwszej grupy, które w kontekście całej przedstawionej klasyfikacji można by też nazwać pierwotnymi, mogą być – jak się uważa – dwojakiego rodzaju: a) pochodzące od przezwisk, których „podstawę stanowi wyraz pospolity” (np.: Kiaùšas, Vìlkas, Vã nagas, Švìlpa, Barzdà, Gaidỹs, Vėžỹs, Kapšỹs); b) nazwiska, w które przekształciły się imiona chrześcijańskie lub ich warianty (np.: Imbrãsas, Ūrbonas, Bagdónas, Ramónas, Grigãlius, Gabrỹs, Daškỹs, Ulỹs, Juškà, DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 179 Jėčius). Wśród nazwisk nazywanych derywatami sufiksalnymi wymienia się trzy podgrupy: a) od przymiotników (np.: Rudys, Žilys, Kairys, Šiaurys); b) od rzeczowników (np.: Kluonis, Pinigis, Smetonis); c) od czasowników (np.: Skrebė, Pliuškis, Tvaskà). Nazwiska z trzeciej grupy – sufiksalne – charakteryzuje się stwierdzeniem, że przy tworzeniu nazwisk „sufiks dodaje się zwykle do imienia chrześcijańskiego, rzadziej – do antroponimu pochodzącego od wyrazu pospolitego, którego rdzeń może być również nielitewski”. Oto garść nazwisk nazywanych sufiksalnymi: Tamošiūnas, Morkūnas, Šaučiūnas, Povilūnas, Karaliūnas, Sitkūnas (sufiks -ūnas); Grigonis, Čėponis, Švilponis, Kupronis (sufiks -onis); Jizikėnas, Gudėnas (sufiks -ėnas); Čičėlis, Maselis (sufiks -elis); Meilūtis, Tarutis (sufiks -utis); Vareikà, Deveikis (sufiksy -eika, -eikis); Lukoševičius, Balsevičius, Daraškevičius (sufiks -evičius); Urbonavičius, Karpavičius, Sipavičius (sufiks -avičius); Drebickas, Lipnickas (sufiks -ickas) itd. Nazwiska prefiksalne i złożone nie są w żaden sposób charakteryzowane; stwierdza się jedynie, że są rzadkie, i podaje przykłady: Užusienis (prefiksalne), Vienażindis, Vidugiris (złożone). Autor osobno omawia jeszcze nazwiska zamężnych kobiet, chłopców i dzieci oraz dziewcząt i młodych kobiet, koncentrując się głównie na ich derywacji (Šukys 1986: 94–98). Wszystko, co powiedziano na ten temat, dotyczy zarówno derywacji oficjalnych nazwisk rodzajowych, regulowanej przez reguły utrwalone w litewskim języku ogólnym (nazwiska zamężnych kobiet oraz część nazwisk dziewcząt i młodych kobiet), jak i nieoficjalnych form nazwisk rozpowszechnionych w języku potocznym oraz ich derywacji (nazwiska chłopców i dzieci oraz część nazwisk dziewcząt i młodych kobiet). W kontekście omawianych problemów najważniejsze jest stanowisko autora wobec derywacji oficjalnych nazwisk męskich. Pomijając wątpliwości dotyczące interpretacji derywacyjnej niektórych nazwisk i przypisania ich do jednej z pięciu grup, należy zwrócić uwagę na to, że w kontekście wspomnianej już niejednokrotnie klasyfikacji nazw miejscowych nazwiska dzieli się na pierwotne (niewyprowadzone) i wtórne (derywaty fleksyjne, sufiksalne, prefiksalne i złożone). Trzeba jednak zaznaczyć, że nie używa się tu pojęć nazwiska pierwotne i nazwiska wtórne. Nie pojawia się też termin wyraz podstawowy. Chociaż z opisu grup nazwisk można wywnioskować, co zdaniem autora stanowi wyrazy podstawowe omawianych antroponimów: w przypadku nazwisk niewyprowadzonych (lub pierwotnych) – przezwiska albo imiona chrześcijańskie; w przypadku derywatów fleksyjnych – przymiotniki, rzeczowniki (z przykładów i całego kontekstu wynika, że chodzi wyłącznie o rzeczowniki pospolite) oraz czasowniki; w przypadku nazwisk sufiksalnych – imiona chrześcijańskie i antroponimy pochodzące od wyrazów pospolitych. Nazwiska prefiksalne i złożone nie zostały szczegółowo omówione pod tym względem. A zatem typy (sposoby) derywacji nazwisk wyodrębnione przez J. Šukysa i ich krótka charakterystyka świadczą o tym, że autor przyjmuje pogląd, iż współczesne nazwiska litewskie mogą być tworzone od wyrazów pospolitych i własnych (częściej od tych drugich). Dotychczas była mowa o próbach oceny współczesnych nazwisk z punktu widzenia derywacji. Najwyraźniej te same kryteria należy stosować także do nazwisk historycznych. Nie ma bowiem znaczenia, kiedy nazwiska funkcjonują lub funkcjonowały – obecnie czy w XVIII–XIX w. Najważniejsze, że te antroponimy należą do podklasy nazwisk, tj. mają wszystkie cechy charakterystyczne dla tych onimów. Derywacja nazwisk z końca XVIII w. została omówiona w artykule M. Ramonienė (Ramonienė 1987). Wybrano jeden z typów tych antroponimów historycznych – nazwiska pochodzenia przezwiskowego- 180 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ wego. Nie jest całkiem jasne, jakie nazwiska autorka uważa za nazwiska pochodzenia przezwiskowego. Stwierdza bowiem, że duża część nazwisk męskich „powstała od apelatywów (nazw zwierząt, roślin, rozmaitych przedmiotów i zjawisk, wyrazów o znaczeniu abstrakcyjnym) z różnymi formantami słowotwórczymi lub bez nich, a także z połączenia dwóch wyrazów”, po czym nazywa takie nazwiska nazwiskami pochodzenia przezwiskowego, „które najczęściej powstawały nie bezpośrednio od wyrazów pospolitych, lecz od przezwisk” (Ramonienė 1987: 135). Z czego zatem powstały nazwiska tego typu – z apelatywów czy z wyrazów własnych, tj. przezwisk? Odpowiedź na to pytanie powinna być znaleziona przy ocenie nazwisk pochodzenia przezwiskowego z punktu widzenia derywacji. Z dalszego wywodu artykułu można zrozumieć, że przyjęto pogląd, iż omawiane nazwiska powstały od apelatywów. Dzieli się je na dwie grupy – pierwotne i wtórne, a nazwiska z pierwszej grupy określa się jako „apelatywy, które stały się nazwiskami i które w trakcie antroponimizacji nie otrzymały żadnych formalnych wykładników słowotwórczych” (Ramonienė 1987: 136). Ponadto zwraca się uwagę, że w przypadkach, gdy domniemany wyraz podstawowy nazwisk jest derywatem, tj. zawiera formanty słowotwórcze, trudno ustalić, czy nazwiska są pierwotne, czy „utworzone według modelu derywacji apelatywów”. Następnie nazwiska pierwotne dzieli się na rzeczownikowe i przymiotnikowe, stwierdzając, że tych pierwszych jest najwięcej (przykłady, podobnie jak w artykule, zachowano w oryginalnej pisowni, tj. pisowni źródła historycznego): Asytas, Balandis, Gaygatas, Szapalas, Wabatas, Wilkas, Zwirblis (od nazw zwierząt); Alksnis, Apinis, Dagis, Kalendra, Szaławija, Zyłwitis (od nazw roślin); Dragūnas, Girininkas, Melnikas, Seniūnas (od wyrazów określających zawód, zajęcie lub pozycję społeczną); Gudas, Korain, Latwis, Lenkas (od nazw etnicznych), a także inne semantyczne grupy nazwisk przezwiskowych, pierwotnych z punktu widzenia derywacji, wyodrębnione na podstawie znaczeń wyrazów podstawowych – apelatywów. Podano zaledwie kilka nazwisk przymiotnikowych: Girtas, Kitras, Piktasis. Nazwiska wtórne określa się jako różne derywaty (derywaty i złożenia). Jednak to, co przedstawiono dalej, wydaje się sprzeczne z tym założeniem. Na przykład twierdzi się, że nazwiska pochodzące od patronimików mają sufiksy -aitis, -onis, -ūnas (por. Bitinaytis, Kreywaytis, Kaukonis, Žydonis, Kaylunas, Tyłunas). Jeśli tak, nazwiska te nie są derywatami, ponieważ ich wyrazy podstawowe – patronimiki – utworzono za pomocą wskazanych sufiksów, a same patronimiki są derywatami z tymi sufiksami. Tymczasem nazwiska mają jedynie litewskie sufiksy patronimiczne -aitis, -onis, -ūnas. Dalej wspomina się nazwiska z sufiksami -ovič i -evič, np.: Auksutowicz, Barzdowicz, Baublewicz, Szerkszniewicz. Chociaż zalicza się je do grupy nazwisk wtórnych z punktu widzenia derywacji, opisując je, nie używa się również terminów derywat ani derywat sufiksalny; stwierdza się jedynie, że nazwiska mają wymienione sufiksy. W istocie są to również nazwiska powstałe od patronimików10 lub patronimów, z tą różnicą, że wspomniane antroponimy utworzono nie za pomocą sufiksów litewskich, lecz słowiańskich sufiksów patronimicznych -ovič, -evič. Za derywaty nie uważa się również nazwisk z sufiksami typu -sk-, np.: Bumbłowski, Burnecki, Gabalewski, Szerniewski, Wilkowski. Omawiając nazwiska z sufiksami -elis, 9 Po wyrazie zjawisk, jak się wydaje, powinien znaleźć się jeszcze wyraz nazw, który najprawdopodobniej został przypadkowo pominięty podczas pisania, redagowania lub korekty. 10 Dėl šių terminų sampratos žr. Maciejauskienė 1991: 16–17. DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 181 -ėlis, np.: Auxelis, Dwarelis, Medelis, Pukelis, Szawksztelis, Wanagelis, między innymi stwierdzono, że „niemal niemożliwe jest ustalenie, które nazwiska z tymi przyrostkami są niewywodzone, powstałe od zdrobniałych apelatywów, a które utworzono za pomocą tych przyrostków od niewywodzonych nazw osobowych” (Ramonienė 1987: 137). Uznaje się zatem, że przynajmniej część tych nazwisk to derywaty od nazw osobowych z przyrostkami -elis, -ėlis. Za derywaty od rzeczowników uważa się nazwiska z przyrostkiem -inis, np.: Galinis, Grikinis, Meszkinis, Pilwinis, Ruginis; -iškis, np.: Dwaryszkis, Pakalniszkis, i inne; derywatami od przymiotników są nazwiska z przyrostkami -eika, -eikis, np.: Jodeykis, Mazeyko, z przyrostkiem -enis, np.: Szaltenis, Szymenis itd. Mówiąc o derywatach fleksyjnych, stwierdza się, że tak nazywa się nazwiska, „których wykładnik derywacyjny stanowi końcówka derywatu”, i dodaje, że często trudno ustalić, które nazwiska są derywatami fleksyjnymi, a które pierwotnymi, powstałymi od derywowanych apelatywów (Ramonienė 1987: 138). Za derywaty od rzeczowników z końcówkami -is lub -ys uznaje się nazwiska Dob ilis, Gabalis, Morkis, Rutys, Szalnis itp., z końcówką -ius – Barzdzius, Bruknius, Szernius, Warnius, za derywaty od przymiotników z końcówkami -is lub -ys – Baykszetis, Ploksz tis, Raudonis, z końcówką -ius – Baykszcius, Balczius, Budrius, za derywaty od czasowników z końcówką -as – Augas, Skubas, z końcówką -ius – Bildzius, Ciauszkus, Skirius, Linkius itd. „Derywacja za pomocą przedrostków nie jest typowym sposobem tworzenia litewskich nazwisk” – stwierdza się dalej w artykule i podaje następujące derywaty prefiksalne: Pabarzdis, Papievis, Padaubis (przedrostek pa-), Uzba lis, Uzpurvis, Uz wilkis (przedrostek už-). Następnie omawia się nazwiska złożone pochodzące od przezwisk, np.: Gudlenkis, Lauzkemys, Wayciurgis, Auksz takalnis, Battaragis, Kiaturakis, Žemgulis itd. W artykule można znaleźć dyskusyjne przypadki interpretacji derywacji nazwisk, wynikające między innymi ze wspomnianej już nieostrości pojęcia nazwisk pochodzących od przezwisk. Pomijając tę kwestię, należy podsumowując stwierdzić, że w ocenie wybranych nazwisk historycznych z punktu widzenia derywacji wyróżnia się nazwiska niewywodzone, czyli pierwotne, oraz wtórne. Te ostatnie są derywatami prefiksalnymi, sufiksalnymi i fleksyjnymi oraz złożeniami, czyli nazwiskami złożonymi. Podstawami nazwisk pierwotnych są, jak się uważa, wyłącznie apelatywy, natomiast podstawami wtórnych — derywatów — zarówno apelatywy, jak i nazwy własne. O derywacji nazwisk historycznych mowa jest także w innej publikacji — artykule „Derywacja męskich nazwisk z końca XVIII–początku XIX wieku w powiecie ragneńskim” (Žemienė 1999). Podjęto tu próbę omówienia niektórych cech oceny derywacji nazwisk. Autorka twierdzi, że derywacja nazwisk „ze swej natury i charakteru zasadniczo różni się od derywacji leksyki pospolitej”, uważa, że nazwisk nie należy nazywać derywatami, ponieważ wszystkie powstały od nazw osobowych, wyróżnia właściwe afiksy nazwiskowe (litewskie i słowiańskie przyrostki patronimiczne, deminutywne i inne) itd. (Žemienė 1999: 225–226). Nie przedstawiono żadnej wyraźniejszej klasyfikacji, ale wszystkie nazwiska podzielono na dwie duże grupy zależnie od tego, czy mają wspomniane właściwe afiksy nazwiskowe, czy też ich nie mają. W pierwszej grupie jako najczęstsze wymienia się nazwiska utworzone za pomocą litewskiego przyrostka patronimicznego -aitis oraz jego wariantów -ait, -ats, -at, np.: Balcjunatis, Plau[j]zinatis, Jokubat, Weleikat, Rumelait, Uzkurr ait, Milkeraitis, Sudergaitis. Oprócz nich podano tu nazwiska z przyrostkami -utis (-ut), -ik(a)s, -ulis, -elis, -uk(as), przyrostkami typu -sk-, przyrostkami patronimicznymi -on(i)s, -ūn(a)s, -ovič. Według autorki nazwisk tych jest niewiele. Nazwiska z drugiej grupy nie mają tak zwanych właściwych afiksów nazwiskowych 182 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ afiksów, dlatego proponuje się umownie nazywać je „pierwotnymi”, np.: Auksle, Baržtys, Didkrižtys, Ludkus, Negrajus, Rimkus, Smilgius, Užbalis, Walantejus itd. Jak widać, w tym przypadku omówienie derywacji nazwisk historycznych ogranicza się do wyodrębnienia nazwisk mających niektóre przyrostki. Nie nazywa się ich derywatami. Wszystkie pozostałe nazwiska, określane jako „pierwotne”, po prostu podaje się w porządku alfabetycznym, a ich struktury nie omawia się szczegółowo. Można to uznać za częściową analizę morfemiczną (lub częściowe zastosowanie modelu podziału morfemicznego). Wyróżnia się bowiem tylko niektóre morfemy, uznawane przez autorkę za ważne i wymagające omówienia, czyli wspomniane przyrostki nazwiskowe. 4. MOŻLIWOŚCI ANALIZY DERYWACYJNEJ I STRUKTURALNEJ NAZWISK 4.1. Podsumowując to, co w omówionych pracach antroponimicznych powiedziano o derywacji nazwisk, można stwierdzić, że jak dotąd brak wyczerpującego, konsekwentnego i opartego na mocnych argumentach podejścia do oceny derywacji tych nazw osobowych. Zależnie od celów stawianych sobie przez autorów prac niekiedy wyodrębnia się jedynie istotniejsze cechy struktury litewskich nazwisk (Jonikas 1968) lub poszukuje w nazwiskach tego czy innego przyrostka, włączając w ten sposób te nazwy osobowe w ogólny kontekst historycznej derywacji wyrazów języka litewskiego (Skardžius 1996). Objaśniając pochodzenie litewskich nazwisk, wspomina się również o ich derywacji. Nie rozróżnia się jednak poziomów derywacji wyrazów pospolitych i własnych ani nie analizuje specyfiki oceny derywacji nazwisk jako szczególnego rodzaju nazw osobowych (LPŽ). W dwóch publikacjach podjęto próbę zbadania derywacji nazwisk (Šukys 1986; Ramonienė 1987). Nazwiska podzielono tam na grupy. Grupy te określono terminami zwyczajowo stosowanymi w badaniach nad derywacją wyrazów pospolitych lub onimów (por. nazwiska niewywodzone, czyli pierwotne, nazwiska wtórne, derywaty fleksyjne, nazwiska sufiksalne, prefiksalne i złożone lub derywaty sufiksalne, prefiksalne i złożenia itd.). W obu artykułach przyjmuje się, że podstawami nazwisk uznawanych za derywaty mogą być zarówno apelatywy, jak i wyrazy pospolite. W ostatniej z wymienionych prac, omawiając derywację nazwisk, zastosowano model częściowego podziału morfemicznego. Bardzo istotne jest to, że podjęto tu próbę omówienia niektórych cech derywacji nazwisk (Žemienė 1999). 4.2. Jak zatem można oceniać litewskie nazwiska z punktu widzenia derywacji? Na chwilę należy wrócić do tego, co powiedziano na początku artykułu. Jak wspomniano, badając derywację onimów, bardzo ważne jest uwzględnienie specyfiki danej klasy (podklasy) onimów, czyli ustalenie, jak powstał i ukształtował się system onimiczny, czy nadal jest uzupełniany o nowe jednostki, czy też jest zamknięty itd. Okoliczności te wyznaczają możliwości badania derywacji nazw własnych. Równie ważne jest zapewne ustalenie, z czego powstały onimy danej klasy (podklasy). Uzupełniwszy to wszystko o dane z doświadczeń w badaniu współczesnej derywacji onimów litewskich, można spróbować scharakteryzować także specyfikę oceny derywacji nazwisk. Wyniki badań nad derywacją nazw wodnych wskazują, że ich powstawanie można zilustrować następująco: wyraz pospolity → nazwa wodna lub nazwa własna → nazwa wodna. Takie DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 183 Schematy te pasują do niemal wszystkich typów (sposobów) tworzenia nazw, a co najważniejsze – zarówno do hydronimów pierwotnych, jak i wtórnych. To samo dotyczy nazw gór, czyli oronimów. Spośród nazw miejsc zamieszkanych i podmokłych (ojkonimów i helonimów) jak dotąd szczegółowo zbadano tylko jeden typ słowotwórczy – wtórne nazwy miejscowe utworzone za pomocą przedrostków. Wyniki badań potwierdzają te same modele powstawania onimów: wyraz pospolity → nazwa miejsca zamieszkanego lub podmokłego albo nazwa własna → nazwa miejsca zamieszkanego lub podmokłego. Nietrudno zauważyć, że także nazwy miejsc zamieszkanych, uznawane z punktu widzenia słowotwórstwa za pierwotne, mogą być tworzone według wspomnianych modeli. Por. na przykład nazwy wsi Būda, Giria, Kalnas, Piliakalnis, Sodyba, Trakas, których podstawami są apelatywy būda, giria, kalnas, piliakalnis, sodyba, trakas. Albo: Kaunas miasto < Kaunas nazwisko, Kavárskas miasto < Kavárskas nazwisko (Vanagas 1996: 90–94), Alvitas wieś < Alvitas jezioro, Šventėžeris miasteczko < Šventėžeris jezioro, Vištytis miasteczko < Vištytis jezioro (Balčikonis 1978: 339–340). W tych ostatnich przypadkach podstawami nazw miejsc zamieszkanych są inne onimy (nazwy osobowe i miejscowe). Łatwe do oceny z punktu widzenia słowotwórstwa nowe imiona litewskie również poświadczają te same modele kształtowania się ich systemu i uzupełniania go o nowe jednostki: wyraz pospolity → imię albo nazwa własna → imię. To samo dotyczy przezwisk. Chociaż autor omawianych prac uznaje tylko jeden wtórny sposób powstawania przezwisk – nazwa własna → przezwisko, antroponimy pierwotne z punktu widzenia słowotwórstwa poświadczają także drugi – wyraz pospolity → przezwisko. Spośród wszystkich wymienionych tu nazw własnych – nazw miejscowych i osobowych – wyróżniają się nazwiska. Jak pokazują szczegółowe badania nad kształtowaniem się systemu tych nazw osobowych (Maciejauskienė 1991: 50–116, 215–248), wszystkie nazwiska powstały z nazw osobowych, a zatem według modelu nazwa własna → nazwisko. Twierdząc, że nazwiska powstały z historycznych nazw osobowych, należy dodać, iż w tym przypadku nie można mówić o kilku typach (sposobach) słowotwórczych (por. pierwotne i wtórne nazwy miejscowe lub imiona, a wśród wtórnych – derywaty prefiksalne, sufiksalne, fleksyjne, złożenia itp.). Historyczne nazwy osobowe, zapisywane po imieniu osoby i zastępujące nieistniejące nazwiska, stopniowo nabywały cech charakterystycznych dla tych ostatnich (stawały się dziedziczne, wspólne wszystkim członkom jednej rodziny itd.), czyli przekształcały się w nazwiska. Takie, jakie były i jakich wówczas używano. Ze względu na tę specyfikę powstawania nazwisk wszystkie można z punktu widzenia słowotwórstwa kwalifikować wyłącznie jako pierwotne: powstałe z różnych historycznych nazw osobowych i niewykazujące żadnych formalnych cech słowotwórczych w wyniku ich przekształcenia w nazwiska. Przy takim założeniu nie można zgodzić się z tym, co powiedziano o słowotwórstwie nazwisk w omówionych wcześniej artykułach, ponieważ nazwy te nie mogły powstać z wyrazów pospolitych, nie można ich z punktu widzenia słowotwórstwa podzielić na pierwotne i wtórne, a wtórnych – dalej na derywaty sufiksalne, fleksyjne i inne, złożenia itd. W ten czy podobny sposób można klasyfikować i badać wyłącznie historyczne nazwy osobowe, z których powstały nazwiska (por. na przykład Zinkevičius 1977: 227–242). A zatem, w odróżnieniu od wszystkich innych omówionych onimów – nazw miejscowych i niektórych nazw osobowych – w badaniu nazwisk możliwy jest wyłącznie model analizy morfemicznej (analizy struktury morfologicznej). Taki sposób analizy z powodzeniem zastosowano do nazwisk łotewskich (Staltmane 1981). Po uwzględnieniu specyfiki kształtowania się systemu tych nazw osobowych i uznaniu, że ze względu na swoistość nazwisk ich słowotwórstwa nie można badać w inny sposób 184 VITALIJA MACIĖJAUSKIENĖ w pracy przedstawiono charakterystykę struktury morfemicznej nazwisk. Jak twierdzi autorka, badając strukturę nazwisk, ważne jest ustalenie, jakie środki słowotwórcze wyrazów pospolitych i jak często występują w nazwiskach, a także czy nazwiska mają formanty antroponimiczne dla nich charakterystyczne i tym podobne (Staltmane 1981: 31–32, 39). 4.3. Cele morfemicznego podziału nazwisk, czyli analizy ich struktury, mogą być różne. Oprócz wspomnianych już celów, które autorka pracy o nazwiskach łotewskich uważa za istotne, mogłyby być również inne. To właśnie one prawdopodobnie decydowałyby o tym, jakich morfemów dany autor szukałby w nazwiskach. Jednym z ważniejszych przedmiotów takich badań byłyby niewątpliwie sufiksy występujące w nazwiskach litewskich; oceniając je, należałoby uwzględnić nie tylko językowe, lecz także pozajęzykowe okoliczności powstawania nazwisk i ich ostatecznego ustalenia. Na przykład to, że nazwiska mają litewskie sufiksy patronimiczne -aitis, -onis, -ūnas i inne, wskazuje, że powstały od patronimików, których formantami słowotwórczymi są właśnie wymienione sufiksy. Sufiksy nazwisk -avičius, -evičius mogą wskazywać, że nazwiska te powstały od patronimików utworzonych za pomocą wymienionych sufiksów słowiańskich, zostały zeslawizowane lub zapożyczone z nazewnictwa innych narodów¹¹. Tak zwane sufiksy nazwisk typu -sk- (-auskas, -skas, -skis, -eckas, -inskas i inne) są znakiem, że nazwiska te zostały zeslawizowane lub są zapożyczone. Wspomniane tu różne inne sufiksy litewskich nazwisk „prowadzą” badacza na poziom słowotwórstwa historycznych nazw osobowych, gdzie łatwo będzie można wyodrębnić antroponimy pierwotne i wtórne, a wśród tych ostatnich wskazać derywaty z sufiksami występującymi we współczesnych nazwiskach. Sufiksy utożsamiane z formantami słowotwórczymi wyrazów pospolitych mają nazwiska powstałe na przykład z historycznych nazw osobowych pierwotnych z punktu widzenia słowotwórstwa, których podstawami są apelatywy (są to tak zwane nazwy osobowe pochodzenia przezwiskowego, czyli przezwiska). To, co tu pokrótce powiedziano o sufiksach nazwisk, przynajmniej częściowo dotyczy również innych ich morfemów – przedrostków, końcówek itd. Na zakończenie należy jeszcze powiedzieć: niezależnie od tego, jakie cele stawia sobie autor badający strukturę nazwisk i jakie morfemy wyodrębnia, wszystkie one mogą być utożsamiane z rzeczywistymi formantami słowotwórczymi historycznych nazw osobowych lub apelatywów. Nie będą one jednak formantami słowotwórczymi nazwisk. Dlatego mówiąc o morfemicznym podziale nazwisk litewskich, poszukując morfemów i nazywając je, zapewne nie należałoby używać terminów i pojęć typowych dla słowotwórstwa (por. wyrazy podstawowe, derywaty, derywaty prefiksalne, sufiksalne i fleksyjne, nazwiska pierwotne i wtórne i inne) ani twierdzić, że nazwiska utworzono za pomocą przedrostka, sufiksu, końcówki itp. Ze względu na naukową precyzję trafniejsze byłyby sformułowania nazwisko ma sufiks, przedrostek, końcówkę; nazwisko jest sufiksalne, prefiksalne, fleksyjne; można wyodrębnić sufiks, przedrostek, końcówkę nazwiska lub podobne. Niekiedy to właśnie niezbyt precyzyjne użycie terminów i pojęć wywołuje wrażenie rozbieżności poglądów. 4.4. W artykule wspomniano już (por. omówienie prac P. Skardžiusa i J. Šukysa) o litewskich nazwiskach, które z punktu widzenia słowotwórstwa można nazwać derywatami sufiksalnymi. Są to oficjalne nazwiska litewskich kobiet (zamężnych i niezamężnych) oraz dziewcząt, tworzone za pomocą określonych sufiksów od nazwiska męża lub ojca. W odróżnieniu od oficjalnych nazwisk męskich, które można określać wyłącznie jako pierwotne, te nazwiska kobiet i dziewcząt oczywiście należy z punktu widzenia słowotwórstwa kwalifikować jako wtórne. 11 Plačiau žr. Maciejauskienė (1996: 60). DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARYBOS POŽIŪRIU | 185 To samo dotyczy nieoficjalnych form nazwisk dzieci i młodzieży (płci męskiej i żeńskiej), rozpowszechnionych w języku potocznym. Tworzy się je za pomocą różnych przyrostków. Są to jednak nieoficjalne antroponimy, dlatego szczegółowe omówienie ich derywacji nie jest tu potrzebne. 5. UWAGI PODSUMOWUJĄCE 5.1. W pracach onomastycznych zwraca się uwagę na specyfikę oceny derywacji onimów. Uważa się, że niektóre nazwy własne można badać z tego punktu widzenia, natomiast w przypadku innych należy zastosować model podziału morfemicznego (analizy struktury morfologicznej). Zależy to od specyfiki poszczególnych onimów oraz całej ich klasy (podklasy). Bardzo ważne jest, w jaki sposób powstał system onimów, czy jest zamknięty, ostatecznie ukształtowany i niezmienny, czy też nadal wzbogaca się o nowe jednostki, jakie czynniki językowe i pozajęzykowe zadecydowały o jego powstaniu i charakterze itp. Kierując się tymi założeniami, w artykule omówiono, jak bada się (lub można badać) z punktu widzenia derywacji nazwy własne języka litewskiego – nazwy miejscowe i antroponimy. Starano się przy tym sformułować i przedstawić pogląd na specyfikę i możliwości badania litewskich nazwisk z punktu widzenia derywacji. 5.2. Najpełniej przeprowadzono analizę derywacyjną litewskich nazw wodnych. Zgodnie z klasyfikacją strukturalno-gramatyczną nazwy te podzielono na pierwotne i wtórne, a te ostatnie dalej na derywaty, złożenia i zestawienia. Derywaty dzieli się na utworzone za pomocą końcówek, przyrostków i przedrostków. W porównaniu z derywacją wyrazów pospolitych, ze względu na specyfikę nazw wodnych jako nazw własnych, wyróżniono nowy sposób derywacji, którego wynikiem są pierwotne nazwy miejscowe. Pochodzą one od wyrazów pospolitych i nazw własnych, które po przekształceniu w nazwy wodne nie uzyskały żadnych formalnych wykładników derywacyjnych. Ten sam model klasyfikacji zastosowano w badaniu derywacji niektórych nazw gór, czyli oronimów. Te same założenia przyjęto w badaniu nazw miejscowych utworzonych jednym sposobem derywacji – nazw miejsc zamieszkanych i podmokłych utworzonych za pomocą przyrostków (ojkonimów i helonimów). Wyniki badań nad derywacją nazw miejscowych potwierdzają następujące modele ich powstawania: wyraz pospolity → nazwa miejscowa oraz nazwa własna → nazwa miejscowa. Nazwa miejscowa pasuje zarówno do nazw miejscowych pierwotnych, jak i wtórnych z punktu widzenia derywacji. Wszystkie nazwy miejscowe, których analizę derywacyjną omówiono, można badać również inaczej, tj. stosując model podziału morfemicznego (analizy struktury morfologicznej). 5.3. Jak dotąd nie powstały odrębne prace poświęcone analizie derywacji innej klasy onimów języka litewskiego – antroponimów. Jednak w niektórych pracach z zakresu antroponimiki pojawiają się elementy oceny derywacji tych onimów. Łatwo zauważyć, że nie uwzględnia się odrębnie możliwości analizy derywacyjnej antroponimów należących do różnych podklas (imion, przezwisk, nazwisk). Wszystkie dzieli się na pierwotne i wtórne, a te ostatnie następnie bardziej szczegółowo itd. Badając imiona z punktu widzenia derywacji, można z pewnością wyodrębnić pierwotne i wtórne, a wśród tych ostatnich – derywaty przyrostkowe i końcówkowe, imiona złożone itp. (por. nowe imiona litewskie). Podobne mogą być typy (sposoby) tworzenia przezwisk. Trzeba jednak zauważyć, że ze względu na specyfikę tych onimów zapewne nie wszystkie można by „zmieścić” na przykład w klasyfikacji strukturalno-gramatycznej opracowanej do badania nazw wodnych, a następnie zastosowanej także do innych nazw miejscowych. 186 | VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Modele powstawania i wzbogacania o nowe jednostki zarówno systemów imion, jak i przezwisk są takie same jak w przypadku nazw miejscowych: wyraz pospolity → imię, przezwisko oraz nazwa własna → imię, przezwisko. Zarówno w odniesieniu do imion, jak i przezwisk, oprócz analizy derywacyjnej można zastosować także inną metodę badawczą – podział morfemiczny (analizę struktury morfologicznej). Zresztą badania nad strukturą przezwisk już się rozpoczęły. 5.4. Nazwiska wyróżniają się spośród innych antroponimów tym, że wszystkie wywodzą się z historycznych antroponimów (patronimów, antroponimów pochodzenia przezwiskowego, czyli przezwisk, dawnych imion dwuczłonowych i jednoczłonowych oraz imion chrześcijańskich). System tych onimów można zatem zilustrować tylko jednym modelem: nazwa własna → nazwisko. Ponadto w tym przypadku nie można wyróżnić kilku typów (sposobów) derywacji. Nazwiska pochodzące z historycznych antroponimów nie uzyskały żadnych wykładników derywacyjnych w procesie przekształcania tych antroponimów w nazwiska. Zmienił się jedynie status antroponimu: wcześniej był patronimem, antroponimem pochodzenia przezwiskowego itp., a teraz jest nazwiskiem. Dlatego z punktu widzenia derywacji wszystkie nazwiska można kwalifikować wyłącznie jako pierwotne, a ich dalsza analiza derywacyjna jest po prostu bezzasadna. A zatem, w przeciwieństwie do innych onimów – nazw miejscowych i niektórych antroponimów – w badaniu nazwisk należy stosować wyłącznie metodę podziału morfemicznego (analizę struktury morfologicznej). Przeprowadzając taką analizę, należałoby zapewne unikać stosowania terminów i pojęć typowych dla słowotwórstwa. Zamiast nazywać nazwiska derywatami przedrostkowymi, przyrostkowymi i końcówkowymi itp., ze względu na precyzję naukową lepiej byłoby używać sformułowań: nazwisko ma przedrostek, przyrostek, końcówkę; nazwisko zawiera przedrostek, przyrostek, końcówkę; można wyodrębnić przedrostek, przyrostek, końcówkę nazwiska itp. Wtórne z punktu widzenia derywacji – derywaty przyrostkowe – są oficjalne litewskie nazwiska kobiet (zamężnych i niezamężnych) oraz dziewcząt, tworzone od oficjalnych nazwisk męża lub ojca. LITERATŪRA BALČIKONIS, J. 1978: Gyvenamų vietų pavadinimai iš ežerų ir upių vardų. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslas, 339–349. BILKIS, L. 1998: Lietuvių priesaginės darybos helonimai, Vilnius (daktaro disertacija). BUTKUS, A. 1995: Lietuvių pravardės, Kaunas: Æsti. BUTKUS, A. 1999: Lietuvių pravardžių struktūra. Darbai ir Dienos 10 (19), 91–100. GAIVENIS, K., KEINYS, S. 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. JONIKAS, P. 1968: Asmenvardžiai ir vietovardžiai. Lietuvių enciklopedija 15, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 555–571. KUZAVINIS, K., SAVUKYNAS, B. 1987: Lietuvių vardų kilmės žodynas, Vilnius: Mokslas. LPŽ – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2, red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas, 1985–1989. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1979: Lietuvių vardai XVI a. Kalbos kultūra 36, 84–89. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas, Vilnius: Mokslas. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1993: Lietuvių įvardijimas XIX a. pirmojoje pusėje. Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 100–113. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1996: Dėl lietuvių pavardžių su priesagomis -avičius, -evičius vertinimo. Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 60–70. DĖL LIET. PAVARDŽIŲ VERTINIMO DARBO POŽIŪRIU | 187 MACIEJAUSKIENĖ, V. 1997: Vienkamieniai lietuviškos kilmės vardai XVI a. Darbai ir Dienos 4(13), 111–133. MACIEJAUSKIENĖ, V. 1999: Reikšmingas lietuvių antroponimikos darbas. Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 232–241. NEPOKUPNYY, A. P., red. 1986: Теория и методика ономастических исследований, Москва: Наука. RAMONIENĖ, M. 1987: XVIII a. pabaigos pravardinės kilmės pavardžių daryba. Lietuvių kalbotyros klausimai 26, 135–139. RAZMUKAITĖ, M. 1998: Lietuvos priesaginiai oikonimai, Vilnius (daktaro disertacija). SKARDŽIUS, P. 1996: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1–768. STALTMANE, V. E. 1981: Латышская антропонимия. Фамилии, Москва: Наука. ŠUKYS, J. 1986: Miežiškėnų pavardės. Ženklas ir prasmė, Vilnius: Mokslas, 81–105. URBANAVIČIŪTĖ, Ž., ŽIČKUTĖ, V. 1975: Lietuvių pravardės. Kalbotyra 26 (1), 55–61. URBUTIS, V. 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. VANAGAS, A. 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba, Vilnius: Mintis. VANAGAS, A. 1973: Структурно–словообразовательный анализ названий гор Литвы. Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A ser. 3(44), 209–219. VANAGAS, A. 1996: Lietuvos miestų vardai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. ZINKEVIČIUS, Z. 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas. ŽEMIENĖ, A. 1999: Ragainės apskrities XVIII a. pab.–XIX a. pr. vyrų pavardžių daryba. Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 223–231. Vitalija Maciejauskienė Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected] Gauta 2000 12 12