Lithuanian “būti” with the infinitive as a modal expression and its Latvian counterparts

АСТА LINGUISTICA LITHUANICA ХІУ (2001), 71-87 Litewskie būti z bezokolicznikiem jako wyrażenie modalne i jego łotewskie odpowiedniki AXEL HOLVOET Lietuvių kalbos institutas, Vilnius W językach bałtyckich konstrukcja być + bezokolicznik jest obecnie używana jako konstrukcja modalna wyrażająca konieczność. Rozwinęła się ona z konstrukcji egzystencjalnej z czasownikiem būti, rozszerzonej o bezokolicznik celu (namas yra statyti ‘jest dom do zbudowania’ —‘dom może/powinien zostać zbudowany’- ). Konstrukcja ta, pierwotnie niejednoznaczna między możliwością a koniecznością, następnie wyspecjalizowała się w znaczeniu konieczności. Pierwotny mianownik przy buti został zreinterpretowany jako dopełnienie i zastąpiony biernikiem. Podczas gdy typ wyrażający konieczność jest produktywny zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim, tylko litewski zachował pierwotną konstrukcję z mianownikiem jako wyrażenie możliwości (man namai matyti ‘mogę zobaczyć dom’). Łotewskie odpowiedniki tej konstrukcji bywają przytaczane w literaturze, lecz reprezentują inny typ składniowy, będący innowacją łotewską: charakteryzuje go mianownik zamiast pierwotnego celownika dla agensa/podmiotu modalnego oraz inny status negacji: zirgam vezumu nepavilkt —zirgs vezumu ne pavilkt. 1. KONSTRUKCJA būti + BEZOKOLICZNIK W LITERATURZE Użycie bałtyckiego być oraz słowiańskiego byti z bezokolicznikiem jako wyrażenia możliwości lub konieczności jest dobrze znane. Zarówno w gramatykach, jak i w monografiach poświęconych składni historycznej i synchronicznej jest ona niekiedy określana tak jak tutaj (tj. jako konstrukcja zawierająca czasownik „być”), np. Miklosich (1926: 859) pisze: „das subjectlose verbum substantivum bezeichnet in verbindung mit einem infinitiv die nothwendigkeit oder moglichkeit und negativ die physische oder moralische unmēglichkeit einer handlung”. Podobne ujęcie można znaleźć u Brugmanna (1916: 923–926). W innych przypadkach brak jawnie wyrażonego czasownika w czasie teraźniejszym (ests, yra, ir itd.) prowadzi autorów zajmujących się omawianym typem do określania go jako przykładu bezokolicznika predykatywnego (dla łotewskiego por. Endzelin 1951: 991; dla litewskiego por. Ulvydas, red., 1976: 323). Jeśli obok konstrukcĮ W niektórych pracach (głównie rosyjskich) nie pomija się zasadniczej strukturalnej tożsamości konstrukcji z jawnymi i bezjawnych form czasownika „być”, lecz obie opisuje się jako przykłady „bezokolicznika niezależnego” (por. Borkovskij, red., 1978: 278–283). Takie ujęcie opiera się najwyraźniej na założeniu, że formy czasu przeszłego i przyszłego czasownika byti użyte z bezokolicznikiem nie są przykładami czasownika autonomicznego, lecz jedynie wykładnikami czasu. 72 | AXEL HOLVOET cją bez jawnie wyrażonego czasu teraźniejszego czasownika „być” istnieje porównywalna konstrukcja z jawną formą czasu (np. litewskie Man buvo eiti „musiałem iść/miałem był iść” obok Man važiuoti „muszę/- powinienem iść”), wówczas jasne jest, że ta pierwsza musi zawierać zerową realizację formy 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika „być” (ta zerowa realizacja jest cechą dobrze znaną zarówno z obu żywych języków bałtyckich, jak i z kilku języków słowiańskich), oraz że mamy do czynienia z odmianami jednej i tej samej konstrukcji, a nie z dwiema różnymi konstrukcjami. Nie wszystkie jednak formy czasu są używane z taką samą regularnością (na przykład konstrukcja może być praktycznie ograniczona do czasu teraźniejszego, tj. do odmiany bez jawnej formy czasownika „być”); ponadto mogą pojawić się dodatkowe różnice funkcjonalne, które mogą zacierać zasadniczą tożsamość między konstrukcjami zawierającymi jakąś formę czasownika „być” a tymi, które jej nie zawierają. W przypadku języka litewskiego zarówno Palionis (1972), jak i Ambrazas (1995) dochodzą do wniosku, że nie ma powodu, by rozróżniać te dwa typy. Innymi słowy, man važiuoti należy interpretować strukturalnie jako man (уға) važiuoti (w odniesieniu do staroruskiego podkreślił to już Potebnja 1958: 394). Innym powodem, dla którego poszczególne odmiany omawianego tu typu bywają wyodrębniane jako niezależne konstrukcje, jest występowanie dopełnień w różnych formach przypadkowych. W języku litewskim (reliktowo także w łotewskim) oraz w niektórych dialektach słowiańskich obok dopełnienia biernikowego z bezokolicznikiem występuje dopełnienie mianownikowe: man namai statyti obok man namus statyti ‘muszę zbudować dom/powinienem zbudować dom’ (przykłady użyte do przedstawienia tych modeli zostały zaczerpnięte za Ambrazasem 1995). Jeśli mianownik zinterpretuje się jako podmiot, a biernik jako dopełnienie (co jest w pewnym sensie trafne, lecz oznacza umieszczenie na jednym poziomie zjawisk pochodzących z różnych etapów rozwoju języka, ponieważ mamy tu do czynienia z reinterpretacją pierwotnego podmiotu jako dopełnienia, у. infra), wówczas nie sposób wyjaśnić obu typów w podobny sposób. Doprowadziło to Fraenkla (1928: 118-119) do stwierdzenia, że bezokolicznik ataiti w Каір bua iam ataiti jest podmiotem być, podczas gdy w iumus bus rustus sudas pas Diewa kelti bezokolicznik wyraża orzeczenie, którego podmiotem jest sudas (Fraenkel 1928: 14; oba przykłady pochodzą z Wolfenbiüttel Postil, bez dokładnego wskazania miejsca). Interpretacja bezokolicznika jako podmiotu być (zaproponowana przez Fraenkla dla kaip bua iam ataiti) nie może być trafnym opisem najstarszego stadium omawianej tu konstrukcji, ponieważ bałtycki i słowiański bezokolicznik był pierwotnie celownikiem rzeczownika odczasownikowego na -ti, a jego pierwotny zakres ograniczał się zatem do tego, co obecnie określa się jako bezokolicznik celu. Przy rekonstruowaniu najstarszych stadiów bałtyckich konstrukcji bezokolicznikowych należy zawsze mieć świadomość stosunkowo niedawnego pochodzenia bezokolicznika jako formy czasownikowej oraz zakresu możliwych funkcji składniowych, które bezokolicznik mógł początkowo pełnić ze względu na swój charakter morfologiczny, mianowicie charakter celownika rzeczownika odczasownikowego. Wszędzie tam, gdzie bezokolicznik funkcjonuje jako podmiot w tym sensie, że zajmuje miejsce podmiotu w mianowniku (jak w Turéti daug dėdžių |...) nemaža garbės ir malonumo ‘mieć wielu wujów... to niemały zaszczyt i przyjemność’ —Vaižgantas, cyt. za: Ulvydas, red., 1976: 292), taki stan rzeczy jest stosunkowo późnym rozwojem. Ambrazas (1995) wyróżnia w obrębie rozpatrywanego tutaj typu składniowego dwa podtypy: (man) yra /2 /buvo /bus namai matyti oraz (тап) уға /2/buvo /bus namai 2 Jako przykład można przytoczyć zróżnicowanie funkcjonalne między konstrukcjami z zerową formą czasownika ‘być’ (formy czasu teraźniejszego) a konstrukcjami z przyszłym būs w języku łotewskim (у. infra). LITEWSKIE być Z BEZOKOLICZNIKIEM | 73 statyti. Mając na uwadze pochodzenie bałtyckiego bezokolicznika, analizuje on konstrukcję (man) yra | O | buvo | bus namai matyti jako rozszerzony wariant konstrukcji z czasownikiem posiłkowym i podmiotem w mianowniku. Podmiot w mianowniku został następnie poddany reinterpretacji i zaczął funkcjonować jako dopełnienie bezokolicznika. Jest to jedno ze źródeł charakterystycznego dla bałtyckich konstrukcji bezokolicznikowych dopełnienia w mianowniku. Zastąpienie dopełnienia w mianowniku dopełnieniem w bierniku dało początek nowszemu wariantowi (man) yra /O /buvo /bus namus statyti. Obok wyżej wymienionych modeli z czasownikiem przechodnim Ambrazas omawia model z czasownikami nieprzechodnimi: (man) yra | C / buvo /bus eiti. Model ten niewątpliwie jest późniejszego pochodzenia i musiał rozwinąć się na podstawie modelu tranzytywnego po dokonaniu reinterpretacji. Ujęcie tego procesu przez Ambrazasa jako przypadku reinterpretacji (zasadniczo odzwierciedlające ujęcie Brugmanna 1916: 925) jest dość przekonujące, choć zaproponowano również alternatywne wyjaśnienia: Timberlake (1974) wyjaśnia biernikowy obiekt jako konwergencję arealną łączącą języki fińskie, bałtyckie i północnorosyjskie. Jak zauważył Ambrazas, te dwa wyjaśnienia nie muszą być ze sobą sprzeczne. Rekonstrukcja Ambrazasa jest zresztą najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem tego sposobu wyrażania konieczności, ponieważ konstrukcja zawierająca czasownik ‘być’ połączony z bezokolicznikiem celu lub jakakolwiek równoważna konstrukcja wyrażająca cel jest powszechnym środkiem wyrażania możliwości i/lub konieczności, por. angielskie what is to be done, niemieckie die Frage ist nicht zu losen itd.). Możemy założyć, że takie konstrukcje wywodzą się z konstrukcji egzystencjalnych, a następnie zostały zreinterpretowane jako modalne, tzn. pierwotny model to yra namai statyti /matyti, co oznaczałoby coś w rodzaju ‘jest dom do oglądania/zbudowania’. Innymi słowy, namai było pierwotnie podmiotem konstrukcji egzystencjalnej. Hipoteza Timberlake’a jest zatem potrzebna nie tyle do wyjaśnienia pochodzenia użycia mianownika, ile do wyjaśnienia zachowania mianownika po zreinterpretowaniu konstrukcji jako wyrażenia modalnego, tzn. jego zachowania na etapie, gdy mianownikowy podmiot stał się mianownikowym obiektem. I właśnie taką rolę przypisuje substratowi/adstratowi fennickiemu Ambrazas (1997: 99). 2. PROBLEM być JAKO CZASOWNIKA MODALNEGO O ile zmiana statusu mianownika w namai yra statyti (tj. jego reinterpretacja jako mianownikowego dopełnienia i jego ostateczne zastąpienie dopełnieniem biernikowym) jest oczywista, o tyle dotychczas w literaturze nie poświęcono uwagi zmianom statusu czasownika „być”. Pierwotnie był to czasownik substancjalny wyrażający predykat egzystencjalny. Przed reinterpretacją podmiotu mianownikowego jako dopełnienia musiał istnieć pewien okres, w którym zachowano pierwotną strukturę składniową zdania, lecz w strukturze semantycznej zaszło już przesunięcie, a cała konstrukcja nabrała znaczenia wyrażenia możliwości lub konieczności. Podobną sytuację można zaobserwować w przypadku innych konstrukcji, które wykształciły lub wykształcają znaczenie modalne. Tak więc na przykład znaczenie modalne (braku konieczności) rozwinęło się w bałtyckich i słowiańskich konstrukcjach, w których bezokolicznikowe zdanie względne zostaje dołączone do domniemanego podmiotu konstrukcji egzystencjalnej. Litewskie néra ko skaityti, łotewskie nav ko lasit oznacza „nie ma nic do czytania- ”, ale także „nie ma sensu czytać (czegokolwiek lub jakiegoś konkretnego tekstu)”. 74 | AXEL HOLVOET To drugie odczytanie prowadzi do użycia tej konstrukcji w funkcji modalnej; w takim przypadku zaimek względny traci swoją relację gramatyczną jako dopełnienie bezokoliczników skaityti, lasīt, a bezokolicznik może przyjąć własne dopełnienie: Nėra ko skaityti tokių knygų, Nav ko lasit tūdas grāmatas* . Wprowadzenie dopełnienia (odrębnego od zaimka względnego) wraz z bezokolicznikiem jest przykładem aktualizacji następującej po modalnej reinterpretacji konstrukcji. Te przypadki, w których nie wprowadza się nowego dopełnienia, mimo że bezokolicznik jest przechodni (częściowo w wyniku elipsy, np. néra ko skaityti ‘nie ma czego czytać’ lub ‘nie ma sensu tego czytać [tj. książki, o której właśnie wspomniano]), są obecnie syntaktycznie ambiwalentne, lecz niewątpliwie musiał istnieć etap pośredni, poprzedzający zmiany syntaktyczne, na którym zaszła jedynie zmiana znaczenia. Podobną sytuację można zrekonstruować dla namai statyti ‘jest dom do zbudowania’, ‘dom musi zostać zbudowany’. To nowe znaczenie modalne doprowadziło z kolei do reinterpretacji syntaktycznej, w wyniku której yra zaczęło funkcjonować jako wykładnik modalności, і.е., jako reprezentacja predykatu modalnego, którego argument reprezentowała struktura podrzędna [namai statyti]; to z kolei doprowadziło do reinterpretacji namai jako dopełnienia w mianowniku i do jego ostatecznego zastąpienia biernikiem. Proces ten przebiega dokładnie równolegle do procesu dotyczącego czasownika turėti ‘mieć’. Możemy założyć, że konstrukcja turiu duonos valgyti pierwotnie również zawierała celownik celu: ‘mam trochę chleba do zjedzenia’ — ‘muszę jeść chleb’. W istocie pierwotne znaczenie (zakładające segmentację [[turin duonos] valgyti]) nadal istnieje obok nowego ([turiu [duonos valgyti]]). Obecnie znaczenie czasownika modalnego („have to, must, should”) przypisuje się furėti jako odrębne znaczenie obok podstawowego znaczenia posesywnego, a ze względu na podstawowe podobieństwo semantyczne „habeo” i „mihi est” (które powinno być opisywane jako konwersy syntaktyczne, jak podkreśla Benveniste 1966) powinno być możliwe przypisanie podobnego znaczenia modalnego również „be”. Interpretacja być jako czasownika modalnego wymaga oczywiście dalszego wyjaśnienia. Czasownik turėti odpowiada naszym wyobrażeniom o czasownikach modalnych, ponieważ wykazuje pewne cechy charakterystyczne dla tego, co w gramatyce generatywnej określa się jako komponent Aux, mianowicie niejako stoi poza strukturą syntaktyczną zdania i nie wpływa na nią. W tym sensie jest podobny do wykładnika czasu i trybu, a istotnie czas i tryb również często wyrażane są za pomocą czasowników posiłkowych. Możemy zatem mówić tutaj o modalnym czasowniku posiłkowym. Oczywiście przypadek być jest inny, ponieważ wydaje się, że wpływa on na strukturę syntaktyczną. Jednakże wymagania i konwencje związane z generatywnym sposobem opisu nie są tutaj istotne. Czasownik modalny typowo reprezentuje predykat modalny z jednym argumentem propozycjonalnym, którego reprezentacją syntaktyczną jest zdanie podrzędne. Założę tutaj, że taki predykat może wpływać na przypisywanie form przypadkowych. Należy zauważyć, że takie założenie jest konieczne, jeśli chcemy uwzględnić właściwości składniowe litewskiego debitiwu: jest to forma, której funkcja jest czysto modalna, tj. wyraża predykat modalny. Zmienia ono jednak przypisywanie form przypadkowych. System predykatów modalnych (w odróżnieniu od modalności zdania) opiera się na centralnych znaczeniach konieczności i możliwości. Czasowniki modalne właściwe mają tendencję do specjalizowania się w 3 Zob. także rosyjskie нечего читать такие книги, gdzie zanegowany czasownik substancjalny нет połączył się z zaimkiem względnym w coś, co obecnie uważa się, w tym konkretnym użyciu, za wyrażenie predykatywne o znaczeniu „nie ma sensu (czegoś robić)”. LITEWSKIE być Z BEZOKOLICZNIKIEM | 75 zakresie bądź konieczności, bądź możliwości. Te dwa znaczenia modalne są oczywiście wzajemnie powiązane na kilka sposobów poprzez działanie negacji. W szczególności następujące równoważności są to be zaobserwowano: 0-р’ = ‘0р (itis konieczne, aby nie-p” = ‘jest niemożliwe, aby р’) 0-р’ = р (‘nie jest konieczne, aby nie-p” = ‘jest możliwe, aby р’) Chociaż języki wykazują tendencję do przejawiania różnego rodzaju ograniczeń formalnych dotyczących wprowadzania negacji w konstrukcjach z czasownikami modalnymi, istnieje, co do zasady, możliwość dodania negacji albo do czasownika modalnego (NEGACJA ZEWNĘTRZNA), albo do bezokolicznika (NEGACJA WEWNĘTRZNA), jak ilustrują to następujące przykłady litewskie: jis negali ateiti _(*—Op') ‘nie jest możliwe, aby przyszedł /nie jest możliwe, że przyjdzie’ jis gali neateiti ('9—p') “jest możliwe, aby nie przyszedł /jest możliwe, że nie przyjdzie’ jis negali neateiti (*—9—p')*nie jest możliwe, aby nie przyszedł /nie jest możliwe, że nie przyjdzie’ Jednakże w wyrażeniach konieczności negacja może często ulec internacjonalizacji, tj. może być formalnie dołączona do czasownika modalnego, podczas gdy semantycznie jest interpretowana jako należąca do bezokolicznika, np. znaczenie strukturalne jis neturi ateiti iss—Op',i.e., ‘nie jest konieczne, aby przyszedł“ = ‘nie musi przyjść’, lecz może ono równie dobrze oznaczać 'U-p', tj. ‘jest konieczne, aby nie przyszedł’, *nie powinien przyjść’. Oprócz pokrótce scharakteryzowanych tutaj czasowników modalnych możemy odnotować szereg alternatywnych środków wyrażania konieczności i możliwości. W łacinie na przykład znaczenie konieczności jest często wyrażane za pomocą konstrukcji z gerundivum predykatywnym: Karthago delenda est ‘Kartagina powinna zostać zniszczona’. Strukturalnym i funkcjonalnym odpowiednikiem łacińskiej konstrukcji z gerundivum predykatywnym jest łotewska konstrukcja z imiesłowem biernym czasu teraźniejszego: Siens ir plaujams ‘siano musi zostać skoszone’. Konstrukcja łotewska jest interesująca, ponieważ może służyć jako przykład wyrażenia niejednoznacznego między koniecznością a możliwością. Imiesłów lub, mówiąc precyzyjniej (ponieważ czysto imiesłowowe użycie tej formy jest obserwowane jedynie rzadko), przymiotnik odczasownikowy na -ms oznacza ogólną predyspozycję obiektu do podlegania określonemu rodzajowi działania, lecz dokładna interpretacja tej predyspozycji w kategoriach możliwości (‘które może zostać skoszone’) lub konieczności (‘które musi zostać skoszone’) zależy od kontekstu. Ta niedookreśloność utrzymuje się w tych przypadkach, w których przymiotnik odczasownikowy jest używany w konstrukcji łącznikowej, a Siens ir plaujams może mieć również oba znaczenia: możliwości i konieczności. W przypadku konstrukcji z czasownikiem ‘be’ i bezokolicznikiem celu podobna modalna niejednoznaczność jest poświadczona w kilku językach, por. Niemiecki Die Frage ist zu losen „The problem can be solved’ lub „Тһе problem must be solved’. Specjalizacja takich konstrukcji jako wyrażeń konieczności jest prawdopodobnie związana z ich postępującą gramatykalizacją. Prawdopodobnie w ten sposób należy wyjaśnić specjalizację konstrukcji łacińskiej z predykatywnym imiesłowem odczasownikowym jako środka wyrażania konieczności. Łotewska konstrukcja z imiesłowami czasu teraźniejszego 76 | AXEL HOLVOET biernymi wydaje się przechodzić podobny proces. W tych przypadkach, w których konstrukcja z imiesłowem biernym ma charakter kopularny, jest ona również niejednoznaczna między możliwością a koniecznością, lecz gdy przestaje być kopularna i zaczyna funkcjonować jako właściwa KONSTRUKCJA MODALNA, zachowuje się wyłącznie odczytanie konieczności. Dzieje się tak, gdy konstrukcja tego typu wywodzi się od czasownika nieprzechodniego, wskutek czego nie ma podmiotu w mianowniku i konstrukcji nie można już interpretować jako kopularnej: Ikviens jau zināja, kurā baznīcā viņam ejams (P. Rozītis) *But everyone of them know to which church he was to go’. Można znaleźć więcej przykładów konstrukcji modalnych, które pierwotnie są niejednoznaczne między koniecznością a możliwością, a następnie ulegają specjalizacji*. Omawiane w tym artykule konstrukcje są jednym z takich przykładów. 3. DWA ETAPY GRAMATYKALIZACJI BYTI + BEZOKOLICZNIKA JAKO KONSTRUKCJI MODALNEJ Konstrukcje bałtyckie z być i bezokolicznikiem wydają się potwierdzać tezę o pierwotnie niezróżnicowanej konstrukcji, podatnej na dwojaką interpretację modalną (możliwość lub konieczność), rozwijającej się w kierunku modalnie jednoznacznej konstrukcji wyrażającej wyłącznie konieczność. Przypadki znaczenia możliwości należy interpretować jako reliktowe i nieproduktywne. Rozpocznę wywód od łotewskiego, gdzie omawiane tutaj konstrukcje są częstsze niż w litewskim (choć również wykazują ślady pewnych nowych, specyficznie łotewskich zmian, które zostaną omówione poniżej). W języku litewskim konstrukcje z jawnymi formami być są obecnie wyjątkowe; są one dobrze poświadczone w pismach Bretkiinasa (por. Palionis 1972: 125-126). W gramatyce akademickiej języka łotewskiego (1959: 622) mówi się, że ‘znaczenia pokrewne’ nieuchronności i niemożliwości są wyrażane przez bezokolicznik predykatywny. Przytacza się następujące przykłady: (1) Atrak par nākamo pavasari... naudu neredzēt. „Przed następną wiosną nie ma nadziei na zobaczenie jakichkolwiek pieniędzy- ”. (2) Jums manu ilgu mūžam nesaprast. (Rainis) „Nigdy nie zrozumiecie mojego tęsknienia”. Jasne jest, że nie mamy tu do czynienia z dwiema pokrewnymi, lecz odrębnymi konstrukcjami, jak zdaje się sugerować sformułowanie Gramatyki Akademickiej. Oczywiście możliwe są dwa różne sformułowania, ponieważ niemożność p można również wyrazić jako nieuchronność —p. Jeśli zatem założymy, że przytoczone tu konstrukcje są przykładami użycia būti z bezokolicznikiem, a nie niezależnych bezokoliczników predykatywnych, to występowanie negacji z bezokolicznikiem sugeruje, że mamy do czynienia z negacją wewnętrzną oraz że 0р” (‘niemożliwe, że p’) jest wyrażane jako „J—p” („konieczne, że nie-p’), a Oczywiście nie oznacza to, że takie modalnie niejednoznaczne konstrukcje muszą koniecznie ulec takiej specjalizacji ani że muszą koniecznie rozwinąć się w wyrażenia konieczności, a nie możliwości. Niemiecki „bezokolicznik modalny” (ist zu losen) na przykład nie wykazuje oznak ewolucji w żadnym kierunku: wydaje się całkowicie stabilny jako wyrażenie zarówno możliwości, jak i konieczności (por. Van der Auwera & Plungian 1998: 100-103). LITEWSKIE być Z BEZOKOLICZNIKIEM | 77 znaczenie czasownika būt w [BŪT] + NEG-INFjest zatem znaczeniem konieczności, a nie możliwości. (1) i (2) przedstawiają zatem tę samą konstrukcję wyrażającą konieczność co (3): (3) Aivecais bāleliņ, Tev manam tēvam būt, Tev manim zirgu pirkt, Tev atvest līgaviņu. „Och, mój starszy bracie, powinieneś być dla mnie ojcem, powinieneś kupić mi konia i przywieźć [mi] narzeczoną” (BW 13796) Kiedy negacja zostaje dodana do czasownika modalnego būt, można teoretycznie oczekiwać dwóch znaczeń: „=p” lub, przy osłabionej albo uwewnętrznionej negacji, „0—p”. W rzeczywistości tylko to drugie znaczenie jest poświadczone w przypadkach, w których czasownik jest wyrażony jawnie: (4) Nevienam svešam nebij redzēt, ka Slaucéja тайата ēda |...) (R. Blaumanis) „Żaden obcy nie miał zobaczyć pani Slaucėja jedzącej [...]. (5) Tev nebūs raudāt, mila dvēsle... (Rainis, cyt. za: Bergmane e.a., 1959: 623) „Nie wolno ci / nie powinnaś płakać, moja droga duszo.” Formalne dołączenie negacji do bezokolicznika (*tev būs neraudāt) nie wydaje się poświadczone i jest oczywiście zbędne, ponieważ odpowiadające mu znaczenie wyraża konstrukcja z opuszczeniem negacji (tev nebūs raudāt). Z drugiej strony ta druga konstrukcja nie ma żadnego odpowiednika w czasie teraźniejszym: nie istnieje konstrukcja *Tēv nav raudāt „nie powinieneś płakać”. W znaczeniu, w którym należałoby oczekiwać takiej konstrukcji (z uwzględnieniem opuszczenia negacji), zawsze używa się czasu przyszłego czasownika būt. Najwyraźniej w konstrukcjach przeczących nastąpiła tutaj specjalizacja form czasownikowych pod względem czasu. Użycie czasu przyszłego būs w konstrukcjach takich jak Tev nebūs zagt „Nie będziesz kradł” nie jest umotywowane semantycznie, ponieważ w uogólniającym stwierdzeniu dotyczącym konieczności deontycznej tej modalności zazwyczaj nie postrzega się jako powstającej w przyszłości, a zarazem nieobejmującej momentu mówienia; czas przyszły czasownika modalnego jest zwykle używany tylko w przypadku modalności dynamicznej (por. You should not steal vs You will have to steal). Najwyraźniej przeczący czas przyszły wyparł przeczący czas teraźniejszy w znaczeniu deontycznym. W czasie teraźniejszym możliwa jest tylko negacja wewnętrzna. Ten rozkład znaczeń deontycznych i dynamicznych najwyraźniej rozprzestrzenił się z konstrukcji zaprzeczonych na twierdzące, tak że Tev būs strādāt „Powinieneś pracować” jest obecnie również wyspecjalizowane w znaczeniu deontycznym’. Wydaje się, że język litewski ma taki sam wzorzec w konstrukcjach z negacją. Negację można dodać do być jako czasownika modalnego; znaczenie jest deontyczne i otrzymuje interpretację —p' (z obniżeniem zakresu negacji). Cała konstrukcja nie jest już produktywna we współczesnym języku litewskim. Poniższy przykład zawiera nebuvo „nie powinno się było”: (6) Каір nusēdau пио žirgelio, nebuvo vadinti, Каір jéjau į seklyčig, nebuvo sodinti. (Ambrazas 1995: 94) i W starszych gramatykach łotewskich būs z bezokolicznikiem jest czasami opisywane jako imperativus futurum, por. Andronov (1999: 161-163). 78 | AXEL HOLVOET „Kiedy zsiadłem z konia, nie powinieneś był zapraszać mnie do środka; kiedy wszedłem do twojego domu, nie powinieneś był wskazać mi miejsca” Gdy negacja jest wewnętrzna, znaczenie jest dynamiczne, a „D-p' służy do wyrażenia niemożliwości („0р”). Negację dodaje się następnie do bezokolicznika, a czasownik „być” nie ma realizacji powierzchniowej: nie ma zatem możliwości zróżnicowania czasu. Konstrukcja ta jest opisywana w gramatyce języka litewskiego jako konstrukcja z bezokolicznikiem predykatywnym (por. Ulvydas, red., (7) Seserys atšoko: jo (žalčio) nebišvaryt! (Salomėja Nėris, cyt. za: 1976: 323): Ulvydas, red., 1976: 323) „Siostry odskoczyły: zaskrońca nie dało się już odpędzić- ”. (8) Arkliui nepavilkti vežimo. „Koń nie jest w stanie ciągnąć wozu”. Odczytanie niemożliwości może oczywiście mieć zastosowanie tylko wtedy, gdy negacja jest NEGACJĄ FRAZY CZASOWNIKOWEJ, a nie wtedy, gdy jej zakres w ogóle nie obejmuje frazy czasownikowej. W (9) negacja jest na przykład wewnętrzna w tym sensie, że nie należy do czasownika modalnego (niewyrażonego czasownika būti), lecz obejmuje swoim zakresem jedynie przysłówek visuomet, a nie czasownik: (9) Ne visuomet gi ir mums jungą vilkti. (A. Vienuolis, cyt. za Ulvydasem, red., 1976: 616) „I my nie zawsze będziemy musieli też ciągnąć jarzmo”. O ile znaczenie niemożliwości można wyprowadzić ze znaczenia konieczności w sposób opisany powyżej, o tyle możliwości oczywiście nie można. Dlatego czasownik modalny būt(i) „musieć” nie może występować w konstrukcjach typu namai matyti, chyba że czasownikowi temu trzeba również przypisać inne znaczenie, mianowicie możliwość. Nie ma jednak prawdopodobnie powodu, by tak czynić. Typ namai matyti ma zarówno osobliwości składniowe, jak i semantyczne: najważniejszą z nich jest konsekwentne zachowanie mianownika (Ambrazas 1995: 90). Ponieważ mianownik reprezentuje wcześniejszy etap rozwoju rozpatrywanych tu konstrukcji, uzasadnione wydaje się założenie, że modalne znaczenie tej konstrukcji również reprezentuje wcześniejszy etap w procesie jej gramatykalizacji jako wyrażenia modalnego. Nieostrość między możliwością a koniecznością nie jest częsta w wyspecjalizowanych wyrażeniach leksykalnych modalności, tj. w czasownikach modalnych. Wydaje się jednak, że jest ona charakterystyczna dla różnych konstrukcji w początkowym stadium ich gramatykalizacji w funkcji modalnej. Stwierdzono powyżej, że typ yra namai matyti /statyti musiał wywodzić się z konstrukcji egzystencjalnej: „Istnieje dom do budowania/- widzenia”. Dopóki konstrukcja zachowywała charakter egzystencjalny, była również niejednoznaczna pod względem znaczenia modalnego: yra namai statyti mogło oznaczać „istnieje dom do zbudowania”, podczas gdy yra namai matyti mogło być równocześnie interpretowane jako „istnieje dom do zobaczenia- ”, tj. „dom można zobaczyć”. Na późniejszym etapie, gdy znaczenie modalne przeważyło i namai statyti zaczęto interpretować jako osadzone zdanie bezokolicznikowe (z dopełnieniem w mianowniku), niejednoznaczność ta została usunięta na rzecz znaczenia konieczności. Jako paralelę możemy przytoczyć łotewskie konstrukcje z omówionymi wyżej imiesłowami strony biernej czasu teraźniejszego LITHUANIAN być WITH THE INFINITIVE | 79 w ich pierwotnej postaci (jako konstrukcje łącznikowe) są one niejednoznaczne między możliwością a koniecznością, lecz na bardziej zaawansowanym etapie gramatykalizacji wyspecjalizowały się w znaczeniu konieczności. Typ namai matyti jest zatem reliktem, co znajduje również odzwierciedlenie w ograniczeniach leksykalnych, którym podlega: obecnie typ ten wydaje się ograniczony do niewielkiej grupy czasowników oznaczających percepcję zmysłową®. W odniesieniu do łotewskiego Endzelin (1951: 992) przytacza jeden przykład, który można porównać z litewskim typem namai matyti: (10) pazit man(i) bralu masas: pilni pirksti gredzentinu BW 6259, 4 „Potrafię rozpoznać siostry moich krewnych: ich palce są pełne pierścionków”. Typ ten, podobnie jak odpowiadająca mu konstrukcja litewska, jest z funkcjonalnego punktu widzenia reliktem: pierwotne znaczenie możliwości zachowało się w przypadku jednego (lub być może kilku) czasowników wyrażających percepcję zmysłową lub poznanie. W języku łotewskim konstrukcja ta całkowicie zanikła we współczesnym języku, podczas gdy jej litewski odpowiednik, choć obecnie podlega ograniczeniom leksykalnym, nadal pozostaje w pełni żywy. Pod względem składniowym konstrukcja łotewska została zasymilowana z produktywnym typem wyrażającym konieczność, a mianownik został zastąpiony biernikiem, czego nie widać w (10), lecz co ujawniają inne warianty BW 6259 (np. pazit bija kunga riju ‘można było rozpoznać stodołę dziedzica’; pazīt man brāļa māsu ‘mogę rozpoznać siostrę mojego krewnego- ’), a także inne konteksty (pazit bija pora egli melnajam skujinam ‘można było rozpoznać jodłę rosnącą na podmokłym gruncie po jej czarnych igłach’). Asymilacja ta nie dokonała się w języku litewskim, gdzie mianownik zachował się w szczątkowym typie wyrażającym możliwość. 4. OSOBLIWE ZJAWISKA W JĘZYKU ŁOTEWSKIM Przytoczony wyżej przykład (10) jest dokładnym odpowiednikiem szczątkowego typu litewskiego wyrażającego możliwość. Jednakże Mūhlenbach (Endzelin & Mūhlenbach 1928: 194) i Endzelin (1951: 992) przytaczają całą serię przykładów rzekomo odpowiadających typowi namai matyti. Spośród nich tylko (10) jest zdaniem twierdzącym i można je wiarygodnie interpretować jako wyrażające możliwość. Pozostałe przykłady są wszystkie przeczące, nie ma więc powodu oddzielać ich od konstrukcji takich jak (1-2), które w rzeczywistości wyrażają znaczenie konieczności. Powodem, dla którego wspomina się o nich razem z użyciem pazīt w (10), jest to, że również zawierają czasowniki percepcji. Przy bliższym przyjrzeniu się jednak konstrukcje łotewskie, $ W języku cerkiewnosłowiańskim można również znaleźć pewne ślady ograniczenia użycia byti + bezokolicznik jako wyrażenia możliwości do czasowników percepcji zmysłowej. W odniesieniu do staroruskiego por. Borkovskij, red. (1978: 280). W języku polskim pierwotne bezokoliczniki wida¢ „można zobaczyć”, sfychač „można usłyszeć”, czu¢ „można poczuć zapach”, znač „można zauważyć” są nadal używane z Бус „być” (pomijanym w czasie teraźniejszym), jak w widač bylo „można było zobaczyć” itd. Wykazują one zastąpienie pierwotnego mianownika biernikiem, np. stycha¢ muzyke „muzyka jest słyszana, można usłyszeć muzykę”. Synchronicznie jednak nie są już traktowane jako bezokoliczniki, częściowo dlatego, że czasowniki, od których się wywodzą (widač, sfychač), wyszły z użycia. We współczesnej gramatyce polskiej widač i stychač są opisywane jako czasowniki nieodmienne, używające byč jako czasownika posiłkowego czasu i trybu. 86 | AXEL HOLVOET (Б) zirgs vezumu ne pavilkt (z nieproklityczną negacją) „Koń nie może ciągnąć wozu” . Zakładam zatem, że (a) i (b) są genetycznie powiązane, tj. zakładam, że (Б) powstało z (a), przy czym w zakresie formalnego kształtu konstrukcji i jej nieoczekiwanego odczytania wolitywnego mogły przyczynić się do tego pewne inne konstrukcje, genetycznie niezwiązane z (a). W tym miejscu należy poczynić jeszcze jedną uwagę dotyczącą chronologii względnej. Należy zauważyć, że aby mógł zajść proces substytucji O „for &_ , należało najpierw uwolnić pozycję syntaktyczną pierwotnie zarezerwowaną dla mianownika wyrażającego obiekt czynności (jak w lit. namai matyti). Innymi słowy, zastąpienie pierwotnego mianownika, zachowanego resztkowo w litewskim typie man (yra) namai statyti, przez biernik (jak w lit. man (уға) namus statyti) zostało ukończone, zanim wprowadzono nową frazę rzeczownikową w mianowniku. Oznacza to, że pod względem syntaktycznym w czasie, gdy zaszła reinterpretacja ©, as @_ , nie mogła zostać zachowana żadna konstrukcja typu namai matyti jako odrębny typ resztkowy obok zgramatykalizowanych wyrażeń konieczności. Pod względem semantycznym pewne ślady pierwotnej nieokreśloności typu reprezentowanego przez lit. namai matyti wydają się zachowane, jeśli pazit w (10) wyraża możliwość. Jak zauważono powyżej, pierwotna konstrukcja z celownikiem zachowała się obok nowej. To, co obserwujemy, to proces rozdzielania się jednej struktury składniowej na dwie odrębne, a nie rozwój jednej struktury w inną. Aby pierwotna konstrukcja mogła przetrwać, nowa musiała się od niej wystarczająco różnić pod względem formalnym i funkcjonalnym. Różnice można podsumować następująco: (1) oznaczanie przypadka (mianownik w przeciwieństwie do celownika), (2) status negacji (nieproklityczna), (3) nieokreśloność semantyczna (niemożność lub negatywna wola, w przeciwieństwie do niemożności jako jedynej możliwej interpretacji), (4) być może występują różnice, w ramach ogólnego znaczenia niemożności, między kilkoma rodzajami modalności, które być może mogłyby być wyrażane przez nowy typ, lecz nie przez stary, lub odwrotnie; to jednak należy zbadać odrębnie. 5. WNIOSKI Omawiana w tym artykule konstrukcja jest wspólną cechą języka litewskiego i łotewskiego. Jej najstarsza postać zachowała się wyłącznie w języku litewskim: jest to konstrukcja z podmiotem w mianowniku, użyta z czasownikiem posiłkowym i bezokolicznikiem celu: namai (уға) statyti ‘dom ma zostać zbudowany’. Konstrukcja ta była modalnie niejednoznaczna między możliwością a koniecznością, co jest cechą często obserwowaną w konstrukcjach modalnych opartych na ‘be’ z bezokolicznikiem w kilku językach europejskich. Użycie tej konstrukcji jako wyrażenia możliwości jest reliktem składniowym, zachowanym głównie w języku litewskim i podlegającym ograniczeniom leksykalnym (czasowniki percepcji, jak w namai matyti ‘dom można zobaczyć’). W toku dalszego rozwoju tej konstrukcji być zaczęło funkcjonować jako czasownik modalny wyrażający wyłącznie konieczność i jest to jedyne produktywne użycie w czasach historycznych. Nie ma już odczytania możliwości, lecz jedynie odczytanie niemożliwości wywiedzione z konieczności (“2—р’ = 0р’). Syntaktycznym następstwem tego procesu była reinterpretacja mianownika jako dopełnienia bezokolicznika i zastąpienie go biernikiem (choć język litewski szczątkowo zachował dopełnienie w mianowniku). LITEWSKIE być Z BEZOKOLICZNIKIEM | 87 W obrębie konstrukcji zanegowanych wyrażających niemożliwość język łotewski wykazuje również osobliwy rozwój niepoświadczony w języku litewskim, mianowicie pojawienie się konstrukcji z podmiotem w mianowniku zamiast podmiotu w celowniku, np. zirgs vezumu ne pavilkt zamiast zirgam vezumu nepavilkt. Konstrukcja ta charakteryzuje się również pewnymi osobliwościami w funkcjonowaniu negacji. Mechanizm jej powstania nie jest jasny. Większość konstrukcji cytowanych w literaturze jako odpowiedniki litewskiej konstrukcji wyrażającej możliwość (mamai matyti) w rzeczywistości należy do tego typu i należy je wyodrębnić (jako innowację) od litewskich konstrukcji, od których różnią się strukturalnie. Należy to odnotować w związku z litewskim typem namai matyti, ponieważ uczeni opierający swoje dane łotewskie na publikacjach Mūhlenbacha i Endzelina (por. np. Ambrazas 1995: 90) zostali wprowadzeni w błąd, sądząc, że nie ma zasadniczej różnicy między litewskimi i łotewskimi konstrukcjami wyrażającymi (nie)możliwość. BIBLIOGRAFIA AMBRAZAS, У. 1995: Rozwój konstrukcji bezokolicznikowych języka litewskiego. Lietuvių kalbotyros klausimai 33, AMBRAZAS, V. 1997: Pochodzenie biernika dopełnienia z bezokolicznikiem w języku litewskim. Lietuvių kalbotyros klausimai 38, 93-103. 74-109. ANDRONOV, А. 1999: „Wyrażanie konieczności” w łotewskiej tradycji gramatycznej (czyli The fluctuating fortunes of the Latvian debitive). Baltu filologija 8, 1998, 154—177. AUWERA, J. VAN DER, PLUNGIAN, V. A. 1998: Modality- 's semantic map. Linguistic Typology 2, 79-124. BENVENISTE, E. 1966: „Etre' i *avoir w ich funkcjach językowych. Bulletin de la Sociētē de Linguistigue de Paris LV, 1960; cytowane dalej według: Problēmes de linguistigue gėnėrale, Paris: Gallimard, BORKOV187-207. SKIJ, У. 1., hej. 1978: Gramatyka historyczna języka rosyjskiego. Składnia. Prostos предложение, Москва: Наука. BRUGMANN, K. 1916: Porównawcza fonetyka, nauka o budowie tematów i fleksji |...) języków indoeuropejskich. 11. Nauka o formach wyrazów i ich użyciu. 3/2, Strassburg: Trūbner. ENDZELINS, J. 1951: Gramatyka języka łotewskiego, Ryga: Latvijas valsts izdevnieciba. ENDZELINS, J., MUHLENBACHS, K. 1928: Gramatyka łotewska. 4. wydanie, Ryga: Valters un Rapa. FRAENKEL, E. 1928: Składnia przypadków języka litewskiego, Kowno: Drukarnia Państwowa. HOLVOET, A. 1995: Nieokreślone podmioty zerowe w języku łotewskim. Linguistica Baltica 4, 153-161. MIKLOSICH, Е. 1926: Gramatyka porównawcza języków słowiańskich. IV. Składnia. Faksymilowe wydanie pierwszej edycji z lat 1868–1874, Heidelberg: Carl Winter. PALIONIS, J. 1972: O pewnym typie zdania bezokolicznikowego w języku litewskim. Baltistica, 1. dodatek, 125—129. POTEBNJA, A. A. 1958: Z zapisków dotyczących gramatyki rosyjskiej. Tom 1-11. Redakcja ogólna... В. И. Борковского, Москва: Государственное учебно-педагогическое издательство. TIMBERLAKE, A. 1974: The nominative object in Slavic, Baltic and West Finnic, Mūnchen: Sagner. (Slavistische Beiträge, 82.) ULvvbas, K. red. 1976: Gramatyka języka litewskiego 3. Sintaksė, Vilnius: Mokslas. Axel Holvoet Otrzymano 2001 05 26 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno, Litwa [email protected]