Johannas Richteris ir Lietuvių kalbos seminaras Hallėje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA X L I V (2 0 0 1), 4 1 – 5 4 Johann Richter i Seminarium Języka Litewskiego w Halle* VINCENTAS DROTVINAS Wileński Uniwersytet Pedagogiczny Artykuł omawia okoliczności założenia Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle oraz działalność pierwszego nauczyciela tego seminarium, Johanna Richtera (1727–1728). Na podstawie materiałów z archiwów Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze ustalono nowe fakty z biografii Richtera, na przykład dotyczące miejsca uzyskania przez niego tytułu magistra (Uniwersytet w Wittenberdze). Seminarium Języka Litewskiego, działające na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu w Halle w latach 1727–1740, jest drugim, obok Uniwersytetu w Królewcu, ośrodkiem lituanistyki w Niemczech. W Halle nauczano języka litewskiego; tutaj wydano pierwszy w Prusach „Słownik litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski” (1730). Jako pierwszy o seminarium w Halle pisał Franz Specht (Specht 1935), a jego historię najobszerniej omówił Eduard Winter (Winter 1954). W kontekście historii językoznawstwa litewskiego i kultury o seminarium pisali Gertruda Bense, Vaclovas Biržiška, Kostas Korsakas, Leonas Gineitis, Jurgis Lebedys, Jonas Palionis, Domas Kaunas, Zigmas Zinkevičius i inni. Spośród nowszych badań należy wymienić publikacje Christiane Schiller (Schiller 1994, 1994a), a także autora niniejszego artykułu (Drotvinas 1998, 1998a). Historia seminarium nie została jednak dotąd zbadana wszechstronnie. W niniejszym artykule spróbujemy nieco szerzej omówić okoliczności powstania Seminarium Języka Litewskiego w Halle i warunki jego działalności, a także naświetlić niektóre aspekty życia, studiów i działalności Johanna Richtera, pierwszego docenta seminarium. Jak wiadomo, wielka zaraza i głód w Prusach w latach 1709–1711 spustoszyły szczególnie Litwę Mniejszą: około 40% wsi i miasteczek opustoszało. Król pruski Fryderyk I podjął działania mające na celu gospodarcze i kulturalne ożywienie północnej części królestwa, zamieszkanej przez Litwinów pruskich. Zgodnie z planem Retablissement (odbudowy) król w reskrypcie z 1718 r. nakazał założyć seminaria języka litewskiego w Królewcu i Halle. Wiąże się to z Królew- *W artykule wykorzystano materiały znalezione w archiwum Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze podczas mojego stażu naukowego w 2000 r. w Interdyscyplinarnym Centrum Badań nad Pietyzmem Uniwersytetu w Halle-Wittenberdze i Fundacji Franckego. Za stypendium i zapewnienie warunków pracy serdecznie dziękuję kierownictwu Fritz Thyssen Stiftung (Kolonia) oraz dyrektorowi wykonawczemu Centrum Badań nad Pietyzmem, prof. dr. Udo Sträterowi. – W artykule wykorzystano materiały znalezione w archiwum Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze podczas mojego pobytu naukowego w 2000 roku w Interdyscyplinarnym Centrum Badań nad Pietyzmem Uniwersytetu w Halle-Wittenberdze i Fundacji Franckego. Za stypendium i dobre warunki pracy chciałbym serdecznie podziękować Fritz Thyssen Stiftung w Kolonii oraz dyrektorowi zarządzającemu Interdyscyplinarnego Centrum Badań nad Pietyzmem, prof. dr. Udo Sträterowi. 42 | VINCENTAS DROTVINAS reformę profesora uniwersytetu w Królewcu i inspektora szkół w Prusach Wschodnich Johanna Heinricha Lysijusa (1670–1731), której celem było doskonalenie kształcenia duchownych i katechizacji w Litwie Mniejszej. Seminarium rozpoczęło działalność w Królewcu w 1723 r., a w Halle nieco później, dopiero w 1727 r. Czym było Halle na początku XVIII w. i dlaczego właśnie w tym mieście założono Seminarium Języka Litewskiego? Jaka atmosfera polityczno-kulturalna panowała w Halle w pierwszych dziesięcioleciach XVIII w. i jaki system akademicki obowiązywał na uniwersytecie w Halle, gdy przybyli tam Richter i pierwsi „docelowi” studenci z Litwy Mniejszej? Halle (w środkowoniemieckim dialekcie górnofrankońskim hal „kopalnia soli”) zostało po raz pierwszy wspomniane w 806 r., kiedy Karol Wielki założył twierdzę, by bronić kupców handlujących solą. Halle rozrosło się i rozkwitło dzięki wydobyciu soli i handlowi nią; w średniowieczu należało do Hanzy, a od 1680 r. – do elektorów Brandenburgii-Prus. Pod koniec XVII w. Halle stało się miastem uniwersyteckim i garnizonowym, zarządzanym z Berlina i Poczdamu. W 1694 r. Fryderyk III Brandenburski, jako przeciwwagę dla ściśle luterańskich uniwersytetów w Wittenberdze i Lipsku, założył w Halle uniwersytet reformowany, związany z pojawieniem się i rozwojem pietyzmu. Pietyzm powstał w drugiej połowie XVII w. jako ruch religijny skierowany przeciwko nadmiernemu racjonalizmowi protestantyzmu, nieuwzględniającemu mistyczno-sentymentalnych potrzeb wiernych ani intymnego charakteru wiary (Arnašius 1994: 53). Za twórcę ideologii pietyzmu uznaje się niemieckiego teologa Friedricha Jakoba Spenera (1635–1705), który w 1670 r. założył we Frankfurcie nad Menem Collegia pietatis („Kolegium Pobożności”). Spenerio mokinys ir pasekėjas buvo vokiečių teologas Augustas Hermannas Francke (1663–1727), savo mokytojo pažiūras skelbęs Leipcige bei Erfurte ir už tai atleistas iš kunigo pareigų. Būdamas Hallės priemiesčio Glauchos parapijos kunigu, plėtojo socialinę jaunimo rūpybą ir ugdymą, 1695 m. įsteigė mokyklą varguomenės vaikams ir našlaičių (Waisenhaus, gr. Orphanotrophium), iš jų vėliau išaugo Francke’s fondo institucijos (Franckesche Stiftungen) kaip universiteto struktūrinis priedas. Besikuriančiame Hallės universitete 1691 m. Francke pradėjo dėstyti graikų ir rytų kalbas, buvo glaudus humanistinio mokymo Waisenhauso mokyklose šalininkas, planavo įsteigti specialų filologinį seminarą klasikinėms kalboms studijuoti. Be jo, Halėje dėstė žymus vokiečių filologas klasikas Joachim­as Lange, kurio graikų kalbos gramatika, vadinamoji Waisenhauso gramatika, 1705–1821 m. buvo išleista 57 kartus, o lotynų kalbos gramatika per maždaug tą patį laikotarpį sulaukė 60 leidimų (Martens 1989: 167–168). Hallės universitetą garsino žymiausi to meto autoritetai. Iš jų minėtinas juristas, prigimtinės teisės propaguotojas Christianas Thomasius (1655–1728), bene pirmasis Leipcige (ir visoje Vokietijoje) 1687 m. pradėjęs paskaitas skaityti vokiškai, leidęs mokslinį žurnalą Mėnesinės naujienos (Monatliche Nachrichten). Thomasius įteisino vokiečių kalbą kaip universiteto paskaitų kalbą ir kaip priemonę mokslinei publicistikai (nors nenuneigė ir lotynų kalbos, kuria dar buvo rašomos disertacijos). Filosofas Christianas Wolffas (1679–1754), Gotfriedo Wilhelmo Leibnitzo pasekėjas, buvo vadinamas antruoju Vokietijos mokytoju (Praeceptor Germaniae), dėl savo pažangių pažiūrų 1723 m. ištremtas iš Prūsijos, 1740 m. pakviestas atgal į Hal­lę (Käthe, 1998: 19). Visi jie drauge su teologais Joachimu Justu Breithauptu ir Pauliumi Antonu atsisakė senojo universitetų idealo (Dramblio kaulo bokštas) ir grindė universitetų reformą principu „Mokslas turi tarnauti gyvenimui“. Todėl jie laikomi pirmųjų modernių- J. RICHTERIS IR LIETUVIŲ KALBOS SEMINARAS HALLĖJE | 43 twórcami niemieckich uniwersytetów. Uniwersytet w Halle w XVIII w. nazywano Atenami nad Soławą (niem. Saal-Athen, od nazwy rzeki przepływającej przez miasto Saale). Sam Francke był najwybitniejszym teologiem pietyzmu w Halle. W jego osobie łączyły się surowa dyscyplina pokutna z oryginalnym systemem nauczania i wychowania. Francke był inicjatorem wzorcowych instytucji oświatowych, które później rozpowszechniły się w Niemczech i za granicą. Nieprzypadkowo pietystyczny wydział teologiczny Uniwersytetu w Halle otrzymał od króla Fryderyka I zadanie przygotowania pietystycznych kaznodziejów i duchownych dla parafii w Prusach, przede wszystkim w Litwie Mniejszej. Świadczy o tym wpis w dzienniku Franckego z 1718 r.: „Król przysłał reskrypt, że tutaj, w Halle, mają być kształceni ludzie (Schulleute), którzy na Litwie mogliby być kierownikami szkół, a później kaznodziejami” (Winter 1954: 44). Chociaż król nakłaniał Franckego, by szybciej uruchomił seminarium w Halle, wszystko przebiegało wolniej, niż sobie życzono. Początkowo planowano założyć seminarium dla 7–8 studentów teologii, którzy uczyliby się języka litewskiego, a później zostaliby kaznodziejami w Litwie Mniejszej (Schiller 1994: 205)1. Zalecenie zawarte w reskrypcie, by założyć w Halle „małe seminarium”, zrealizowano jesienią 1725 r., gdy z Prus Wschodnich przybyło do Halle pierwszych dziewięciu studentów teologii. Odnotowano to w reskrypcie królewskim z 17 listopada 1725 r. Winter skłania się do uznania tej daty za początek Seminarium Języka Litewskiego (Winter 1954: 47) i nie zgadza się z opinią Spechta, że seminarium rozpoczęło działalność w 1727 r. Pierwsi studenci seminarium nie uczyli się jednak jeszcze języka litewskiego, ponieważ nie znaleziono dotąd jego nauczyciela. Dlatego w reskryptach z 2 i 26 maja oraz 12 lipca 1727 r. król podkreślał, jak ważne jest dla niego znalezienie nauczycieli języka litewskiego. Niestety, poszukiwania odpowiednich osób znacznie się przeciągnęły. Dążąc do wywiązania się z tego zobowiązania, przywódca halleńskich pietystów Francke zwrócił się do swoich współwyznawców w Litwie Mniejszej z prośbą o wskazanie kandydatów do planowanego Seminarium Języka Litewskiego. Na prośbę Franckego odpowiedział dziekan z Kłajpedy (Erzpriester) Johann Arnold Pauli2. W liście do Franckego z 26 stycznia 1727 r. polecił dwóch kandydatów – Johanna Richtera i Friedricha Wilhelma Haacka – i dodał, że zbierają oni litewskie słowa z drukowanych pism luterańskich oraz opracowują słownik (Winter 1954: 48; Drotvinas 1998a: 84)3. Richter jest następnie wymieniany w rozporządzeniach królewskich. Z pism kancelarii królewskiej w Berlinie dowiadujemy się o zatwierdzeniu kandydatury Richtera. Król, zadowolony, że udało się znaleźć znawcę języka litewskiego odpowiedniego do pracy w przyszłym seminarium w Halle, w 1727 r. 1 „… wollen Sie gerne ein kleines Seminarium in Halle von eben 7–8 Subjectis angerichtet wissen…“ (Schiller 1994: 205). 2 Johannas Arnoldas Pauli (1682–1741) gimė Johannisburge, 1698 m. studijavo teologiją Karaliaučiaus universitete, 1703 m. buvo pradžios mokyklos vedėjas, nuo 1708 m. visos Rusijos evangelikų karo kapelionas ir Peterburgo liuteronų parapijos kunigas inspektorius. Grįžęs į Vokietiją, 1712 m. Frankfurto prie Oderio universitete gavo teologijos daktaro laipsnį, buvo pakviestas į Karaliaučiaus universitetą ekstraordinarių profesorių. Šios vietos atsisakė ir buvo paskirtas Klaipėdos superintend entu (Krollmann 1967: 492). Paulis buvo vienas iš Heinriko Lysijaus redaguoto katekizmo lietuviško vertimo tikrintojų, pritaręs jam 1719 m. spalio 1 d. Domėjosi prūsų kilmės istorija, išspausdino straipsnį Kurzer Entwurf einer Weitläufigen Ausführung einiger Sätze von der alten Preussischen Sprache, Königsberg, 1754 („Kai kurių plačiai išdėstytų teiginių apie senąją prūsų kalbą metmenys“), žr. Biržiška (1963: 34). 3 Z treści listu wynika, że jest to odpowiedź Pauliego na list Franckego. Niestety, dotąd nie udało się odnaleźć wcześniejszych listów tego ostatniego, które wskazywałyby na początek ich korespondencji. 44 VINCENTAS DROTVINAS W reskrypcie z 8 września poinformował Franckego: „Cieszę się, że student teologii o nazwisku Richter, który dobrze zna język litewski, postanowił uczyć tego języka innych”4. Potwierdzeniem, że Specht miał rację, są słowa królewskiego reskryptu z 27 listopada 1727 r.: „Bardzo się cieszę, że poczyniono pierwszy krok w sprawie seminarium języka litewskiego”5. Gdy seminarium języka litewskiego6 rozpoczynało działalność, fundacja Franckego obejmowała 3000 uczniów, nauczycieli i wychowawców. W 1727 r. na uniwersytecie w Halle studiowało 256 teologów, 245 prawników i 44 medyków, łącznie 549 studentów. W ciągu dekady 1731–1742 w Halle studiowało więcej studentów niż na jakimkolwiek innym uniwersytecie niemieckim (Dreyhaupt 1755: 147). Biblioteka, której początkiem było 8 książek w sześciu językach, otrzymanych obok darowizn pieniężnych, miała już w 1721 r. 18 000 zakupionych i podarowanych książek, a w 1728 r. wzniesiono dla niej specjalne pomieszczenia (Storz 1992). W tym czasie zaczęły działać drukarnia, księgarnia, ośrodek wydawniczy Biblii, apteka i inne instytucje. Warunki nauki studentów nie były jednak najlepsze: brakowało wykładowców teologii, wykłady z teologii i filozofii odbywały się w jednej sali biblioteki kościoła Mariackiego (obecnie Marienbibliothek), wiele wykładów prowadzono w mieszkaniach profesorów, a dopiero później uniwersytet otrzymał od magistratu pomieszczenia na wspólne wydarzenia i uroczystości (tzw. Waage); zob. Hertzberg (1891). Francke sam opiekował się zresztą cudzoziemcami (Czechami, Słowakami, Węgrami), pomagając im tworzyć swego rodzaju zespoły tłumaczy przekładających Biblię i inne teksty religijne na języki narodowe. Różne stowarzyszenia studenckie, określane pompatycznymi, przynajmniej z naszego punktu widzenia, nazwami, służyły gruntowniejszemu studiowaniu Biblii, a ogólnie teologii. Wiadomości o Johannie Richterze, jego latach nauki oraz działalności lingwistycznej i pedagogicznej są dość skąpe i lakoniczne. Richter7 urodził się w 1704 r. w Kłajpedzie, w rodzinie kupca pochodzącego z Lubeki. Zatem już jako dziecko mógł przyswoić sobie w Kłajpedzie podstawy języka litewskiego; tam też zdobył wykształcenie elementarne. 14 września 1722 r. immatrykulował się na uniwersytecie w Królewcu, gdzie studiował teologię; najprawdopodobniej pogłębił znajomość litewskiego w tamtejszym seminarium języka litewskiego. Studia w Królewcu mogły trwać dwa–trzy lata. Nie wiemy, czym się zajmował, zanim został zaproszony do Halle8. We wspomnianym liście Pauliego do Franckego napisano, że ojciec pozwolił synowi kontynuować studia teologiczne w Niemczech. 4 „Ponadto cieszę się, że pewien student teologii nazwiskiem Richter, znający język litewski, postanowił tam nauczać tego języka innych” (Winter 1954: 48). 5 „Bardzo się cieszę, że poczyniono pierwszy krok w sprawie seminarium litewskiego” (Winter 1954: 49). 6 W dokumentach archiwalnych Halle seminarium określane jest rozmaicie: Seminarium Lithuanicum, Littauisches Seminar, Seminarium Theologicum Lithuanicum, Collegium Lithuanicum, Institutum Lithuanicum. 7 W litewskiej historiografii Johann (Jonas) Richter nazywany jest Richterem II (w odróżnieniu od Johanna Richtera, zwanego także Rikovius); zob. Biržiška (1963: 66). 8 Pauli pisze w liście do Franckego o braku duchownych w litewskich parafiach i podaje, że w ciągu kilku lat zmarło trzech księży. Szczególnie trudna sytuacja panuje na Mierzei Kurońskiej, gdzie na wąskim pasie między morzem a zatoką mieszka 55 rodzin; aby do nich dotrzeć, ksiądz musi przebyć 24 mile w tę i z powrotem. Chociaż po reformacji obiecywano przydzielić im księdza, parafianie nie doczekali się go przez półtora stulecia. Pauli pisze także o złej sytuacji materialnej duchownych, kiedy jeden biedny ksiądz musi utrzymywać dziewięciu innych biedaków. Z powodu braku księży ta mała trzódka Chrystusa często przez cztery tygodnie lub dłużej nie słyszy słowa Bożego i może łatwo zdziczeć; potrzebuje lepszej opieki duszpasterskiej (Winter 1954: 202). J. RICHTERIS IR LIETUVIŲ KALBOS SEMINARAS HALLĖJE 45 O studiach Richtera na uniwersytecie w Halle dowiadujemy się z wpisu immatrykulacyjnego: 15 września 1727 r.: Joh. Richter Memela Bonuss dd Theol. (zob. il. 1). Wpis sporządzony własnoręcznie przez kandydata jest lakoniczny i mało informacyjny. Podana jest również druga data immatrykulacji – 18 maja 1728 r. (Winter 1954: 48)⁹. W Halle Richter nie tylko studiował teologię, lecz także był pierwszym docentem Seminarium Języka Litewskiego. Niestety, mamy niewiele danych na temat nauczania języka litewskiego w seminarium. Lekcje języka litewskiego, odbywające się najprawdopodobniej na wzór seminarium królewieckiego przez dwie godziny tygodniowo, podobnie jak każde tłumaczenie tekstu czy przygotowanie litewskiego kazania, wymagały podręczników. Richter mógł już korzystać z co najmniej trzech opublikowanych wcześniej gramatyk języka litewskiego autorstwa Daniela Kleina oraz Sapūnasa–Schultza. Dostarczył je seminarium w Halle, jak wynika z listów do Franckego, profesor uniwersytetu królewieckiego, pietysta teolog Georg Friedrich Rogall (1701–1733). Więcej trudności nastręczał słownik litewski: dotąd w Prusach nie wydrukowano żadnego słownika. Dlatego ten sam Rogall najpewniej przesłał z Królewca rękopiśmienny słownik litewsko-niemiecki, który Richter przepisał. Świadczy o tym anonimowy rękopis słownika litewsko-niemieckiego przechowywany obecnie w bibliotece fundacji Franckego; na ostatniej (300.) stronie ręką Richtera zapisano datę zakończenia przepisywania – A. MDCCXXVIII die 18. Junij. Słownik ten do dziś wielu bezkrytycznie uznaje za dzieło Richtera (to temat na osobny artykuł). IL. 1. WPIS IMMATRYKULACYJNY JOHANNA RICHTERA Jeśli chodzi o litewskie książki religijne, Richter przyjechał do Halle z niepustymi rękami. Przywiózł i podarował seminarium trzy książki: Postilę Jana Bretkūnasa (1591), Psalterą Dowido Jana Rėzy (1625) oraz Nowy Testament (1727). Wszystkie te książki zostały dedykowane Seminarium Języka Litewskiego i opatrzone wpisami Richtera: In usum Seminarii Lithuani consecravit Joh: Richter Memela Boruss (zob. il. 2, 3). Teksty tych dedykacji mają wieloraką wartość: są to wczesne- 9 Datę tę zaczerpnięto z księgi protokołów konwentu Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Halle. 46 | Vincentas Drotvinas 2 PAV. JOHANNO RICHTERIO DEDIKUOTA JONO BRETKŪNO POSTILĖ (1591) J. RICHTERIS IR LIETUVIŲ KALBOS SEMINARAS HALLĖJE | 47 3 PAV. JOHANNO RICHTERIO DEDIKUOTAS JONO RĖZOS PSALTERAS DOWIDO (1625) 48 | V I N C E N T A S D R O T V I N A S autentyczne podpisy Richtera z okresu halleńskiego. Jak wiadomo, wspomniany rękopis słownika nie zawiera nazwiska autora (ani kopisty). Porównanie autografu Richtera z charakterem pisma w słowniku pozwala jednoznacznie stwierdzić, że słownik został przepisany ręką Richtera. Wreszcie należy podkreślić, że książki podarowane przez Richtera Seminarium Języka Litewskiego były pierwszymi litewskimi drukami w Halle. Dlatego Richtera można zasadnie uznać za założyciela zbiorów lituanistycznych biblioteki fundacji Franckego10. 20 marca 1728 r. Francke szczegółowo informuje Rogalla o działalności Seminarium Języka Litewskiego i zachowaniu jego członków. O Richterze i jego koledze Haacku pisze, że pan Richter i pan Haack, którzy uczą litewskiego, również nie przekraczają dobrych granic i korzystają z okazji, by doskonalić się duchowo. O Richterze dodaje jeszcze, że Pauli, chcąc wzmocnić jego zamiar podjęcia studiów, przekazał litewskim instytucjom dwa dukaty (Winter 1954: 48). Podaje się również, że 30 kwietnia 1728 r. na uniwersytecie w Halle (w rzeczywistości w Wittenberdze, zob. niżej) Richter uzyskał stopień magister artium, a w sierpniu tego samego roku wyjechał z Halle. Francke pisał o tym w liście do Rogalla z 3 września, że w środę liczni Prusacy odprowadzili wyjeżdżających pana Richtera i pana Schraubego. Po powrocie do Prus Litewskich, 13 grudnia 1728 r. został wyświęcony na księdza i otrzymał parafię w Katyčiai; od 1736 r. był adiunktem litewskiego księdza kościoła św. Jakuba w Kłajpedzie, a później diakonem kościoła parafii niemieckiej, a ponadto także księdzem na Mierzei Kurońskiej (Nehrungspfarrer), zob. Moeller (1968: 94). Od 1744 r. aż do śmierci 14 listopada 1754 r. pełnił posługę w litewskiej parafii w Kłajpedzie. Nie zerwał kontaktów z Halle. W listach z Kłajpedy z lat 1736–1738 pisał o sprawach religijnych, a także o budowie szkoły za środki otrzymane od króla itp.11 Nie uczestniczył w działalności lituanistycznej. To chyba wszystko, co wiemy o Richterze, pierwszym docencie halleńskiego Seminarium Języka Litewskiego12. Zrozumiałe, że samo Seminarium Języka Litewskiego, działające w rzeczywistości zaledwie kilkanaście lat (1727–1740), było tylko krótkim epizodem w życiu Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Halle, tym bardziej więc trudno oczekiwać, by zachowało się wiele informacji o Richterze, który pracował tam niewiele ponad rok. W ostatnich latach, zainteresowawszy się szerzej historią Halle, znalazłem materiały pozwalające lepiej naświetlić życie akademickie uniwersytetu w latach działalności Seminarium Języka Litewskiego. W archiwach Uniwersytetu w Halle i fundacji Franckego udało się znaleźć nieco nowych danych o studiach Richtera na Wydziale Teologicznym. Opierając się na nich, spróbuję wyjaśnić kilka momentów z życia Richtera w Halle. Studia i formację przyszłych księży regulowały wewnętrzne zasady Wydziału Teologicznego, oparte na metodach nauczania i wychowania Franckego. Pietyzm głosił, że każdy- 10 Książki w języku litewskim podarowane przez Richtera, a później nabyte przez Seminarium, jako pierwszy omówił Franz Specht (Specht 1935: 49); później ich wykaz uzupełniła Gertruda Bense w dotąd nieopublikowanym opisie bibliograficznym, który jest bardzo przydatny dla lituanistów. 11 Archiwum Franckesche Stiftungen, C 467: listy 8, 11, 12. 12 Albertas Juška podaje, że pierwszymi wykładowcami Seminarium byli A. Pottas i J. Richteris (Juška 1997: 573), jednak w archiwach Halle nie udało się znaleźć takiego nazwiska ani wśród studentów, ani tym bardziej wykładowców. Znany jest jedynie August Friedrich Pott (1802–1887), profesor Uniwersytetu w Halle od 1833 r., interesujący się językami bałtyckimi. J. RICHTERIS IR LIETUVIŲ KALBOS SEMINARAS HALLĖJE | 49 możliwości człowieka do samodzielnego doświadczania i poznawania Boga, osobistego zdobywania chrześcijaństwa („die Erringung des persönlichen Christentums”) i poświęcenia się Bogu („die persönliche Hingabe an Gott”). Ogólna zasada wychowania – de cultura animi – ma przygotować wychowanków do pożytecznej działalności praktycznej poprzez nauczanie, kształcenie umysłu i wychowanie do pracy. Wymagania te zostały przedstawione w specjalnych zaleceniach Francke’go: „30 reguł zachowania sumienia i dobrego postępowania w rozmowie lub towarzystwie”; „Porządek, którego mają przestrzegać studenci korzystający z bezpłatnego wyżywienia w sierocińcu w Glaucha w Halle”; „Akademicka mądrość chrześcijańskiego studenta teologii, przedstawiona w pożytecznych regułach, z dodatkiem o wzorze studenta teologii”¹³. Już w swoim Projekcie uniwersalnym (1704) Francke twierdził, że uniwersytety mają stać się prawdziwymi szkółkami i ogrodami Boga, w których wszystko byłoby wykonane, udoskonalone i owocne. W zaleceniach tych podkreśla się, że studenci teologii powinni dążyć do dobrego przygotowania się do opieki duszpasterskiej i służby kościelnej, dlatego nie powinni stroić się w wystawne ubrania, nie powinni zamieniać nocy w dzień, a dnia w noc, powinni rozsądnie dzielić czas, tak aby godziny poranne przeznaczać na pracę, a nocnego odpoczynku zapewniać ciału tyle, by zachować zdrowie, i tak dalej. Duch pobożności pietystycznej wymagał odcięcia się od świata. Teatr, występy cyrkowe i inne masowe rozrywki były oficjalnie zakazane w całym mieście Halle. Oznaczało to wymóg, by studenci powstrzymywali się od wszelkich rozrywek; teatr, tańce i palenie tytoniu należało w ogóle uważać za niebezpieczną lekkomyślność, nie zachwycać się muzyką, sztuką ani twórczością służącą ziemskiej miłości (Kawerau 1888: 90–97; Hertzberg 1891: 104; Martens 1989: 186). Aby materialnie wspierać ubogich studentów, przybywających w większości z odległych stron, ustanowiono tak zwany królewski, inaczej pruski litewski „stół” (Preußisch-littauischer Freytisch), czyli stypendium na bezpłatne wyżywienie (obiady). Pierwszy taki stół ustanowiono w 1704 r. dla dziesięciu studentów. Przez pewien czas było aż 13 stołów, później pozostało ich dziesięć. W 1718 r. było 8 stołów, po 12 studentów przy każdym. Liczba studentów korzystających z bezpłatnego wyżywienia zależała od dobrowolnych składek i dochodów z domen (stół Wydziału Teologicznego finansował zarząd domen pruskich). Podania o bezpłatne wyżywienie rozpatrywano na zebraniu ef orów (opiekunów), a wolne miejsca obsadzano w drodze losowania; nie przyjmowano jednak tych, którzy nie przykładali się do nauki i niewłaściwie się zachowywali. W razie choroby pieniądze przeznaczone na stół nie były wykorzystywane; każdemu choremu potrącano trzy fenigi za tydzień. Początkowo można było korzystać ze stołu przez trzy lata, później, w miarę wzrostu liczby chętnych, okres ten skrócono do dwóch, a nawet do jednego roku. Do każdego stołu wyznaczano starszego (Senior) spośród studentów osiągających dobre wyniki w nauce i cieszących się zaufaniem pod każdym względem. Stoły nadzorował inspektor, który w każdy poniedziałek odbywał konferencje ze starszymi. Wszystkimi stołami zarządzała rada opiekunów (Collegium Ephphorum), składająca się z czterech profesorów (po jednym z każdego wydziału), kwestora zarządzającego całością finansów oraz inspektora. Studentów żywiono również w sierocińcu. 13 „30 reguł zachowania sumienia i dobrego porządku w konwersacji lub towarzystwie”, Halle, 1689; „Porządek, którego należy przestrzegać wśród studentów korzystających z bezpłatnego wyżywienia w sierocińcu= w Glaucha koło Halle”, Halle, 1699; „AKADEMICKA ROZTROPNOŚĆ chrześcijańskiego studenta teologii w kilku pożytecznych regułach […] Idea Studii Theologiae, czyli obraz studenta teologii […]” wydane przez Augusta Hermanna Franckego, Halle, nakładem sierocińca, 1712. 50 | VINCENTAS DROTVINAS Pierwszy wykaz członków pruskiego litewskiego stołu sporządzono 2 stycznia 1728 r. Po starszym Straubem wpisano w nim Richtera, Haacka i innych, łącznie 11 członków Seminarium Języka Litewskiego14 (Drehyaupt 1755: 17). Nowych danych dostarczają akta Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Halle, tak zwane księgi protokołów konwentu Wydziału Teologicznego15, zawierające informacje o przebiegu studiów i zachowaniu studentów (Juntke 1960: 7). Są to protokoły posiedzeń, którym przewodniczył dziekan wydziału, z udziałem kilku profesorów teologii lub wykładowców (niektóre protokoły podpisał dziekan i jeden z profesorów). Z księgi protokołów konwentu wyraźnie widać zróżnicowanie społeczne studentów w Halle. Różnili się wiekiem, pozycją społeczną, wykształceniem oraz poglądami na studia i życie w ogóle. Jedni studiowali po raz pierwszy i byli najmłodsi (16–18 lat), dla innych, mających 24, a nawet około 30 lat, nie były to pierwsze studia. Studenci mieszkali albo w sierocińcu, albo wynajmowali pokój w mieście; różniła się również ich sytuacja materialna: jednych utrzymywali rodzice, inni dorabiali jako nauczyciele w różnych szkołach w Halle i tak dalej. Wszystko to wpływało na codzienne zachowanie studentów. Treść protokołów pokazuje, co omawiano na posiedzeniach. Najpierw podawano imię i nazwisko studenta, zazwyczaj wskazywano miejsce pochodzenia i wiek, a także okres nauki w Halle. Podawano miejsce zamieszkania (nazwisko gospodarza lub gospodyni) oraz nazwisko współlokatora (zazwyczaj mieszkali po dwóch). Następnie, w poszczególnych przypadkach, wspominano o podaniach lub skargach związanych z ubóstwem, innych życzeniach bądź rekomendacjach osób wyżej postawionych. Widać to choćby na następującym przykładzie: Christoph Liebe, Prusak litewski, od 3 lat w Halle, studiował także w Królewcu przez 5 i pół roku, członek miejscowego seminarium, mieszka i naucza w sierocińcu, ma 27 lat, daje dobry przykład, prosi o świadectwo (Testimonium), gdyż chce objąć stanowisko litewskiego kaznodziei w Żylach. Jak czytamy dalej, ponieważ prof. Francke go rekomenduje, zostanie poświadczony (wpis z 28 marca 1732 r.). Najczęściej pisano o zdanych egzaminach. Wpisy zazwyczaj kończyły się tradycyjnymi zwięzłymi ocenami, swoistymi opiniami bonae mentis, bonae indolis, Excitatur ex acedia, promittit optima. Quod est factum, est per Schedulam i tak dalej. Jak wynika z dat posiedzeń, odbywały się one nieregularnie, najpewniej w miarę potrzeby. W semestrze wiosennym 1728 r. posiedzenia odbyły się co najmniej kilka razy. Na jednym posiedzeniu rozpatrywano dwóch lub trzech studentów, a niekiedy nawet kilkunastu. Ich zachowanie oceniano słowami: Videt ur bonae notas, aber blöde; nondum satis notus; bishier weiß man nichts gutes von ihm; Animi non mali, sed scrupulosi. W protokołach nie brakuje wpisów o zachowaniu studentów sprzecznym z regulaminem życia studenckiego16. Niektórzy studenci publicznie wypowiadali się przeciw studiom teologicznym. Taki Gericke 10 sierpnia 1728 r. oświadczył publicznie, że nie chce być na wydziale; przed konwentem dziekańskim pojawił się w czerwonym ubraniu i bardzo zuchwale ogłosił, że nie ma 14 „[...] die Membra, die vorerst wegen ihren Wohlverhaltens dazu verwehlet worden: H.[err] Straube, als Senior, H. Richter, H. Haack, H. Haffenstein, H. Schöneich, H. Wolff, H. Preuss, H. Biermann, H. Grüneberg, H. Gerich, H. Ebenteder“. 15 Archiwum Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze, Rep: 27 B. 4. Tom 3 Nr. 1202 (obejmuje okres od 21 listopada 1721 do 14 lipca 1730 r.). 16 Christian Friedrich Spener jest oskarżany o to, że podczas Bożego Narodzenia przez trzy noce nie nocował w domu, lecz w szlafroku (Schlafrock) przechadzał się po Dziedzińcu Słomianym (Strohhof). Podobno należałoby porozmawiać z nim, a także z jego współlokatorem (Crusius), o którym Spener powiedział, że również w szlafroku i z tytoniem J. RICHTERIS IR LIETUVIŲ KALBOS SEMINARAS HALLĖJE | 51 żadnej chęci studiowania teologii. Nie lepiej zachowywali się studenci przybyli z Prus Litewskich. Na przykład we wpisie z 30 czerwca 1730 r. czytamy, że Johann Gottlieb Perkūnas napisał bezbożne listy, jest bardzo zuchwały, z powodu złego zachowania był poddany rozpatrzeniu itd. Życie toczyło się więc swoim torem, a władze uniwersytetu musiały włożyć niemało wysiłku, aby odwieść zwłaszcza studentów teologii od pokus życia. Nazwisko Richter znajduje się w wymienionych księgach protokołów konwentu cztery razy: 1) – wpis z 9 grudnia 1727 r.: Johannes Richter, Memel-Boruss. za wykroczenie ma iść do karceru, mieszka u Frau Gumbrachtin (?)17, zob. niżej; 2) Nazwisko Richtera znajdujemy we wspomnianym spisie uczestników Lietuvių kalbos seminaro Freytisch z 2 stycznia 1728 r. Wymieniono tu studentów wybranych do pruskiego „stołu” ze względu na dobre sprawowanie. Richter był więc, dzięki swemu postępowaniu i autorytetowi, pierwszym członkiem Freytisch; 3) – wpis z 26 maja 1728 r.: Johannes Richter, Prus z Kłajpedy, mieszka u pana Horna, introligatora. [Zdał] moralną [scil. teologię], Hist. def. et Symb. [nazwa przedmiotu niejasna – V. D.] według Księgi Izajasza. Wykłada język litewski18; 4) – 27 sierpnia 1728 r.: Joh. Richter, Memela Borussus. Jest tu od roku. Wraca do Prus. Daje nadzieję, ostatnio się poprawił. Był pierwszym docentem Lietuvių kalbos seminaro19. Nie ustalono, jakie znaczenie dla losu Richtera miała kara karceru ani co oznaczają słowa z charakterystyki Richtera bonae spei. „Ostatnio całkowicie się poprawił” (czyli wcześniej nie wszystko było bonae spei?). Należałoby tu wrócić do wpisu z 9 grudnia 1727 r. o ukaraniu Richtera karcerem za niewłaściwe zachowanie. We wpisie nie podano, czym zawinił student i wykładowca seminarium Richter. Nie udało się dotąd ustalić, czy Richter rzeczywiście trafił do karceru i ile dni w nim przesiedział. Statut uniwersytetu (rozdz. 12) stanowi, że Wydział Prawa nadzoruje zachowanie studentów, utrzymuje kontakt z prorektorem i dziekanami, ma uprawnienia do rozstrzygania spraw cywilnych do 20 talarów oraz sądzenia za przestępstwa karane karcerem (Dreyhaupt 1755: 23). Znany jest przypadek studentów, którzy wieczorem wyszli, aby uczestniczyć w zakazanym paleniu fajki (wpis z 6 lutego 1728 r.). Wiadomo, że Joh. Andr. Jaeger z Magdeburga od dawna chodzi po mieście i rozmawia z kobietami (mit Weibes Volck conversire). Trzy dni wcześniej pan D. Lange sam na próżno szukał go o 12 w południe. Jego zachowanie należy dalej wyjaśnić (wpis z 6 lutego 1728 r.). I tak też uczyniono 20 lutego. Johann Konrad Roland, lat 21, od pół roku w Halle, został upomniany, ponieważ nie przestrzega porządku, po południu wychodzi z rusznicą itd. Z protokołów wynika, że niektórzy studenci mieli miłosne przygody. Taki był Christian Gottlieb Gauke, mieszkający u gospodyni Ehrbachin, którego 7 listopada 1727 r. upomniano, ponieważ często rozmawiał ze służącą. Zaprzeczył, mówiąc, że ta dziewczyna nie mieszka już w Halle. Wydaje się lekkomyślny. 11 listopada wczesnym rankiem w jego łóżku znaleziono służącą (die Magd). Wyjaśniał, że stało się to pod jego nieobecność, i stwierdzono: quod incredibile. Ponieważ przyprowadził tę dziewczynę wbrew woli gospodyni, gospodyni nie chciała go zatrzymać. 19 grudnia Gauke ponownie chce korzystać z Freytisch. Zarzuca mu się jednak, że pojawił się na miejscu pojedynku. Zaprzeczał, a w sądzie akademickim mówił zuchwale. Poradzono mu, by wycofał się na kwartał, aby mógł się poprawić. 11 maja Gauke zdawał egzaminy (z fizyki, egzegezy, polemiki), a zatem się poprawił. 17 „9 grudnia 1727: 3. Joh. Richter, z Memla w Prusach, ale wkrótce potem z powodu przeprowadzki trafił do więzienia, log. Fr. Gumbrachtin (?)”. 18 „Johannes Richter, Prusak z Memla, log. u pana Horna: książk. Morale, Hist. def. et Symb. in Iesaiam. Uczy się języka litewskiego”. 19 „Joh. Richter, Prusak z Memla. 1 rok tutaj. Wraca do Prus. Dobrze rokujący, w ostatnim czasie zachował się należycie. Był pierwszym wykładowcą w Seminarium Litewskim”. 52 | VINCENTAS DROTVINAS Podczas zgromadzenia stanów Dolnej Saksonii aresztowano także kilka osób i osadzono je na kilka dni w areszcie (Kertscher 1996: 4). Nie znając zatem treści i okoliczności przewinienia Richtera, a także wymiaru kary, trudno powiedzieć coś bardziej konkretnego o następstwach tej decyzji. Można przypuszczać, że nie miało to bezpośredniego wpływu przynajmniej w najbliższych miesiącach: jak wspomnieliśmy, 2 stycznia 1728 r. Freytisch na liście członków Richter został wymieniony jako pierwszy po seniorze, co oznacza, że pod względem zachowania i autorytetu był w istocie pierwszym użytkownikiem „stołu”. Nie wyjaśniono ostatecznie czasu i miejsca uzyskania przez Richtera stopnia naukowego magister artium. Winter podaje, że we wspomnianym reskrypcie królewskim z 8 września 1727 r. mowa jest o magistrze Richterze; tak też tytułuje go Pauli w liście do Franckego (Winter 1954: 48). Gdyby tak było, Richter mógł uzyskać stopień magistra jedynie na Uniwersytecie w Królewcu. Jednak z dokumentów archiwalnych wynika, że w Halle nigdzie nie nazywano Richtera magistrem. Vaclovas Biržiška twierdzi, że stopień magister artium Richter uzyskał w Halle (Biržiška 1963: 66). Wydawałoby się to przekonujące, jednak w archiwum Uniwersytetu w Halle nie znaleziono dokumentów potwierdzających to twierdzenie. Przeciwnie, nazwisko Richtera odnaleziono w księdze nadawania stopni Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Wittenberdze; wynika z niej, że profesor języka greckiego Georg Wilhelm Kirchmaier 30 kwietnia 1728 r. nadał stopień magistra 23 osobom, wśród nich także Richterowi: XI. Jo. Richterus, Memela Borussus20. Georg Wilhelm Kirchmaier (1673–1759), syn Georga Gaspara Kirchmaiera (1635–1700), profesora języka greckiego i elokwencji na Uniwersytecie w Wittenberdze, po śmierci ojca objął katedrę języka greckiego. Jego głównym zagadnieniem językowym było oczyszczenie języka Nowego Testamentu z hebraizmów (Friedensburg 1917: 592). Po niemal 60 latach pracy w Wittenberdze Kirchmaier miał wielu uczniów. Wiadomo, że w 1742 r. Kirchmaier podarował bibliotece Uniwersytetu w Wittenberdze 2000 programów, tez dysertacji i broszur (Programme, Disputationen und Flugschriften), zob. Friedensburg (1917: 536, przyp. 4). Jak dotąd nie udało się znaleźć w archiwum Uniwersytetu w Wittenberdze dokładniejszych danych, takich jak temat i treść dysertacji, promotor, oponenci itp. Pozostaje dotąd bez odpowiedzi pytanie, dlaczego studia Richtera i jego kariera pedagogiczna w Halle zakończyły się tak nieoczekiwanie. Dlaczego Richter, który dał się poznać jako pierwszy docent Seminarium Języka Litewskiego, musiał opuścić Seminarium, zanim upłynął nawet pierwszy rok jego działalności, i w ogóle pożegnać się z Halle? Winter jedynie stwierdza, że Richter wyjeżdża z Halle, by pracować w rodzinnych stronach (Winter 1954: 54). Biorąc pod uwagę wykształcenie teologiczne (studia na dwóch uniwersytetach) i wiek (24 lata), Richter mógł zostać mianowany pastorem. Wiedząc, że pastorów brakowało, można przypuszczać, że właśnie to zadecydowało o powrocie Richtera na Litwę Mniejszą. Z drugiej strony, był kandydat do kierowania seminarium – Haack. * * * Tak wyglądał pierwszy rok działalności Seminarium Języka Litewskiego w Halle pod kierownictwem Richtera. Nie wiadomo, jak potoczyłyby się życie Richtera i działalność całego Seminarium Języka Litewskiego 20 „A.C. MDCCXXVIII PRIDIE KAL. MAII ORDINIS PHILOS. QVINTVM DECANO GEORG. G’IL. KIRCHMAIE-RO CONSILIARIV REGIO ET GRAEC. LIT. P. P. SAPIENTIAE ATQ. INGENVARVM ARTIUM MAGISTRI RITE CREATI SVNT TRES ET VIGINTI“. – Archiwum Uniwersytetu w Halle Rep. 1, XXXV, 1, Bd. 4 (1714–1812), por. także Juntke (1960: 376). J. RICHTERIS IR LIETUVIŲ KALBOS SEMINARAS HALLĖJE | 53 seminarium, gdyby Richter pozostał w Halle i dłużej pełnił funkcję jego kierownika i docenta. Nie ulega wątpliwości, że Richter, pierwszy wykładowca seminarium, miał twórcze plany i zobowiązania związane z przygotowywaniem oraz wydawaniem litewskiej literatury pietystycznej i materiałów dydaktycznych do nauki języka litewskiego, lecz w ciągu jednego roku nie zdążył zrobić nic konkretnego. Można przypuszczać, że wydawnictwo Dawadnas Mokslas apie duszios Iszganima, które ukazało się w 1729 r., zaczął tłumaczyć Richter, a dokończył Haack ze swoimi uczniami. Pirmuoju Seminaro laikotarpiu (1727–1732) jame dirbo du vedėjai ir docentai – Richteris (1727–1728) ir Friedrichas Wilhelmas Haackas (1728–1732). Jų veiklos rezultatus susumavo Augustas Gotliebas Francke Haacko žodyno (Halle, 1730) pratarmėje (Vorbericht) nurodęs, kad baigė studijas ir jau kunigauja 13 asmenų, o dar 10 studijuoja. Išleista pirmoji Hallėje lietuviška knyga – A. J. Freylinghauseno Ordnung des Heyls (Dawadnas Mokslas apie duszios Iszganimą, 1729), ir svarbiausia – pats žodynas. Galima manyti, kad Richteris buvo pradininkas tų darbų, kuriuos nudirbo jo įpėdinis, antrasis seminaro docentas Haackas. Čia ir yra Richterio indėlis. LITERATŪRA ARNAŠIUS, H. 1994: Prūsijos pietizmo dvasinis fonas. Lukšaitė, I. ir kt., red., Protestantizmas Lietuvoje: istorija ir dabartis. Vilnius: Apyaušris, 48–59. BENSE, G. 1974: Lithuania in Halle. Zeitschrift für Slavistik 19(2), 295–297. BENSE, G. 1994: Die lithuanistische Tradition in Halle. Bense, G., Hrsg., Diachronie-Kontinuität-Impulse. Sprachwissenschaftliches Kolloquium Halle. Frankfurt am Main: Peter Lang, 79–95. BIRŽIŠKA, V. 1963: Jonas Richteris. Biržiška, V., Aleksandrynas II. Čikaga–Vilnius: JAV LB kultūros fondas, 66. BRECHT, M. 1993: August Hermann Francke und der Hallische Pietismus. Brecht M., Hrsg., Geschichte des Pietismus. Der Pietismus vom siebzehnten bis zum frühen achtzehnten Jahrhundert. Bd. I, Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht, 485–502. DREYHAUPT, J. Ch. 1755: Ausführliche diplomatisch-historische Beschreibung des zum Herzogthum Magdeburg gehörigen SAL-KREYSES, und allen darinnen befindlichen Städte […] Insonderheit der Städte HALLE […] Erster Theil, Halle, in Verlegung des Waysenhauses. DROTVINAS, V. 1998: F. H. Haacko „Vocablvarivm Litthvanico–Germanicum, et Germanico–Litthvanicvm“ (Halle, 1730). Lietuvių kalbotyros klausimai 39, 82–100. DROTVINAS, V. 1998a: Das Seminarium Lithuanicum an der Universität Halle in seinem Einfluß auf die Herausbildung der litauischen Philologie. Wallmann, J. und Sträter, U., Hrsg., Halle und Osteuropa. Zur europäischen Ausstrahlung des hallischen Pietismus. Halle: Verlag der Franckeschen Stiftungen Halle im Max Niemeyer Verlag, 157–171 (= Hallesche Forschungen, 1). FRIEDENSBURG, W. 1917: Die Philosophische Fakultät. Geschichte der Universität Wittenberg. Der vereinigten Friedrichs-Universität Halle-Wittenberg zur Jahrhundertfeier ihrer Vereinigung. Halle a. S.: Max Niemeyer, 530–535. HERTZBERG, G. F. 1891: Geschichte der Stadt Halle an der Saale während des 16. und 17. Jahrhunderten (1513–1717). Halle. JUNTKE, F. 1960: Matrikel der Martin Luther-Universität Halle-Wittenberg. Bd. 1: 1690–1730. Halle. JUŠKA, A. 1997: Mažosios Lietuvos bažnyčios XVI–XX a. Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. KATHE, H. 1998: Die Universität Halle in den ersten fünfzig Jahren ihres Bestehens. Speler, R. T., Hrsg., Die Universität zu Halle und Franckens Stiftungen. Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg, Zentrale Kustodie Halle, 12–19. KAWERAU, W. 1888: Aus Halles Litteraturleben. = Id., Culturbilder aus dem Zeitalter der Aufklärung. Zweiter Band. Halle: Max Niemeyer. 54 | VINCENTAS DROTVINAS KERTSCHER, H.-J. 1996: „Unser Bürger ist ein halber Städter“. Johann Wilhelm Ludwig Gleim und Gottfried August Bürger. Sonderdruck aus: Hallesche Beiträge zur europäischen Aufklärung, Bd. 3. Tübingen: Max Niemeyer. KROLLMANN, Chr. 1967: Pauli Johann Arnoldt. Altpreußische Biographie. Im Auftrage der Historischen Kommission für ost- und westpreußische Landesforschung hrsg. von Kurt Forstreuter, Fritz Gause. Bd. 2. Marburg-Lahn: Elwert, 492. MARTENS, W. 1989: Pietisten als Philologen. FRÜHWALB u.a., Hrsg., Literatur und Frömmigkeit in der Zeit der frühen Erklä­rung. Tübingen: Max Niemeyer, 167–169. (Studien und Texte zur Sozialgeschichte der Literatur, Bd. 25). MARTENS, W. 1989a: Officina Diaboli. Das Theater im Visier des halleschen Pietismus. HINSKE, N., Hrsg., Zentren der Aufklärung. I. Halle. Aufklärung und Pietismus. Heidelberg: Verlag Lambert Schneider, 183–208. MOELLER, F. 1968: Altpreußisches Evangelisches Pfarrerbuch von der Reformation bis zur Vertreibung. Bd. 1. Hamburg: Selbstverlag des Vereins für Familienforschung in Ost- und Westpreußen. SCHILLER, Ch. 1994: Das litauische Seminar in Halle (1727–1740) und seine Mitglieder. Auf Spurensuche. Acta Baltica 32, 195–223. SCHILLER, Ch. 1994a.: Die litauischen Seminare in Königsberg und Halle. Eine Bilanz. Nordostarchiv. N. F. 3. Heft 2, 375–392. SPECHT, F. 1935: Das Litauische Seminar an der Universität Halle. Archivum Philologicum 5, 36–53. STRÄTER, U. 1996: Francke August Hermann. Deutsche Bibliographische Enzyklopädie, Bd. 3, 392–394. STORZ, J. 1992: Franckens Stiftungen zu Halle an der Saale. Raabe, P., Hrsg., Die Franckeschen Stiftungen zu Halle an der Saale. Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek, 29–36. WINTER, E. 1954: Halle und die Pflege der litauischen Sprache. Id., Die Pflege der west- und südslawischen Sprachen in Halle im 18. Jahrhundert. Berlin: Akademie-Verlag, 39–54. Vincentas Drotvinas Gauta 2001 05 30 Vilniaus pedagoginis universitetas Ševčenkos g. 31, 2009 Vilnius, Lietuva [email protected]