Johannas Richteris ir Lietuvių kalbos seminaras Hallėje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 41-54 Johann Richter i Seminarium Języka Litewskiego w Halle“ VINCENTAS DROTVINAS Wileński Uniwersytet Pedagogiczny Artykuł omawia okoliczności założenia Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle oraz działalność pierwszego nauczyciela tego seminarium, Johanna Richtera (1727-1728). Na podstawie materiałów z archiwów Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg ustalono nowe fakty z biografii Richtera, np. w odniesieniu do miejsca, w którym uzyskał stopień magistra (Uniwersytet w Wittenberdze). Seminarium Języka Litewskiego, działające na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu w Halle w latach 17271740, jest, obok Uniwersytetu w Królewcu, drugim ośrodkiem lituanistyki w Niemczech. W Halle nauczano języka litewskiego; tutaj wydano pierwsze w Prusach „Litewsko- -niemiecki i niemiecko-litewski słownik języka“ (1730). O seminarium jako pierwszy pisał Franz Specht (Specht 1935), a najszerzej jego historię omówił Eduard Winter (Winter 1954). W kontekście historii językoznawstwa litewskiego i kultury o seminarium pisali Gertrud Bense, Vaclovas Biržiška, Kostas Korsakas, Leonas Gineitis, Jurgis Lebedys, Jonas Palionis, Domas Kaunas, Zigmas Zinkevičius i in. Spośród nowszych badań należy wymienić publikacje Christiane Schiller (Schiller 1994, 1994a.), a także autora niniejszego artykułu (Drotvinas 1998, 1998a). Jednak historia seminarium do dziś nie została wszechstronnie zbadana. W niniejszym artykule spróbujemy nieco szerzej przeanalizować okoliczności powstania i warunki pracy Seminarium Języka Litewskiego w Halle, a także uwydatnić niektóre cechy życia, studiów i działalności Johanna Richtera, pierwszego docenta seminarium. Jak wiemy, wielka epidemia dżumy i głód w Prusach w latach 1709–1711 spustoszyły szczególnie Litwę Mniejszą: około 4096 wsi i miasteczek opustoszało. Król pruski Friedrich I podjął działania w celu gospodarczego i kulturalnego ożywienia północnej części królestwa, zamieszkanej przez Litwinów pruskich. Zgodnie z planem Retablissement (restauracji) król swoim reskryptem z 1718 r. nakazał utworzyć seminaria języka litewskiego w Królewcu i Halle. Ma to związek z Króle- * —W artykule wykorzystano materiały odnalezione w archiwum Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze podczas mojego stażu naukowego w Międzydyscyplinarnym Centrum Badań nad Pietyzmem Uniwersytetu Halle-Wittenberg i Fundacji Franckego w 2000 r. Za stypendium i stworzenie warunków do pracy serdecznie dziękuję kierownictwu Fritz Thyssen Stiftung (Kolonia) oraz dyrektorowi wykonawczemu Centrum Badań nad Pietyzmem, prof. dr. Udo Straterowi. —W artykule wykorzystano materiały, które znaleziono w archiwum Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze podczas mojego pobytu naukowego w Międzydyscyplinarnym Centrum Badań nad Pietyzmem Uniwersytetu Halle-Wittenberg i Fundacji Franckego w 2000 roku. Za stypendium i dobre warunki pracy pragnę serdecznie podziękować Fundacji Fritz Thyssen w Kolonii oraz dyrektorowi zarządzającemu Interdyscyplinarnego Centrum Badań nad Pietyzmem, prof. dr. Udo Straterowi. 42 | VINCENTAS DROTVINAS reforma profesora Uniwersytetu Kajskiego i inspektora szkół Prus Wschodnich Johanna Heinricha Lysijusa (1670–1731- ), mająca na celu poprawę kształcenia duchownych i katechizacji w Litwie Mniejszej. W Królewcu seminarium zaczęło działać w 1723 r., a w Halle — nieco później, dopiero w 1727 r. Czym była Halle na początku XVIII wieku i dlaczego właśnie w tym mieście założono seminarium języka litewskiego? Jaka atmosfera polityczno-kulturalna panowała w Halle w pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku i jaki system akademicki obowiązywał na Uniwersytecie w Halle, gdy przybył tam Richter oraz pierwsi „celowo skierowani” studenci z Litwy Mniejszej? Halle (w średnio-wysokoniemieckim dialekcie górnoniemieckim hal „kopalnia soli”) po raz pierwszy wzmiankowano w 806 r., gdy Karol Wielki założył twierdzę w celu ochrony kupców handlujących solą. Halle rozrosła się i rozkwitła dzięki wydobyciu soli oraz handlowi nią; w średniowieczu należała do związku miast hanzeatyckich, a od 1680 r. — do elektorów Brandenburgii-Prus. Pod koniec XVII wieku Halle stała się miastem uniwersyteckim i garnizonowym, zarządzanym z Berlina i Poczdamu. W 1694 r. Fryderyk III Brandenburski założył w Halle uniwersytet reform, związany z powstaniem i rozwojem pietyzmu, jako przeciwwagę dla ściśle luterańskich uniwersytetów w Wittenberdze i Lipsku. Pietyzm powstał w drugiej połowie XVII w. jako ruch religijny skierowany przeciwko nadmiernie wyraźnemu racjonalizmowi protestantyzmu, lekceważącemu mistyczno-sentymentalne potrzeby wierzących oraz intymny charakter wiary (Arnašius 1994: 53). Za twórcę ideologii pietyzmu uważa się niemieckiego teologa Friedricha Jakoba Spenera (1635-1705), który w 1670 r. we Frankfurcie nad Menem założył Collegia pietatis (,,Kolegium pobożności“). Uczeniem i naśladowcą Spenera był niemiecki teolog August Hermann Francke (1663-1727), który głosił poglądy swojego nauczyciela w Lipsku i Erfurcie, za co został zwolniony z obowiązków kapłańskich. Będąc proboszczem parafii w Glaucha, na przedmieściu Halle, rozwijał opiekę społeczną nad młodzieżą i jej edukację; w 1695 r. założył szkołę dla dzieci ubogich oraz sierociniec (Waisenhaus, gr. Orphanotrophium), z których później rozwinęły się instytucje fundacji Franckego (Franckesche Stiftungen) jako strukturalny dodatek uniwersytetu. Na powstającym uniwersytecie w Halle Francke rozpoczął w 1691 r. wykładanie języków greckiego i orientalnych; był zwolennikiem głębokiego kształcenia humanistycznego w szkołach Waisenhausu, planował założyć specjalne seminarium filologiczne do studiowania języków klasycznych. Oprócz niego w Halle wykładał znany niemiecki filolog klasyczny Joachim Lange, którego gramatyka języka greckiego, tak zwana gramatyka Waisenhausu, w latach 1705-1821 została wydana 57 razy, a gramatyka języka łacińskiego w mniej więcej tym samym okresie doczekała się 60 wydań (Martens 1989: 167-168). Uniwersytet w Halle rozsławiali najwybitniejsi ówcześni autorytety. Wśród nich wymienić należy prawnika, propagatora prawa naturalnego Christiana Thomasiusa (1655-1728), bodaj pierwszego, który w 1687 r. w Lipsku (i w całych Niemczech) zaczął wygłaszać wykłady w języku niemieckim, wydającego czasopismo naukowe Miesięczne wiadomości (Monatliche Nachrichten). Thomasius usankcjonował język niemiecki jako język wykładów uniwersyteckich oraz jako środek naukowej publicystyki (choć nie negował również języka łacińskiego, w którym nadal pisano dysertacje). Filozof Christian Wolff (1679–1754), Gottfried Wilhelm Był zwolennikiem Leibniza i nazywano go drugim nauczycielem Niemiec (Praeceptor Germaniae); z powodu swoich postępowych poglądów w 1723 r. został wygnany z Prus, a w 1740 r. sprowadzono go z powrotem do Halle (Kathe, 1998: 19). Wszyscy oni wraz z teologami Joachimem Justusem Breithauptem i Paulem Antonem odrzucili dawny ideał uniwersytetów (Wieża z kości słoniowej) i oparli reformę uniwersytetów na zasadzie „Nauka ma służyć życiu”. Dlatego uważa się ich za twórców pierwszych nowoczesnych- J. RICHTER I SEMINARIUM JĘZYKA LITEWSKIEGO W HALLE [43 niemieckich uniwersytetów. Uniwersytet w Halle w XVIII w. nazywano Atenami Saale (niem. Saal-Athen, od nazwy rzeki Saale przepływającej przez miasto). Sam Francke był najwybitniejszym teologiem pietyzmu halleńskiego. W jego osobie łączyły się surowa dyscyplina pokutna z oryginalnym systemem nauczania i wychowania. Francke był inicjatorem wzorcowych instytucji wychowawczych, które później rozpowszechniły się w Niemczech i za granicą. Nieprzypadkowo pietystyczny wydział teologii Uniwersytetu w Halle otrzymał od króla Fryderyka I zadanie przygotowywania pietystycznych głosicieli- -kapłanów dla parafii Prus, przede wszystkim Małej Litwy. Świadczy o tym wpis w dzienniku Franckego z 1718 r.: „Król przysłał reskrypt, aby tutaj, w Halle, kształceni byli ludzie (Schulleute), którzy na Litwie mogliby być kierownikami szkół, a później kaznodziejami” (Winter 1954: 44). Chociaż król ponaglał Franckego, aby szybciej rozpoczął działalność seminarium w Halle, wszystko przebiegało nie tak szybko, jak tego chciano. Początkowo planowano założyć seminarium dla 7-8 studentów teologii, którzy uczyliby się języka litewskiego, a później zostaliby kaznodziejami na Małej Litwie (Schiller 1994: 205)". To zalecenie reskryptu, aby początkowo założyć w Halle „małe seminarium”, zostało zrealizowane jesienią 1725 r., gdy z Prus Wschodnich do Halle przybyło pierwszych dziewięciu studentów teologii. Zostało to zaznaczone w reskrypcie królewskim z 17 listopada 1725 r. Opierając się na tym, Winter skłonny jest uznać tę datę za początek Seminarium Języka Litewskiego (Winter 1954: 47) i nie zgadza się z opinią Spechta, że seminarium zaczęło działać w 1727 r. Jednak pierwsi studenci seminarium nie byli jeszcze uczeni języka litewskiego, ponieważ do tego czasu nie znaleziono jego wykładowcy. Dlatego król jeszcze w reskryptach z 2 i 26 maja, a także z 12 lipca 1727 r. podkreśla, jak ważne jest dla niego znalezienie nauczycieli języka litewskiego. Niestety poszukiwanie odpowiednich osób znacznie się przeciągnęło. Dążąc do wypełnienia tego zobowiązania, przywódca pietystów halleńskich Francke zwrócił się do swoich współwyznawców w Małej Litwie z prośbą o zaproponowanie kandydatów do mającego zostać otwartym Seminarium Języka Litewskiego. Na prośbę Franckego odpowiedział dziekan kłajpedzki (Erzpriester) Johann Arnold Pauli“. W liście do Franckego z 26 stycznia 1727 r. zarekomendował dwóch kandydatów —Johanna Richtera i Friedricha Wilhelma Haacka, wskazując zarazem, że zbierają oni litewskie słowa z drukowanych pism luterańskich i opracowują słownik (Winter 1954: 48; Drotvinas 1998a: 84)“. Richter jest później wymieniany w zarządzeniach królewskich. Z pism kancelarii królewskiej w Berlinie dowiadujemy się o zatwierdzeniu kandydatury Richtera. Król, zadowolony, że udało się znaleźć znawcę języka litewskiego, odpowiedniego do pracy w przyszłym seminarium w Halle, w 1727 r. .... wollen Sie gerne ein kleines Seminarium in Halle von eben 7-8 Subjectis angerichtet wissen...” (Schiller 1994: 205). Johann Arnold Pauli (1682–1741) urodził się w Johannisburgu, w 1698 r. studiował teologię na uniwersytecie w Królewcu, w 1703 r. był kierownikiem szkoły początkowej, od 1708 r. był ewangelickim kapelanem wojskowym całej Rosji oraz proboszczem i inspektorem parafii luterańskiej w Petersburgu. Po powrocie do Niemiec, w 1712 r. otrzymał na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą stopień doktora teologii, został powołany na uniwersytet w Królewcu jako profesor nadzwyczajny. Odmówił przyjęcia tego stanowiska i został mianowany superintendentem Kłajpedy (Krollmann 1967: 492). Pauli był jednym z korektorów litewskiego tłumaczenia katechizmu zredagowanego przez Heinricha Lysijusa, aprobując je 1 października 1719 r. Interesował się historią pochodzenia Prusów, opublikował artykuł Kurzer Entwurf einer Weitlaufigen Ausfiihrung einiger Sčitze von der alten Preussischen Sprache, Kėnigsberg, 1754 („Zarys szeroko rozwiniętych tez o dawnym języku pruskim”), zob. Biržiška (1963: 34). Z treści listu wynika, że jest to odpowiedź Pauliego na list Franckego. Niestety, do tej pory nie udało się odnaleźć wcześniejszych listów tego ostatniego, wskazujących na początek ich korespondencji. 44 | VINCENTAS DROTVINAS w reskrypcie z 8 września donosi Francke’emu: „Cieszy mnie, że student teologii o nazwisku Richter, który dobrze zna język litewski, postanowił uczyć tego języka innych”„*. Że Specht rzeczywiście ma rację, potwierdzają słowa reskryptu królewskiego z 27 listopada 1727 r.: „Naprawdę cieszy mnie, że rozpoczęto działalność seminarium języka litewskiego”. Gdy seminarium języka litewskiego® zaczynało działalność, w fundacji Franckego było 3000 uczniów, nauczycieli i wychowawców. W 1727 r. na uniwersytecie w Halle studiowało 256 teologów, 245 prawników i 44 medyków, łącznie 549 studentów. W ciągu dziesięciolecia 1731–1742 w Halle studiowało więcej studentów niż na jakimkolwiek innym uniwersytecie niemieckim (Dreyhaupt 1755: 147). Biblioteka, której początkiem było 8 książek w sześciu językach, otrzymanych z ofiar pieniężnych, w 1721 r. miała już 18 000 zakupionych i podarowanych książek, 0 w 1728 r. wybudowano dla niej specjalne pomieszczenia (Storz 1992). W tym czasie zaczęły działać drukarnia, księgarnia, centrum wydawania Biblii, apteka i inne instytucje. Jednak warunki nauki studentów nie były najlepsze: brakowało wykładowców teologii, wykłady z teologii i filozofii odbywały się w jednym pomieszczeniu w bibliotece kościoła Mariackiego (obecnie Marienbibliothek), wiele wykładów prowadzono w mieszkaniach profesorów, dopiero później na wspólne uroczystości i wydarzenia uniwersytet otrzymał od magistratu pomieszczenia (tzw. Waage), zob. Hertzberg (1891). Prawdą jest, że Francke sam również otaczał opieką cudzoziemców (Czechów, Słowaków, Węgrów), pomagał im organizować swego rodzaju kółka tłumaczy, zajmujące się przekładem Biblii i innych tekstów religijnych na języki narodowe. Różne stowarzyszenia studenckie, nazywane nazwami brzmiącymi górnolotnie, przynajmniej z naszego punktu widzenia, były przeznaczone do pogłębionych studiów nad Biblią i teologią w ogólności. Wiadomości o osobie Johanna Richtera, jego latach nauki oraz działalności lingwistyczno-pedagogicznej są dość skąpe i lakoniczne. Richter urodził się w 1704 r. w Kłajpedzie, w rodzinie kupca pochodzącego z Lubeki. A zatem w Kłajpedzie od najmłodszych lat mógł nauczyć się litewskiego, tutaj też otrzymał wykształcenie początkowe. 14 września 1722 r. immatrykulował się na Uniwersytecie w Królewcu, gdzie studiował teologię; najprawdopodobniej w tamtejszym Seminarium Języka Litewskiego pogłębił znajomość języka litewskiego. Studia w Królewcu mogły trwać dwa–trzy lata. Nie wiadomo, czym zajmował się do czasu powołania go do Halle”. We wspomnianym liście Pauliusa do Franckego napisano, że ojciec pozwolił synowi kontynuować studia teologiczne w Niemczech. „Nechst diesem ist mir lieb, daB ein Studiosus Theologiae namens Richter, so der littauischen Sprache mūchtig ist, sich resolviret hat daselbst andere in dieser Sprache zu unterrichten“ (Winter 1954: 48). „Jest mi bardzo miło, że wraz z seminarium litewskim poczyniono pierwszy krok” (Winter 1954: 49). W dokumentach archiwalnych Halle seminarium określane jest różnorako: Seminarium Lithuanicum, Littauisches Seminar, Seminarium Theologicum Lithuanicum, Collegium Lithuanicum, Institutum Lithuanicum. 7 W litewskiej historiografii Johann (Jonas) Richter nazywany jest Richterem II (w odróżnieniu od Johanna Richtera, zwanego także Rikoviusem), zob. Biržiška (1963: 66). Paulis w liście do Francke'ego pisze o braku duchownych w litewskich parafiach, wskazuje, że w ciągu kilku lat zmarło trzech duchownych. Szczególnie trudna sytuacja panuje na Mierzei Kurońskiej, gdzie na wąskim pasie między morzem a zatoką mieszka 55 rodzin; aby sprowadzić do nich duchownego, trzeba przemierzyć tam i z powrotem 24 mile. Choć po reformacji obiecywano przydzielić duchownego, przez półtora stulecia parafianie się go nie doczekali. Pisze także o złej sytuacji materialnej duchownych, gdy jednego biednego duchownego musi utrzymywać dziewięciu innych biedaków. Z powodu braku duchownych ta mała trzódka Chrystusa często przez cztery lub więcej tygodni nie słyszy słowa Bożego i łatwo może zdziczeć; potrzebuje lepszej opieki duszpasterskiej (Winter 1954: 202). J. RICHTER I SEMINARIUM JĘZYKA LITEWSKIEGO W HALLE |45 O studiach Richtera na uniwersytecie w Halle dowiadujemy się z wpisu immatrykulacyjnego: 15 września 1727 r.: Joh. Richter Memela Boruss dd Theol. (zob. ryc. 1). Wpis sporządzony własnoręcznie przez samego kandydata, minimalny, mało informacyjny. Podana jest również druga data immatrykulacji — 18 maja 1728 r. (Winter 1954: 48)”. W Halle Richter nie tylko studiował teologię, lecz także był pierwszym docentem Seminarium Języka Litewskiego. Niestety, mamy bardzo mało danych na temat nauczania języka litewskiego w seminarium. Do lekcji języka litewskiego, odbywających się najprawdopodobniej na wzór seminarium królewieckiego po dwie godziny tygodniowo, podobnie jak do każdego tłumaczenia tekstu czy przygotowania litewskiego kazania, potrzebne były podręczniki. Richter mógł już korzystać z co najmniej trzech wydanych do tego czasu gramatyk języka litewskiego autorstwa Daniela Kleina i Sapūnasa- -Szulca. Dostarczył je seminarium w Halle, jak wynika z listów do Franckego, profesor Uniwersytetu Królewieckiego, pietystyczny teolog Georg Friedrich Rogall (1701— 1733). Trudniej było ze słownikiem litewskim: do tego czasu w Prusach nie wydrukowano żadnego słownika. Dlatego najprawdopodobniej ten sam Rogallis przysłał z Królewca rękopiśmienny słownik języków litewskiego—-niemieckiego, który Richter przepisał. Świadczy o tym przechowywany obecnie w bibliotece fundacji Franckego anonimowy rękopis słownika litewsko-- niemieckiego, na którego ostatniej (300.) stronie ręka Richtera wpisała datę zakończenia przepisywania —A. MDCCXXVIII die 18. Junij. Słownik ten do dziś przez wielu bezkrytycznie uważany jest za dzieło Richtera (to temat odrębnego artykułu). RYC. 1 WPIS MATRYKULACYJNY JOHANNA RICHTERA T&S GIRLY mre 38. — R ero PR OAS) Hasna r SI LL Aden Je er (šslirus | do > Jr den ict choi FT (24 k "p. Galtano aj — es Fu irrmana skh er, ii“ Fok: Ja ff CNtrntkla von. Jei kalbėtume apie lietuviškas religines knygas, Richteris į Halę atvyko ne tuščiomis rankomis. Jis atsivežė ir padovanojo seminarui tris knygas: Jono Bretkūno „Postilę“ (1591), Jono Rėzos „Psalterą Dowido“ (1625) ir „Naująjį Testamentą“ (1727). Visos šios knygos dedikuotos Lietuvių kalbos seminarui su Richterio įrašais: In usum Seminarii Lithuanici consecravit Joh: Richter Memela Boruss (žr. 2,3 pav.). Šie dedikacijų tekstai vertingi keleriopai: tai anksty3 Ši data paimta iš Halės universiteto Teologijos fakulteto konvento protokolų knygos. 46 | VINCENTAS DROTVINAS 2 PAV. JOHANNO RICHTERIO DEDIKUOTA JONO BRETKŪNO POSTYLA (1591) PO Ss TTL LA N 2 LJ Wrafias Vldantoimas Buangelin / fafamuiu Dafžniešorę Rrikfchesionifchfoie/mig Avuento if Welifu, Per daa Breefuna Ciccunos Dlebotia Ravaliaycsinie Drufūfi 4 fen Jertitarii a. anicr ox Sifpande Raraliaucsimie; 7 s. m. Jurgis Ofierbergaras, “< Wixta foo 3 § 9 1 t 3 Rys. JOHANNO RICHTER] DEDYKOWANA JONO RĘZY PSAL TARAS DOWrIDo (1625) er MVigijer Šios Qeuefih bud Lieearifip, PSALTE RAS DOWIDO VVOKIS CHK AJ BEL LIETUWISCHKAT, > IR ih T 4. T = fo E : E (į iš ASN 48 | VINCENTAS DROTVINAS vieji autentiški Hallės laikotarpio Richterio parašai. Jak wiemy, wspomniany rękopis słownika nie zawiera nazwiska autora (ani kopisty). Porównując autograf Richtera z charakterem pisma słownika, stwierdzamy wyraźnie, że słownik został przepisany ręką Richtera. Wreszcie należy podkreślić, że książki podarowane przez Richtera seminarium języka litewskiego były pierwszymi litewskimi publikacjami w Halle. Dlatego Richtera można zasadnie uważać za inicjatora lituanistycznych zbiorów biblioteki fundacji Franckego"". 20 marca 1728 r. Francke szczegółowo informuje Rogalla o działalności seminarium języka litewskiego i zachowaniu jego członków. O Richterze i jego koledze Haacku pisze, że pan Richter i pan Haack, którzy wykładają po litewsku, również nie przekraczają dobrych granic i korzystają z okazji, by doskonalić się duchowo. O Richterze dodaje jeszcze, że Pauli, dążąc do umocnienia zamiarów tego ostatniego dotyczących studiów, ofiarował instytucjom litewskim dwa dukaty (Winter 1954: 48). Podaje się również, że 30 kwietnia 1728 r. na uniwersytecie w Halle (w rzeczywistości w Wittenberdze, zob. dalej) Richter uzyskał stopień magister artium i w sierpniu tego samego roku wyjechał z Halle. Francke pisał o tym Rogallowi w liście z 3 września, że wielu Prusaków odprowadziło pana Richtera i pana Schraube, którzy wyjechali w środę. Po powrocie do Małej Litwy 13 grudnia 1728 r. został wyświęcony na księdza i otrzymał parafię w Katyčiai, od 1736 r. był adiunktem litewskiego księdza kościoła św. Jakuba w Kłajpedzie, a później diakonem kościoła parafii niemieckiej, ponadto także księdzem Mierzei Kurońskiej (Nehrungspfarrer- ), zob. Moeller (1968: 94). Od 1744 r. aż do śmierci 14 listopada 1754 r. był księdzem w litewskiej parafii Kłajpedy. Nie zerwał kontaktów z Halle. W listach z Kłajpedy z lat 1736–1738 pisze o kwestiach religijnych, a także o budowie szkoły za środki otrzymane od króla itd. " Nie uczestniczył w działalności lituanistycznej. To zapewne wszystko, co wiemy o Richterze, pierwszym docencie Hallskiego Seminarium Języka Litewskiego". Zrozumiałe, że działalność samego Seminarium Języka Litewskiego, trwająca w rzeczywistości zaledwie kilkanaście lat (1727-1740), była tylko krótkim epizodem w całym życiu Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Halle, tym bardziej więc mało prawdopodobne jest znalezienie czegokolwiek na temat osoby Richtera, który pracował tam niewiele ponad rok. W ostatnich latach, szerzej zainteresowawszy się historią Halle, znalazłem materiały pomagające lepiej naświetlić życie akademickie uniwersytetu w latach działalności Seminarium Języka Litewskiego. W archiwach Uniwersytetu w Halle i fundacji Francke’- go udało się znaleźć nieco nowych danych o studiach Richtera na Wydziale Teologicznym. Na tej podstawie spróbuję wyjaśnić jeden czy drugi moment z życia Richtera w Halle. Studia i system kształcenia przyszłych duchownych regulowały wewnętrzne zasady Wydziału Teologicznego, oparte na metodach nauczania i wychowania Francke’- go. Pietyzm głosił kiekvie0 Podarowane przez Richtera, a później nabyte przez Seminarium książki w języku litewskim jako pierwszy omówił Franz Specht (Specht 1935: 49), później ich wykaz uściśliła Gertruda Bense w dotychczas nieopublikowanym opisie bibliograficznym, który jest bardzo pomocny dla lituanistów. "" Archiwum Franckesche Stiftungen, C 467: listy 8, 11, 12. 2 Albertas Juška podaje, że pierwszymi wykładowcami Seminarium byli A. Pottas i J. Richteris (Juška 1997: 573), jednak w archiwach Halle nie udało się znaleźć studenta, a tym bardziej wykładowcy, o takim nazwisku. Znany jest tylko August Friedrich Pott (1802–1887), od 1833 r. profesor uniwersytetu w Halle, interesujący się językami bałtyckimi. J. RICHTER I SEMINARIUM JĘZYKA LITEWSKIEGO W HALLE (49 na możliwość człowieka osobistego doświadczania i poznawania Boga, osobistego zdobycia chrześcijaństwa („die Erringung des personlichen Christentums“) i poświęcenia się Bogu („die personliche Hingabe an Gott“). Ogólna zasada wychowania — de cultura animi — ma przygotować wychowanków do pożytecznej działalności praktycznej poprzez nauczanie, kształcenie umysłu i wychowanie do pracy. Wymagania te przedstawiono w specjalnych zaleceniach Franckego: „30 reguł ochrony sumienia i właściwego zachowania w kontaktach z innymi lub w społeczeństwie“; „Porządek, którego powinni przestrzegać studenci korzystający z bezpłatnego wyżywienia w sierocińcu w Glaucha w Halle“; „Akademicka mądrość chrześcijańskiego studenta teologii, przedstawiona w pożytecznych regułach z dodatkiem o obrazie studenta teologii“ *. Już w swoim Projekcie uniwersalnym (1704) Francke twierdził, że uniwersytety powinny stać się prawdziwymi szkółkami i Bożym ogrodem, gdzie wszystko byłoby wykonane, udoskonalone i owocne. W tych zaleceniach podkreśla się, że studenci teologii powinni dążyć do dobrego przygotowania się do duszpasterstwa i służby kościelnej, dlatego nie wypada im pysznić się strojem, nie powinni zamieniać nocy w dzień ani dnia w noc, należy rozumnie podzielić czas, aby godziny poranne przeznaczać na pracę, a nocnego odpoczynku ciału zapewnić tyle, by zachowało zdrowie, itp. Duch pobożności pietystycznej wymagał odcięcia się od świata. Teatr, występy cyrkowe i inne masowe rozrywki były oficjalnie zakazane w całym mieście Halle. Oznaczało to wymóg, by studenci powstrzymywali się od wszelkich rozrywek; ogólnie teatr, tańce i palenie tytoniu traktować jako niebezpieczną lekkomyślność, nie zachwycać się muzyką, sztuką i twórczością, która służy ziemskiej miłości (Kawerau 1888: 90-97; Hertzberg 1891: 104; Martens 1989: 186). Aby materialnie wspierać ubogich studentów, w większości przybyłych z dalszych stron, utworzono tak zwany królewski, inaczej prusko-litewski „stół” (Preufisch-littauischer Freytisch- ), tj. stypendium na bezpłatne wyżywienie (obiady). Pierwszy taki stół utworzono w 1704 r. dla dziesięciu studentów. Przez pewien czas było nawet 13 stołów, później pozostało dziesięć. W 1718 r. było 8 stołów, przy każdym po 12 studentów. Liczba studentów korzystających z bezpłatnego wyżywienia zależała od dobrowolnych zbiórek i opłat z domen (stół Wydziału Teologicznego finansował zarząd domen pruskich). Podania o bezpłatne wyżywienie były rozpatrywane, lecz nie przyjmowano tych, którzy niedbale studiowali i niewłaściwie się zachowywali. W przypadku choroby pieniądze stołu nie były wykorzystywane; od każdego chorego za tydzień odliczano trzy fenigi. Początkowo ze stołów można było korzystać przez trzy lata, później, wraz ze wzrostem liczby chętnych, okres ten skrócono do dwóch, a nawet do jednego roku. Każdemu stołowi przydzielano starszego (Seniora) spośród pomyślnie studiujących i pod każdym względem godnych zaufania studentów. Stoły kontrolował inspektor, który w każdy poniedziałek odbywał konferencje z seniorami. Wszystkimi stołami zarządzała rada opiekunów (Collegium Ephororum), składająca się z czterech profesorów (po jednym z każdego wydziału), kwestora zajmującego się wszystkimi finansami oraz inspektora. Studenci byli również żywieni w sierocińcu. 3 „Dziesięć zasad zachowania sumienia i dobrego porządku w rozmowie lub towarzystwie”, Halle, 1689; „Porządek, którego należy przestrzegać wśród studentów korzystających z bezpłatnego wyżywienia w Sierocińcu w Glaucha pod Halle”, Halle, 1699; „AKADEMICKA ROZTROPNOŚĆ chrześcijańskiego studenta teologii w kilku pożytecznych regułach |...] Idea Studiosi Theologiae, czyli wizerunek studenta teologii |...)” wydane przez Augusta Hermanna Franckego, Halle, nakładem Sierocińca, 1712.