Vytautas Sirtautas, Regina Petkevičienė, Česys Grenda. „Rinktiniai kalbotyros straipsniai“

RECENZJE | 201 LITERATURA CHRISTIANI, L. 1934: La chronologie des papes, des origines a Pie XI. Tu es Petrus. Encyclopėdie populaire sur la papautė, Paris: Librairie Bloud et Gay, 491-529. KupziNnowskl, Cz. 1977: Indeks-słownik do „Daukšos Postilė“ 2, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza. LEBEDYS, J. 1955: Simonas Stanevičius, Wilno: Valstybinė grožinės literatūros leidykla. MACIONAS, V. 1997: Ruch lituanistyczny na początku XIX wieku, Wilno (wydawnictwo niepodane). PALIONIS, J. 1967: Litewski język literacki w XVI–XVII w., Wilno: Mintis. SuBaAČIius, G. 1998: Žemaičių bendrinės kalbos idėjos, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Juozas Karaciejus Otrzymano 2001 12 06 VYTAUTAS SIRTAUTAS, REGINA PETKEVIČIENĖ, ČESYS GRENDA, RINKTINIAI KALBOTYROS STRAIPSNIAI [Šiauliai:] Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego, 2001, 288 s. W 2001 roku profesorowi Katedry Języka Litewskiego UniwersyteLietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva tu Szawelskiego Vytautasowi Sirtautasowi stuknęło 80 lat, a docentom Reginie Petkevičienė i Česiui Grendzie — po 70. Cała trójka od około 40 lub więcej lat pracuje w tej samej szkole wyższej północnej Litwy (wcześniej był to Szawelski Instytut Pedagogiczny) i wraz z kolegami przygotowała setki nauczycieli języka i literatury litewskiej, tysiące nauczycieli pedagogiki i metodyki klas początkowych oraz innych specjalności, napisała lub opracowała niejedną książkę dydaktyczną dla studentów, podręczniki dla szkół wyższych (V. Sirtautas także dla szkół średnich), opublikowała po całym stosie artykułów naukowych, metodycznych i popularyzatorskich dotyczących języka, aktywnie uczestniczy w konferencjach naukowych. Z okazji jubileuszu do pomyślanej jako zbiorowa książki autorzy sami wybrali ze swoich pisarskich zasobów po garści artykułów i, jak powiedziano w przedmowie podpisanej przez kolegium redakcyjne, w niektórych artykułach jeszcze nieco poprawili lub uściślili tekst. Książkę opracował kierownik Katedry Języka Litewskiego uniwersytetu prof. K. Župerka, a w skład kolegium redakcyjnego, oprócz niego, weszła dziekan Wydziału Humanistycznego doc. G. Kačiuškienė (przewodnicząca) i prorektor uniwersytetu doc. J. Pabrėža. Dorobek każdego językoznawcy w książce otwiera piękna fotografia z dojrzałego wieku oraz ciepło przedstawiony życiorys. Czytelnikom prof. V. Sirtautasa przedstawia prof. K. Župerka, doc. R. Petkevičienę — doc. G. Kačiuškienė, a doc. Č. Grendą, który przez wiele lat był kierownikiem Katedry Języka Litewskiego Szawelskiego Instytutu Pedagogicznego, — doc. J. Švambarytė. Następnie zamieszczono artykuły każdego autora, publikowane w różnym czasie, głównie w zbiorach prac z zakresu językoznawstwa. Części kończą bibliografie prac językoznawców (uzupełnienia do bibliografii prof. V. Sirtautasa wydanej w 1999 r. jako osobna książeczka oraz prace z lat 1998–2000). Bibliografie opracowała kierowniczka Działu Bibliografii Biblioteki Naukowej Uniwersytetu Szawelskiego R. Jakutienė. Taka jest struktura omawianej książki. 202 | RECENZJE Poniżej omówiono artykuły językoznawców zamieszczone w książce. W publikacji przedstawiono jedenaście artykułów i artykulików prof. V. Sirtautasa o różnorodnej tematyce i niejednolitym charakterze. Jako pierwszy zamieszczono publicystyczny artykuł „Język jako poezja”, opublikowany w książce Kokia tautos kalba (Wilno, 1990), wydanej w latach Odrodzenia. Wyrażane w artykule uczucia i myśli jakby obejmują dwa zdania skrajne — pierwsze (Wsłuchaj się, jak święty język szepcze ci wiecznie nieskończoną pieśń: „Nie zapomnij o mnie!” — s. 8) i ostatnie (Bądźmy godni naszego języka! — s. 11). W artykule „Kryteria klasyfikacji nieodmiennych części mowy” z drugiego tomu zbioru prac naukowych Filologija ir metodika (1995) zwięźle przypomniano podstawy wyodrębniania części mowy oraz pokazano kilka interesujących przypadków ich zastosowania. Najwięcej miejsca, jak wskazuje również tytuł artykułu, poświęcono nieodmiennym częściom mowy. Rozróżnienie przyimków i spójników nie sprawia językoznawcy większych trudności, dlatego omówiono je krótko. Prawdą mówiąc, można wątpić nawet w uwypuklone drukiem i kilkakrotnie powtórzone, nierzadkie również w pracach innych językoznawców, twierdzenie, że przyimki wymagają przypadka. Czy rzeczywiście, będąc wyrazami służebnymi, mogą one wymagać formy samodzielnego wyrazu? Raczej przypadek (i ogólnie samodzielny wyraz) potrzebuje przyimka do wyrażania określonych znaczeń, a przyimek pomaga przypadkowi (rzadziej innemu wyrazowi lub formie — przysłówkowi, imiesłowowi przysłówkowemu uprzedniemu, imiesłowowi przysłówkowemu współczesnemu) to czynić. Myśląc w ten sposób, jakby mniej pozostaje niejasności wspomnianych w artykule odnośnie do statusu przyimków używanych z przysłówkami (s. 14). Jednak najwięcej miejsca w tym artykule poświęcono partykule jako najtrudniejszej do zidentyfikowania części mowy (s. 15). Partykuły mają być mylone z przysłówkami (s. 15), podobno trudno odróżnić je od spójników, a nawet od wykrzykników (s. 16). Omówiono kilka przykładów (dar; vėl, vos; kaip, tartum) i zarzucono chyba bardziej 3DŽ, a także Gramatyce języka litewskiego i innym publikacjom niejednolitość w ocenie (i nazywaniu) tych słówek. W niektórych miejscach wręcz gani się autorów tych niejednolitości, na przykład mówi się, że „To niezręczne, gdy te same zjawiska językowe są różnie traktowane w różnych pracach (nawet wydawanych przez tę samą instytucję)” (s. 13). Ale gdy mowa o rzeczach niedostatecznie wyraźnie od siebie oddzielonych, gdy to rozdzielanie się nadal dokonuje na oczach badaczy i użytkowników (a w artykule przyznaje się, że „cechy partykuł są dość niewyraźne”, s. 19), odmienne rozumienie i przedstawianie tych samych rzeczy, jak się zdaje, nie powinno szczególnie dziwić przynajmniej ludzi nauki. I nie ma znaczenia, czy pracują oni w jednej, czy w różnych instytucjach. Przecież chyba wszyscy rozumieją, że wymuszona czy też dobrowolna jednolitość prowadzi jedynie do zastoju myśli i samej nauki (nie oznacza to, że usprawiedliwia się tu pomyłki, nieścisłości czy niewyjaśnione rozbieżności). Dopóki nauka żyje, dopóty nie zabraknie odmiennego rozumienia tych samych rzeczy i takich wyjaśnień. Trzeba więc całkowicie zgodzić się z końcową myślą tego artykułu, że „warto byłoby jeszcze dokładniej badać te rzeczy, ponieważ występują także przypadki przejściowe”. W ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci V. Sirtautas nieco bardziej poświęcił się zagadnieniom tak zwanej lingwistyki tekstu; wraz ze współpracownikami napisał pierwszy litewski podręcznik z tego zakresu dla szkół średnich Teksto paslaptys (Wilno, 1995). W Wybranych artykułach językoznawczych ten kierunek zainteresowań profesora również został przedstawiony najlepiej — ponadto zamieszczono cztery publikacje z lat 1982 i 1997–1998 („Składnia tekstu i analiza zdania pojedynczego”, „Ogólne zagadnienia teorii tekstu”, „Z teorii tekstu” oraz „Lokacja i tekst”). Poruszono w nich niemało zagadnień teorii lingwistyki tekstu; niektóre omówiono zwięźle, a inne (na przykład lokację) szerzej przeanalizowano, wyjaśniając także niektóre terminy specjalistyczne. Tych terminów, nawet bardzo rzadkich, zwłaszcza zapożyczonych, w tych artykułach używa się niemało. Części z nich, używanych wyłącznie w niepolitewskich pracach niektórych zagranicznych językoznawców i dublujących inne, zwyczajowe terminy, litewskiej lingwistyce prawdopodobnie nawet RECENZJE | 203 nie potrzeba. Wprawdzie V. Sirtautas twierdzi, że świadomie używa kilku terminów, jego zdaniem „to pomoże przy czytaniu literatury w innych językach, ponadto nie wiadomo, który z nich się utrwali” (s. 21). Być może czasami może to pomóc komuś czytającemu w obcym języku (jeśli przyszłoby mu do głowy szukać informacji nie w słownikach ani innych publikacjach tego języka, lecz w artykule napisanym po litewsku), jednak taką praktyką nie przyczynia się do jasności litewskiego tekstu. Zamiast sypać po dwa czy kilka różnych terminów (choćby z niewiedzy, który się utrwali), ważniejsze byłoby stworzenie spójnego systemu terminów, opartego na rozumieniu samego badacza. W artykule „To drzewo nazywa się dębem” (z czasopisma „Gimtoji kalba” z 1993 r.) nawiązuje się do zamieszczonej w jednej z recenzji podręcznika szkolnego korekty konstrukcji vadinasi tiesioginiai sakiniai (= vadinami tiesioginiais sakiniais) i argumentowo broni się zwrotnego czasownika oraz mianownika w tego rodzaju wypowiedziach. Na kierunki zmian znaczeń wyrazów leksykalnych (całość — część, pojęcie ogólne — pojęcie szczegółowe, rzecz — cecha itd.) rzucono okiem w artykuliku „Znaczenia wyrazów i ich zmiany w językach bałtyckich” (opublikowanym w wydawnictwie „Relikty języków i kultur zachodniobałtyckich”, Kłajpeda, 2000, t. 3). Jest to obszerna i złożona dziedzina nauki, można powiedzieć, dopiero poruszona; przedstawiono, słowami samego autora, jedynie zarysy zmienności znaczeń (s. 75). Na początek i to dobrze. Bardzo należałoby takich badań nie zarzucać, lecz nadal je pogłębiać i rozwijać. Za rozpoznawczy można by uznać także artykuł „Ciało, dusza i inne pojęcia” (z książki Ciało w kulturze litewskiej, Szawle, 2000). Tutaj, oprócz innych rzeczy (na przykład myśli z historii filozofii), rzucono okiem na znaczenia i użycie słów oznaczających „ciało”, „ducha”, „duszę” i „widmo” w różnych językach oraz na ich etymologię. Jak wiadomo, dwa z tych słów (duch i dusza) w języku potocznym są ze sobą splątane, jednak jako terminy religijne są wyraźnie rozróżniane, co dobrze widać także w objaśnieniu tych słów w *DZ (por. duch „5. w mitologii, religii i filozofii idealistycznej — bezcielesna, ubóstwiana istota, zarządzająca porządkiem bytu” i dusza „3. relig. niematerialny, nieśmiertelny pierwiastek człowieka, dający ciału życie i oddzielający się od niego w chwili śmierci”). W artykule oparto się na tym słowniku, ale obydwa znaczenia wskutek pomyłki przypisano słowu dvasia (s. 88). Oprócz wymienionych zamieszczono parę artykułów niezwiązanych z językoznawstwem. Jest to przedrukowany z czwartego tomu Acta Paedagogica Vilnensia (1997) artykuł „Stasys Šalkauskis — pionier metodyki pracy naukowej” oraz artykuł „Jak uczyć się języków”, opublikowany we wspomnianym już wydawnictwie Relikty języków i kultury zachodnich Bałtów. Ogólnie rzecz biorąc, artykuły rozważnego językoznawcy V. Sirtautasa są interesujące w lekturze, choć miejscami nieco fragmentaryczne i mogłyby być lepiej dopracowane. Skłaniają do refleksji; podczas lektury niejednokrotnie pojawia się chęć podyskutowania z autorem, a także potrzeba szerszego wyjaśnienia lub sprawdzenia czegoś. Dzięki temu są szczególnie pożyteczne, ponieważ przyczyniają się do rozwoju zarówno czytelnika, jak i samej nauki. Wszystkie pięć doc. Artykuły R. Petkevičienė zostały opublikowane w latach 1977–1999 w naukowych periodycznych wydawnictwach językoznawczych („Kalbotyra”, „Filologija ir metodika- ”, „Filologija” i „Linguistica Lettica”), a we wszystkich z nich badane są różnego typu otwarte nagłosowe sylaby litewskich słów niesandhiowych". W artykułach tych, wnikliwie i z licznymi danymi liczbowymi przedstawionymi w tekście oraz w licznych tabelach, przeanalizowano nagłosowe sylaby słów typu #CV-, #CCCV-, #CCVC,, #CCCVC,_ i #CVC_, na podstawie litewskich dwusylabowych słów oraz ich dwusylabowych form zamieszczonych w drugim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego”. W pierwszych artykułach cyklu wyjaśniono metodykę pracy i podstawy doboru materiału. W artykułach słowami niesandhiowymi nazywane są słowa nieprzedrostkowe i niezłożone (zob. s. 106 recenzowanej książki). 204 | RECENZJE Kryteria te nieco się zmieniały (początkowo odrzucano nie tylko słowa międzynarodowe, lecz także oznaczone jako dialektalne oraz uznawane za przestarzałe; ponadto od drugiego artykułu uwzględniano również dwusylabowe formy wybranych słów), dlatego dane liczbowe przedstawione w poszczególnych artykułach nie zawsze są ze sobą zgodne. Artykuły mają zasadniczo charakter obliczeniowy — stale przedstawiane są w nich dane ilościowe zebranego materiału, pokazano wszystkie wykryte nagromadzenia fonemów spółgłoskowych, a także ich połączenia ze wszystkimi odnotowanymi przypadkami realizacji podstawy sylaby. Obliczono nawet, ile sylab każdego typu mogłoby występować w języku, a po zestawieniu z istniejącymi sylabami przedstawiono odsetek ich realizacji oraz częstości. Co prawda, tu i ówdzie w tabelach wkradły się błędy korektorskie; na przykład sylab typu #V mogłoby być 11, jest ich 10, realizację podano jako 99,9196 (s. 118, tabela 1), podczas gdy powinno być 90,91%; #CC. VC. sylab może być 428, wykryto 146, zrealizowano 51,95% (s. 129, tabela 1), a według podanych liczb powinno być 34,1196 itd. Zresztą dla czytelnika-amatora ta mnogość liczb może i nie jest interesująca, jednak dla nauki jest to bardzo ważna i potrzebna rzecz. Na podstawie artykułów można uzyskać dokładny obraz składu i rozpowszechnienia badanych sylab. Językoznawczyni pisze konsekwentnie i płynnie. Dlatego czytanie bogatych w dane artykułów jest nie tylko interesujące, lecz także łatwe. Czytelnikowi niedogodność sprawiają jedynie stosowane naprzemiennie różne terminy lub ich warianty na określenie tego samego pojęcia. Na przykład w czterech artykułach na pięć (wyjątek stanowi pierwszy, najstarszy) stale wymiennie używane są terminy centrum sylaby i jądro sylaby, we wszystkich artykułach zaś — tutaj fonemy samogłoskowe, fonemy spółgłoskowe, tutaj fonemy samogłosek, fonemy spółgłosek, niekiedy także fonemy wokalne (s. 159). Miejscami te pary występują nawet w tym samym zdaniu, np.: „Spośród fonemów samogłoskowych tworzących połączenia #C+V (wszędzie tutaj wyróżnienie moje — St. K.) największą zdolnością do przyłączania fonemów spółgłoskowych odznaczają się samogłoski nieakcentowane (krótkie)” (s. 115); „Niektóre fonemy i archifonemy początkowe, rzadkie także przed jednofonemowym centrum sylaby, w ogóle nie przyłączają dwufonemowych jąder typu # CVC__” (s. 162); „Przyłączanie pojedynczych fonemów spółgłoskowych do rozszerzonego jądra odpowiada ograniczeniom dystrybucji przed fonemami wokalnymi: jeśli któregoś pojedynczego fonemu spółgłoskowego nie można przyłączyć do jednofonemowego jądra samogłoskowego, to nie jest on również przyłączany do rozszerzonego centrum rozpoczynającego się od tej samogłoski” (s. 159). To wymienne stosowanie terminów rozprasza czytelnika — jego uwaga jest ciągle odwracana od samych myśli ku ich wyrażeniu, a mniej wprawnemu może nawet zawrócić w głowie. W języku specjalistycznym (a więc także naukowym) taka różnorodność terminów lub innych określeń nie jest rzeczą dobrą. Prawie wszystkie (pięć z sześciu) artykuły doc. Cz. Grendy dotyczą głównej dziedziny jego zainteresowań — składni. W artykule „Oznaczanie bardziej złożonych związków składniowych w połączeniach wyrazowych i zdaniach” omówiono niestandardowe, choć nierzadkie, przypadki związków wyrazów i części mowy oraz pokazano, jak te związki przedstawiać. Artykuł ten, opublikowany przed dwoma dziesięcioleciami w wydawnictwie „Zagadnienia nauczania i wychowania” (1980, t. 13), powinien być aktualny, zwłaszcza dla potrzeb nauczania, także obecnie. W obszernym artykule „Połączenia czasownikowe z bezokolicznikiem obiektu”, opublikowanym po raz pierwszy w „Kalbotyra” (1965), przedstawiono szczegółową analizę połączeń wyrazowych, w których „czynność wyrażona przez czasownik będący członem głównym jest wykonywana przez jednego uczestnika, a czynność dołączonego bezokolicznika — przez innego uczestnika” (s. 195), np.: kazać mu iść, ponaglać go, żeby się pospieszył. Oba połączenia są analizowane oddzielnie, podzielone na grupy według znaczeń czasowników występujących jako człony główne (rozkazu, pozwolenia, prośby, zakazu, ruchu itd.), a w obrębie tych grup wyróżniono typy połączeń wyrazowych. Twierdzenia wyprowadzono z bogatego materiału żywej mowy, folkloru i literatury pięknej, zamieszczono niemało pięknych przykładów. W niektórych miejscach zamieszczono trafne uwagi dotyczące charakterystyczności używanych tylko w poszczególnych regionach typów omawianych połączeń wyrazowych oraz ich przydatności dla współczesnego języka ogólnego. Na przykład, po zastanowieniu się, artykuły Č. Grendosa są napisane bardzo jasno i przekonująco, myśli są nie tylko dobrze przemyślane, lecz także precyzyjnie wyrażone. Jego artykuły nietrudno czytać nawet po całym dniu pracy. Interesujący i potrzebny dla nauki oraz celów dydaktycznych jest ten zbiór pism dobrze znanych językoznawców. Piękny i godny pochwały jest również sam pomysł Uniwersytetu Szawelskiego, by w ten sposób uhonorować swoich wybitnych pedagogów i naukowców. To chyba pierwsze tak znaczące upamiętnienie jubileuszu żyjących litewskich RECENZJE | 205 dlaczego tworzy się takie połączenia, jak Padėk mums lineliy rauti, rugių pjauti (J. Jablonskis), i przypomniawszy, że używa się ich na Litwie Wschodniej, Č. Grenda ostrożnie stwierdza, że „dla języka ogólnego raczej nie są zalecane” (s. 206). Ostrożność z pewnością nie zawadzi — gdyby ktoś użył takiej konstrukcji, czyż nauczyciele, wykładowcy lub redaktorzy mieliby od razu ją poprawiać? Oprócz rzeczy powszechnie używanych w języku ogólnym trzeba pozostawić miejsce także rzadszym połączeniom wyrazowym, wyrazom lub ich formom znanym tylko użytkownikom z któregoś regionu. Ważne kwestie składniowe są również rozpatrywane w artykułach „Semantyka czasownika i struktura grupy wyrazowej” (z książki Semantyka zdania pojedynczego, 1982), „Opozycja cech określoności / nieokreśloności w konstrukcjach czasownikowych z rzeczownikiem” (Kalbotyra, 1979) oraz „Syntaktyczna rola bezokolicznika w zdaniu” (Tarybinė mokykla, 1980, nr 3). Nawiasem mówiąc, nie jest jasne, dlaczego w tym ostatnim artykule obok czasownika posiłkowego być, „wskazującego tylko czas i tryb” (s. 272), w nawiasach wpisano duotis i likti. Czy również te dwa czasowniki byłyby tu uznawane za czasowniki posiłkowe (ale por. morfologię czasownika), czy może jest to tylko dwuznaczność terminu albo nieścisłość w jego użyciu? Od dawna przyczyną trosk badaczy gramatyki jest būdinys. Czym on jest — formą czasownika (a zatem należy go zaliczyć do czasownika) czy przysłówkiem? Kwestii tej w opublikowanym w 1974 r. artykule „O miejscu būdinys w systemie części mowy” poświęcił uwagę również Č. Grenda. Po przemyśleniu jej z właściwą sobie wnikliwością dość szeroko przedstawia to, co jego zdaniem łączy būdinys z przysłówkiem, a następnie zwięźlej wymienia to, czym różni się on od przysłówka. Pod koniec artykułu stwierdza się, że būdinys „zupełnie nie pokrywa się ani z czasownikiem, ani z przysłówkiem” (s. 267), jednak najwyraźniejsze są cechy łączące go z przysłówkiem, dlatego „znacznie bardziej celowe byłoby uznawać go nie za swoistą formę czasownika, lecz za swoistą podklasę przysłówka” (tamże). Szkoda, że podczas pisania tego artykułu Č. Grendzie, jako dobremu syntaktykowi, nie przyszło do głowy dokładniej zastanowić się nad rolą syntaktycznego būdinys — przecież już J. Jablonskis wspominał, że „Ta forma (būdinys) występuje w zdaniu jako wyraz określający okolicznik sposobu albo bezpośrednio jako pewna część orzeczenia” (RR I 326). Ta ostatnia myśl zasługuje na większą uwagę, niż poświęcano jej dotychczas. Jest ona szczególnie przydatna, jeśli būdinys wiązałby się z ogólnie właściwym naszemu językowi powtarzaniem, por. senas senas, naujut naujutėlis, puikių puikiausias, smarkių smarkiausiai, vienui vienas, kalnų kalnai, vargai vargeliai, ėjo ėjo, išjojo jojo, kalbék nekalbėjęs i in. Rozpatrując to w ten sposób, būdinys okazuje się nierozdzielny od czasownika. Chociaż w nowszych gramatykach został przeniesiony do przysłówka, to punktu z pewnością nie postawiono, podobnie jak nie postawiono go również wówczas, gdy pisano o nim jako o formie czasownika. językoznawców w naszym kraju. Stasys Keinys Otrzymano 2001 12 18 termin(dktl.mii.lt Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva