Keletas pastabų apie pažiūras į seniausių lietuvių kalbos paminklų leidimą

UWAGI | 189 gemine = Akmena (wym. š. Akmina [= akmena —wtrącone przeze mnie, V ¥/]) — rzeka płynąca przez Kretyngę, której dolny bieg Niemcy nazywają Dangą“. Czy nie świadczy to o tym, że K. Būga nie wyjaśnił przekonująco i dokładnie nazwy Danė oraz istnienia tego obiektu? LITERATURA BUGA, K. 1961: Rinktiniai raštai 3. Opracował ir Z. Zinkevičius, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. FENzLAW, W. 1936: Niemieckie formy litewskich nazw miejscowości i nazw osobowych obszaru Kłajpedy, Halle. K = F. Kurszar, Słownik języka litewskiego, Halle, 1883. VITKAUSKAS, V. 1997: Kylé —naujybé. Kalbotyra 44, 109-111. VITKAUSKAS, V. 2001: Morfonemiczne zjawiska litewskich dialektów, Wilno: Zara. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2002 06 24 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6, 2055 Wilno, Litwa KILKA UWAG O POGLĄDACH NA WYDAWANIE NAJSTARSZYCH WYDANIE ZABYTKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO „Acta Linguistica Lituanica“ opublikowanym w 45. tomie A. Judžentisa W przeglądzie nowych prac omówiono 2000 m. wydaną książkę Pisma Martynasa Mažvydasa ir jy źródła (zob. p. 211-213). Niestety, ten przegląd jest pełen błędów i nieporozumień. ir Aby łatwowierny czytelnik nie pozostał wprowadzony w błąd przez dziwaczne rozumowania Judžentisa, trzeba przynajmniej niektóre rzeczy wyjaśnić. Iš Z pisma Judžentisa jasno wynika, że brakuje mu minimalnego wykształcto enia, które muszą już posiadać studenci piszący pracę magisterską na tematy językoznawstwa ogólnego: nie jest dla niego jasne, że kwestie pisma alfabetycznego, jak doskonale wyłożył to — na początku Saussure, należy oddzielić od XX a. analizy — językowej, ponieważ są one jedynie konwencjonalnym sposobem przedstawiania formy wyrażenia znaków językowych: znak pismo forma wyrażenia — — — — znaczenie Judžentisowi również nie jest jasne, że przy analizowaniu przekładów najważniejszą kwestią jest ustalana na podstawie sensu relacja między znakami ir językowymi źródła i przekładu: pismo źródła przekładu — — znaki — — znaczen- — — ie znaków — — pisownia 190 | UWAGI Niezorientowanie się recenzenta uwidacznia się choćby w następujących przykładach: a) Judžentis pisze, że studium Jonasa Palionisa Martyno Mažvydo rašyba „kładzie podwaliny pod dalsze badania nad językiem pism Mažvydasa” (s. 211), chociaż najważniejszymi dziedzinami dalszych badań nad językiem Mažvydasa nie są pisownia i fonologia (która została dość dobrze zbadana), lecz leksyka, składnia i semantyka, których analizowanie wymaga przede wszystkim porównania ze źródłami; b) Judžentis stwierdza, że moja publikacja „nie zastępuje wydania z 1974 r. Martynas Mažvydas. Pirmoji lietuviška knyga (Wilno: Vaga)” (s. 213). To całkowite nieporozumienie, ponieważ autor nie miał i nie mógł mieć takiego celu. ]} Yikes, invalid JSON due weird? Let's ensure proper. Need output only JSON. The last translation has weird trailing spaces from prior? Need correct. Use exact. Gdyby recenzent choć pobieżnie porównał obie książki, zauważyłby, że wzajemnie się uzupełniają: w mojej publikacji obok fotokopii litewskiego tekstu przedstawiono źródła językowe i muzyczne, których nie mieli ani nie przedstawili redaktorzy książki z 1974 r., z kolei bardziej zagłębiając się w ortografię i wraz z fotokopią litewskiego tekstu podając jego transkrypcję. Osobom pragnącym zgłębiać kwestie leksyki, składni i semantyki nie wystarczy publikacja Martynas Mažvydas. Pierwsza litewska książka, ponieważ trzeba będzie mieć pod ręką źródła. Gdyby Judžentis uważniej przeczytał mój artykuł wprowadzający do książki i nieco zapoznał się z „pracami opublikowanymi przez autora w czasopiśmiennictwie naukowym w latach 1997–1999” (s. 211), z łatwością zauważyłby, że w publikacji najwięcej uwagi poświęcono dotychczas mało badanemu obszernemu śpiewnikowi Gesmes Chriksczoniskas: po dokładnym przeanalizowaniu źródeł tego zbioru dopiero pod koniec pracy przeszedłem do mniejszych publikacji związanych z imieniem Mažvydasa, zwracając szczególną uwagę na pieśni oraz ich melodie. Związki dydaktycznej części katechizmu z 1547 r. ze źródłami wszechstronnie zbadał Ch. Stangas w swojej znanej monografii z 1929 r. Die Sprache des litauischen Katechismus von Mažvydas, dlatego ta część interesowała mnie najmniej. Tymczasem Judžentis mówi tylko o tej części dydaktycznej, zasadniczo pomijając Gesmes Chriksczoniskas. Jeszcze dziwniejsze jest to, że nie omówił całej tej części katechizmu, lecz tylko strony przetłumaczone z języka polskiego. Tak długi rozdział Uredai ukiniku został przetłumaczony z języka łacińskiego, który bez wątpienia trzeba znać, aby móc cokolwiek o tym rozdziale powiedzieć. Wskazawszy kilka drobnych błędów korektorskich w przepisanym przeze mnie krótkim fragmencie polskiego źródła, recenzent wyciąga oto taki uogólniający wniosek o całej pracy: „Błędy te każą wątpić również w dokładność przepisania innych przedstawionych oryginałów — łacińskich i niemieckich —” (s. 212). Tylko człowiek, który nie ma wiedzy i sam nie zajmował się pracą filologiczną, może wyciągać takie wnioski, opierając się na pustych spekulacjach, nawet nie próbując sprawdzić sposobu przedstawienia tekstów niemieckich i łacińskich. A może zabrakło mu do tego nie tylko znajomości łaciny, lecz także XVI-wiecznego języka niemieckiego. Nieprawdziwe jest również twierdzenie Judżentisa, że „W uwagach pod fotokopiami opracowujący poprawia błędy drukarskie” (s. 212). W całej pracy zapisano sk. (t. y. skaitykite — czytajcie), a nie taisykite (poprawiajcie). Chciano przez to podkreślić, że tekst fotograficzny jest podstawą, której należy się trzymać bez żadnych zmian: uwagi te mają nie poprawiać tekstu litewskiego, lecz jedynie pomóc czytelnikowi „odtworzyć” strukturę językową tekstu kryjącą się pod XVI-wiecznymi literami. Każdemu bardziej bystremu czytelnikowi (ale, jak widać, nie recenzentowi) powinno być jasne, że takie formy dopisane w nawiasach, jak (= kraughis- ), (= schwentąghi), nie są poprawkami, lecz jedynie innymi (bardziej typowymi dla Mažvydasa) wariantami pisowni, podanymi po to, aby czytelnik mógł łatwiej rozpoznać formy językowe. Ponownie wracamy do tego samego: nie rozumiejąc dobrze relacji między ortografią a językiem, Judžentis sądzi, że inni językoznawcy są na jego poziomie. Niespójności ortografii Mažvydasa są dobrze znane i z pewnością niecelowe byłoby ich poprawianie. W recenzji stwierdza się: „W tych przypadkach, gdy oryginały tekstów Mažvydasa lub ich faksymile były dostępne redaktorowi, ich reprodukcja fotograficzna jedynie zwiększyłaby wiarygodność tekstów i wartość książki” (s. 212). Z tego stwierdzenia wynika, że niedoświadczony recenzent nie wie, iż aby UWAGI |191 przedstawić teksty i ich źródła obok siebie, należy dostosować układ tych ostatnich do układu pierwszych, a najlepiej można to zrobić, przepisując źródła. Ponadto sposób ten pozwala przedstawić czytelnikowi „ważne” strony, często łatwiejsze do czytania niż faksymile książek z XVI w. Błędne jest twierdzenie Judženčisa o źródłach publikacji: „Dobierając je, redaktor opierał się na wcześniejszych badaniach Chr. Stango, P. U. Dinio, D. Pociūtė i J. Trilupaitienė, a w razie potrzeby sprawdził je i uściślił” (s. 211). To stwierdzenie odnosi się tylko do niewielkiej części publikacji — katechizmu z 1547 r., ponieważ Stang rzeczywiście ustalił i podał źródła wszystkich tekstów językowych, a Trilupaitienė przeanalizowała melodie pieśni katechizmu. Nie można jednak tego powiedzieć o źródle utworu Giesme S. Ambrafšeijaus, które Dini w swoim studium podał na podstawie wariantu łacińskiej pieśni wydanego w XX-wiecznej księdze kościelnej. Tymczasem w moim wydaniu podano renesansowy tekst głównego źródła pieśni Te Deum laudamus według księgi z czasów Mažvydasa; ponadto ustalono również długą melodię wykorzystaną przez Mažvydasa, przedrukowaną z czeskiego śpiewnika Piesnė Chwal Božskych z 1541 r., od której Dini się zdystansował. Polskie źródło tej pieśni po raz pierwszy podałem według śpiewnika Seklucjana Piešni duchowne a nabožne, wydanego w 1547 r. w Królewcu, opierając się na przedruku T. Wierzbowskiego z 1897 r., ponieważ jedyny zachowany do XX w. egzemplarz zaginął pod koniec drugiej wojny światowej. Po zbadaniu źródeł tekstu opublikowanego na s. 90-91 ustaliłem, że należy w nim rozróżnić dwie pieśni oraz że wersy Ant Diewa dangun Pegima tayp perwersket, gedodami ieyb grafSey susandaru wissi gedotumbit nie są czwartą strofą pieśni (jak twierdził Dini), lecz jedynie komentarzem wprowadzającym do drugiej pieśni. Wspomniane stwierdzenie Judženčisa najmniej pasuje do obszernego dzieła Gesmes Chriksczoniskas, zajmującego niemal trzy czwarte wszystkich pism Mažvydasa. Muzykolożka Trilupaitienė w swoich pracach wydanych do 2000 r. zasadniczo nie zajmowała się melodiami Gesmių Chriksczoniskų: w mojej publikacji ustala się i po raz pierwszy podaje źródła dziesiątek melodii śpiewnika. Mówiąc o podejściu literaturoznawczyni D. Pociūtė do źródeł Gesmių Chriksczoniskų, Judžentis nie zdołał nawet zrozumieć sformułowania autorki „z wyjątkiem... części psalmodii mszalnej.- ... Nie uwzględniono tu również przekładów psalmów S[tarego] T[estamentu], ponieważ jest to odrębna grupa tekstów” (XVI-XVII a. protestantų bažnytinės giesmės, s. 147). Pisze: „Wykaz tekstów Mažvydasa według pierwszych wersów różni się od podobnego wykazu sporządzonego przez Dainorę Pociūtė... tym, że zawiera części psalmodii mszalnej- ”. A więc gdzie się podziały liczne i ważne przekłady psalmów S[tarego] T[estamentu]? Ponadto Judžentis nie zauważył, że Pociūtė odcięła się od dziesiątków modlitw zamieszczonych w Gesmėse Chriksczoniskose, niezwiązanych z tematyką jej monografii. Gdyby Judžentis nieco dokładniej zapoznał się z monografią D. Pociūtė, mógłby zauważyć, że ustalając niemieckie i łacińskie źródła Gesmių Chriksczoniskų, oparła się na dwóch dziełach wydanych w Niemczech w XIX w.: Ph. Antologia Wackernagela Das deutsche Kirchenlied von der dltesten Zeit bis zum Anfang des XVII Jhs. oraz na studium E. Kocha Geschichte des Kirchenlieds und Kirchengesangs der christlichen, insbesondere der deutschen evangelischen Kirche (w tym ostatnim często podawany jest tylko początek pieśni, dlatego w wielu przypadkach wskazania Pociūtė na studium Kocha nie pozwalają odnaleźć pełnego źródła). Ponadto związki z dziełami Seklucjana Pociūtė ustaliła nie na podstawie śpiewników Piešni duchowne a nabožne i Piesni Chrzešcianskie, dawnieisse y nowe, lecz na podstawie monografii A. Samuel i Jan Seklucyan autorstwa Warminskiego, w której podawane są tylko początki pieśni. Przygotowując swoją publikację, obrałem inną drogę: odnalazłszy i zbadałszy kilkadziesiąt książek z czasów Mažvydasa cytowanych w swojej ir bibliografii, przepisałem z nich teksty i melodie. Pozwoliło to jedynie ne oprzeć się na źródłach pierwotnych, lecz ir po raz pierwszy ustalić, że większa część źródeł Gesmių Chriksczoniskų została zaczerpnięta z kilku konkretnych ksiąg z XVI wieku (Luthera Duchowni Lieder, Lossiaus Psalmodia, śpiewnik braci czeskich Ein Nowy Geseng buch- 192 | UWAGI len i psałterze Lutra). Najdłuższym i największym etapem mojej pracy było poszukiwanie ksiąg z XVI wieku ir ustalenie źródeł kancjonału Mażwydasa, ponieważ Gesmes Chriksczoniskas jest złożonym zbiorem. Tylko zupełnie nie mając pojęcia o poszukiwaniu i badaniu źródeł dawnych pism ir Judżentis mógł napisać, że „książka nie jest żadnym dziełem autorskim ... Michelinis jest kompilatorem, ar opracowująir cym i redaktorem książki” (s. 211). Przecież dopiero po odnalezieniu i ir zbadaniu źródeł można było przedstawić to, co — używając słów Judžentisa — należy do mojego pióra, lecz widocznie było to dla niego trudne ir do zrozumienia, gdyż musiał skarżyć się, że „napisane jest dość zawile“ (s. 211). Stwierdzenie „Przy wyjaśnianiu stosunku przedrukowywsu anych tekstów do oryginałów przeszkadza nieuzasadniona po różnorodność fotografii podpisów“ (s. 213) wyraźnie pokazuje, że Judžentisowi brakuje elementarnego wykształcenia filologicznego: w przeciwnym razie byłoby dla niego jasne, że związek każdego konkretnego utworu ze źródłami jest swoisty, su ma swój „indywidualność”, którą można opisać różnie; przed trzema dziesięcioleciami językoznawca G. Lakoff napisał na ten temat znakomity artykuł Hedges: a kryteria in znaczenia badania i logika pojęć rozmytyof ch („Journal of Philos. Logic” 2 [1973], p. 458-508), z którym poradziłbym JudZenciowi się zapoznać. Ogólnie rzecz biorąc, przed przystąpieniem do oceny ir jų badań nad źródłami oraz wydań dawnych zabytków językowych należałoby przynajmniej postarać się zrozumieć ich charakter, treść i problematykę. Guido Michelini Otrzymano 2002 07 03 Università degli Studi di Parma Aleja S. Michele 9/A, I-43100 Parma, Włochy [email protected]