Gramatinių formų vartojimas lietuvių kalbos moksliniame stiliuje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 173-183 Użycie form gramatycznych w naukowym stylu języka litewskiego VIDA ZILINSKIENE Litewski Uniwersytet Prawa, Wilno W artykule przedstawiono dane dotyczące frekwencji podstawowych części mowy (rzeczowników, przymiotników, czasowników) oraz ich form fleksyjnych używanych w litewskim piśmiennictwie naukowym. Podstawą jest Słownik frekwencyjny współczesnego pisanego języka litewskiego (Grumadiené & Zilinskiené 1997), a dokładniej jego wersja elektroniczna zawierająca dane dotyczące języka nauki (Grumadiené & Žilinskienė 1996). Ponadto porównuje się częstość występowania części mowy w języku piśmiennictwa naukowego z ich częstością w odmianach języka używanych w piśmiennictwie biznesowym i publicystycznym. Obecnie, gdy coraz częściej mamy do czynienia z językiem litewskim w społeczeństwie informacyjnym, badanie określonych stylów, a nawet tekstów należących do konkretnych grup tematycznych w obrębie jednego stylu, na różnych poziomach języka staje się coraz bardziej aktualne. Dotyczy to przede wszystkim badań statystycznych poszczególnych poziomów języka (leksyki, morfologii, słowotwórstwa). Po opisaniu struktury morfologbos dalių ir pagrindinių jų gramatinių formų vartojimo skirtumus ir tapatumus (žr. icznej litewskiego stylu publicystycznego i urzędowego oraz ukazaniu kalŽilinskienė 2002: 106-116), ważne jest ustalenie użycia tych form także w stylu naukowym. Jeżeli stwierdzono by, że w tekstach reprezentujących różne style użycie pewnych form gramatycznych jest stabilne, podczas gdy użycie innych wyraźnie się różni, jasne byłoby, na co należy zwrócić największą uwagę przy wyjaśnianiu automatycznego rozpoznawania, tłumaczenia i innych związanych z tym zagadnień. Zarówno przy badaniu struktury morfologicznej stylu publicystycznego i urzędowego, jak i w tym przypadku korzystano z komputerowej wersji naukowego stylu „Słownika frekwencyjnego współczesnego pisanego języka litewskiego” (Grumadienė, Žilinskienė 1997) (Grumadienė, Žilinskienė 1996). Teksty do obliczenia słownika frekwencyjnego tego stylu zebrano z wydanych na Litwie w latach 1990—1995 publikacji naukowych (monografii, artykułów, referatów, czasopism naukowych) lub prac zatwierdzonych przez instytucje naukowe (dysertacji, autoreferatów rozpraw doktorskich, sprawozdań, patentów). Jeden czy drugi tekst trzeba było zaczerpnąć z nieco wcześniejszego okresu, ponieważ zdarzały się dziedziny nauki, w których bardzo niewiele prac publikowano w języku litewskim- ’, np. w omawianym okresie nie było w języku litewskim artykułów naukowych i tez konferencyjnych z niektórych dziedzin chemii, biologii ! Przyjęto rygorystyczną zasadę, że próby (ciągłe fragmenty tekstu po 1000 użyć słów) do słownika frekwencyjnego będą zbierane wyłącznie z publikacji ściśle naukowych i nie będą pochodzić z podręczników, publikacji popularnonaukowych itp. 174 | VIDA ŽILINSKIENĖ Do stylu naukowego zaliczono osiem grup tematycznych: 1) nauki rolnicze (agronomia, leśnictwo, weterynaria, zootechnika- ); 2) nauki przyrodnicze (astronomia, biologia, chemia, geografia, geologia i mineralogia, fizyka); historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo, muzykologia, teatrologia)- ;**GPT PL tłumaczenie** history, linguistics, literary studies, musicology, theater studies); 4) nauki matematyczne (matematyka, logika, 3) humanitariniai mokslai (architektūra, dailėtyra, etnologija, filosofija, folkloristika, statystyka, informatyka, teoria systemów), 5) nauki medyczne (medycyna, farmacja, stomatologia); 6) nauki społeczne (edukologia, ekonomia, politologia, psychologia, socjologia, prawo, zarządzanie, bibliotekoznawstwo i księgoznawstwo); 7) nauki techniczne (inżynieria rolnicza i środowiska, technologia chemiczna, elektronika i elektrotechnika, energetyka i technika cieplna, sterowanie i technologia informatyczna, mechanika, materiałoznawstwo, metrologia i pomiary, technologia transportu, budownictwo); 8) nauki teologiczne (teologia fundamentalna, teologia dogmatyczna, teologia moralna, skrypturystyka (Pismo Święte), patrologia (tradycje Kościoła starożytnego), historia Kościoła, teologia pastoralna, prawo kanoniczne). Te grupy tematyczne wybrano z uwzględnieniem klasyfikacji dziedzin i kierunków nauki, zatwierdzonej uchwałą Rządu Republiki Litewskiej nr 739 z dnia 7 października 1992 r. Z publikacji wymienionych dziedzin i kierunków nauki (uwzględniając również to, że publikacji z niektórych nauk, np. humanistycznych i technicznych, było bardzo dużo, a innych bardzo mało) losowo wybrano 300 próbek, tj. odcinków spójnego tekstu po 1000 użyć słów, i policzono słowniczki frekwencyjne każdej próbki, z tych — każdej grupy tematycznej, a z tych — frekwencyjny słownik stylu naukowego. Przy obliczaniu frekwencji słów (leksemów) policzono również frekwencje form gramatycznych tych słów, które również omówimy. Przede wszystkim przeanalizujmy użycie części mowy w tekstach naukowych (zob. tabelę 1). TABELA 1. UŻYCIE CZĘŚCI MOWY W STYLU Kalbos dalis Žodžių pavartojimų skaičius Žodžių pavartojimas (%) NAUKOWYM Rzeczownik 121 696 43,73 Czasownik 50 958 18,31 Przymiotnik 32 806 11,79 ? Wcześniej wielu naukowców z określonych dziedzin publikowało swoje prace wyłącznie po rosyjsku, a teraz część z nich rzuca się do pisania wyłącznie po angielsku. W ten sposób pojawia się dwojaki problem: po pierwsze, teksty naukowe w języku litewskim nie są pisane albo są pisane prawie wcale, a zatem terminologia właściwa dla danej dziedziny nie jest rozwijana ani tworzona; po drugie, interesujące byłoby wiedzieć, na jakim poziomie języka angielskiego napisano te teksty. Spójny tekst właśnie ukazuje rzeczywiste użycie części mowy i ich form gramatycznych. UŻYCIE FORM GRAMATYCZNYCH W STYLU NAUKOWYM | 175 Kalbos dalis Žodžių pavartojimų skaičius Žodžių pavartojimas (%) Spójnik 21 247 7,63 Zaimek 18 899 6,79 Przyimek 12073 4,34 Przysłówek 11753 422 Partykuła 5963 2,14 Liczebnik* 2 863 1,03 Wykrzyknik 48 0,02 Onomatopeja 5 0,002 Jak widzimy z tych danych, w stylu naukowym najczęściej używa się rzeczowników, tzn. niemal połowa (43,7396) słów tekstu naukowego to rzeczowniki. Nadal znaczną część tekstów naukowych (30,10%) zajmują słowa należące do dwóch pozostałych części mowy — czasownika i przymiotnika —. Zatem słowa tylko trzech części mowy zajmują prawie trzy czwarte (73,83%) analizowanych tekstów. Korzystając z komputerowych frekwencyjnych słowników stylu naukowego, urzędowego i publicystycznego (Žilinskienė 2002: 106-116), opracowanych według tej samej metodologii (szerzej na ten temat zob. Žilinskienė 1998: 219-227) na podstawie tekstów wydanych w latach 1993-1995, porównajmy użycie części mowy w tekstach tych stylów, ponieważ tylko porównanie może najlepiej ukazać rzeczywistą sytuację (zob. tabelę 2). Z danych tej tabeli widzimy: 1) w tekstach wszystkich trzech stylów bardzo wyraźnie dominują rzeczowniki, tzn. wszystkie porównywane style charakteryzuje język rzeczownikowy, tylko w publicystyce rzeczowników jest mniej niż w tekstach dwóch pozostałych stylów; 2) o różnorodności słownictwa wszystkich tych stylów decydują przede wszystkim dwie te same części mowy — rzeczownik i czasownik; partykuły służebne i zaimek (który pod względem statystycznym zawsze zachowuje się jak służebna część mowy), których różnych wyrazów (nie użyć wyrazów) znaleziono w tekstach wszystkich stylów zaledwie po kilkadziesiąt, tzn. które stanowią bardzo niewielką część słownictwa, zajmują mniej więcej od jednej czwartej do jednej piątej tekstów (20,90% w stylu naukowym, 22,59% w urzędowym i 26,13% w publicystycznym); 3) w tekstach wszystkich stylów drugą pod względem użycia częścią mowy jest czasow4 Jak zwykle przy opracowywaniu słowników frekwencyjnych, odnotowano tu tylko te liczebniki, które zostały zapisane słownie, 0 liczebniki zapisane cyframi arabskimi lub rzymskimi trafiły jedynie do opisu struktury statystycznej. 176 | VIDA ŽILINSKIENĖ nik, w porównywanych stylach jego użycie niewiele się różni; 4) różni się użycie przymiotników, najwięcej jest ich w tekstach naukowych“, natomiast w stylu publicystycznym i urzędowym wyraźnie mniej; 5) wszystkie rzeczowniki, przymiotniki i zaimki w tekstach naukowych, urzędowych i publicystycznych zajmują odpowiednio 63,34 96, 62,34% i 56,54 96; 6) ogólnie, pod względem użycia wszystkich części mowy, teksty naukowe są bliższe tekstom urzędowym. TABELA 2. UŻYCIE CZĘŚCI MOWY W STYLU NAUKOWYM, URZĘDOWYM I PUBLICYSTYCZNYM Styl naukowy Styl urzędowy Styl publicystyczny Część mowy Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba użytych użytych użytych użytych użytych użytych słów słów słów słów słów słów użycie (%) użycie(96) użycie (%) Rzeczownik 121 696 43,73 126 520 45,27 109 724 38,54 Czasownik 50 958 18,31 54 491 19,50 59 814 21,01 Przymiotnik 32 806 11,79 22 462 8,04 20175 7,09 Spójnik 21 247 7,63 23 706 8,48 22973 8,07 Zaimek 18 899 6,79 22438 8,03 27 346 9,61 Przyimek 12073 4,34 12 354 442 14 272 5,01 Przysłówek 11 753 4,22 9817 3,51 16 541 5,81 Partykuła 5963 2,14 4629 1,66 9 806 3,44 Liczebnik 2 863 1,03 2778 1,00 3695 1,30 Wykrzyknik 48 0,02 299 0,11 328 0,12 Onomatopeja 5 0,002 11 0,005 13 0,005 3 Jak widzimy, wyniki te odpowiadają wnioskowi A. Bitinienė (zob. Bitinienė 1995: 11-19), że w stylu naukowym informacyjność tekstu zwiększa, oprócz rzeczownika, również przymiotnik, tzn. obie te części mowy pomagają przekazywać informacje faktyczne. UŻYCIE FORM GRAMATYCZNYCH W STYLU NAUKOWYM | 177 Przeanalizujmy użycie przypadków najczęstszej części mowy — rzeczownika — przedstawione w tabeli 3. TABELA 3. UŻYCIE PRZYPADKÓW RZECZOMOKSLINIAME STILIUJE Vienaskaita Daugiskaita WNIKÓW Przypadek rzeczownika linksnis pavartojimų pavartopavartojimų pavartoLiczba Liczba Liczba Liczba słów słów słów słów użycie (96) użycie (96) Dopełniacz 37 703 46,47 18546 45,85 Mianownik 18 391 22,67 9 355 23,13 Biernik 10 763 13,27 5828 14,41 Miejscownik 5534 6,82 2 068 5,11 Narzędnik 5 488 6,766 2939 7,27 Celownik 3234 3,999 1 685 4,17 Wołacz 19 0,022 29 0,07 Z danych tabeli 3 wynika, że w tekstach naukowych spośród przypadków rzeczownika wyraźnie wyróżnia się użycie dopełniacza — niemal połowa wszystkich form przypadków rzeczownika to dopełniacze. Tak wysoka częstość form dopełniacza wiąże się przede wszystkim z tym, że w tekstach dopełniacze najczęściej pełnią funkcję przymiotników relacyjnych, co widać po tym, że częstość dopełniaczy niektórych rzeczowników (część z nich jest bardzo często używana, np. kultura, dane, Litwini, nauka, działalność, kraj, energia itd.) przewyższa częstość innych przypadków tego samego rzeczownika. Większą częstością charakteryzują się również dwa pozostałe przypadki — mianownik i biernik, chociaż, jak widać z tabeli, mianownik występuje niemal dwa razy częściej niż biernik. Zatem w tekstach naukowych trzy najczęstsze przypadki stanowią ponad 80 96 wszystkich przypadków rzeczowników. Bardziej wyrównana grupa trzech rzadziej używanych przypadków (z wyjątkiem wołacza). Ponadto w badanych tekstach naukowych znaleziono 113 użyć rzeczowników nieodmiennych. Porównując częstości bezwzględne przypadków liczby pojedynczej i mnogiej (tab. 3), widać, że każdy konkretny przypadek liczby pojedynczej jest około dwa razy częstszy od odpowiedniego przypadku liczby mnogiej. Ogólny stosunek form rzeczowników liczby pojedynczej i mnogiej jest następujący: liczba pojedyncza —81 132 (66,73 96), liczba mnoga —40 450 (33,26 96), liczba podwójna — 1 (0,001 90). 178 | VIDA ŽILINSKIENĖ Zatem w tekstach stylu naukowego formy rzeczowników liczby pojedynczej są używane dwa razy częściej niż formy liczby mnogiej. Taki sposób użycia wiąże się przede wszystkim z tym, że liczba pojedyncza jest nieznaczonym członem opozycji, 0 po drugie, chociaż niemało rzeczowników używa się zarówno w formach liczby pojedynczej, jak i mnogiej, to jednak istnieje większa skłonność do używania wielu wyrazów w liczbie pojedynczej, zwłaszcza tych, które nazywają materiały, procesy lub pojęcia abstrakcyjne i których liczba mnoga często nabiera specyficznego znaczenia (np.: elementas, medžiaga, vanduo, kultūra, veikla, matavimas, santykis, valdymas, sluoksnis, masė, gamyba, visuomenė i in.). W tekstach analizowanego stylu rodzaj męski rzeczowników jest używany znacznie częściej niż rodzaj żeński: rodzaj męski —73 296 (60,28 96), rodzaj żeński — 48 287 (39,72%). Takie użycie, oczywiście, również wiąże się z tym, że rodzaj męski jest nieoznaczonym członem opozycji. Jak wynikało z danych w tabeli 1, w tekstach stylu naukowego drugą pod względem częstości częścią mowy jest — czasownik. Najczęściej występujące czasowniki stylu urzędowego to: być, móc, mieć, nazywać, stanowić, używać, ustalać, przedstawiać, przeznaczać, nie być, należeć, wykonywać, otrzymywać, potrzebować. Już na podstawie kilkunastu tych czasowników możemy zrozumieć, o czym najwięcej pisze się w tekstach stylu naukowego. Stosunek form poszczególnych czasowników przedstawiono w tabeli 4. TABELA 4. UŻYCIE FORM MOKSLINIAME STILIUJE CZASOWNIKOWYCH Forma czasownika Liczba użyć form wyrazowych Użycie form (%) Liczba Formy osobowe 20 483 41,20 Imiesłowy 19180 37,64 Bezokolicznik 7266 14,26 Imiesłowy nieodmienne 3365 6,60 Imiesłowy przysłówkowe współczesne 659 1,29 Przysłówki odczasownikowe 5 0,01 Z tabeli tej widzimy, że w tekstach naukowych najczęściej używa się form osobowych, a tylko nieco rzadziej imiesłowów. Tak dość częste użycie imiesłowów w stylu naukowym najwyraźniej wskazuje, że w tych tekstach niemało używa się złożonych UŻYCIE FORM GRAMATYCZNYCH W STYLU NAUKOWYM | 179 czasów, np. Niektóre kompleksy skomponowane zgodnie z zasadami architektury barokowej zostały zbudowane w miejscach zburzonych podczas wojny budynków lub kwartałów. Aby ustalić przedział wartości pomiarowych, zmieniano stosunki rezystancji podłużnych stref. Jak należało się spodziewać, wśród analizowanych form bardzo wyraźnie przeważają formy trybu oznajmującego: tryb oznajmujący —19 328 (94,36%), tryb przypuszczający —1 015 (4,96 96), tryb rozkazujący — 140 (0,68 96). Na podstawie badań użycia form gramatycznych innych stylów języka litewskiego można oczekiwać, że dla poszczególnych stylów charakterystyczne jest określone użycie czasów czasownika (zob. Žilinskienė 2002: 106-116). Stosunek czasów trybu oznajmującego w tekstach stylu naukowego przedstawiono w tabeli 5. TABELA 5. UŻYCIE CZASÓW CZASOWNIKÓW MOKSLINIAME STILIUJE Czas czasownika Liczba użyć form wyrazowych Użycie form (96) Teraźniejszy 12 901 66,75 Przeszły dokonany 5475 28,33 Przyszły 780 4.04 Przeszły częstotliwy 172 0,89 Jak widać z tej tabeli, w tekstach naukowych najczęściej stosowane są formy czasu teraźniejszego, tzn. są one ponad dwukrotnie częstsze niż formy innego podstawowego — czasu przeszłego dokonanego —. Jest to, jak się wydaje, związane z tym, że styl naukowy najczęściej rejestruje odpowiednie istniejące przez cały czas zjawiska rzeczywistości, ich związki i prawidłowości, opisuje procesy produkcyjne lub eksperymenty itp. Np. : Najbardziej na wydeptywanie narażone są rozmoknięte zbiorowiska jezior, mokradeł oraz zagłębień, gdzie znajduje się luźna pokrywa delikatnych torfowców. Na wschód od pałacu rozciąga się parter, do którego od północy przylega oficyna, od południa — spichlerz, a obok spichlerza stoi stajnia. Jeśli przestępstwu drogi nie zagrodzi funkcjonariusz, który ma obowiązek to zrobić... Podobne wyniki, tj. że w tekstach naukowych czas teraźniejszy występuje znacznie częściej niż czas przeszły dokonany, opublikowała A. Bitinienė, która zbadała 38,5 tys. słów (zob. Bitinienė 1995: 11-19). Również łotewscy językoznawcy w badanych w 1966 r. tekstach naukowo- -technicznych (292 tys. użyć słów) znaleźli aż 93,1 proc. czasu teraźniejszego (zob. ir Jakubaite i in. 1968: 122). Tiesioginės nuosakos laikų asmenų formų vartojimas pateiktas 6 lentelėje, iš kurios widać, że bardzo wyraźnie dominuje trzecia osoba, co wskazuje na jej szczególną pozycję w systemie osób. Dlatego, jak się wydaje, całkowicie uzasadniona jest opinia niektórych językoznawców (Žulys 1974: 83— 180 | VIDA ŽILINSKIENĖ 92), że tej formy nie należy uznawać za formę osobową; ponadto rzuca się w oczy większa niż w przypadku innych osób częstość występowania pierwszej osoby liczby mnogiej. Jest to prawdopodobnie związane z tym, że w tekstach naukowych również jeden autor, opisując eksperyment, komentując uzyskane wyniki badań lub formułując wnioski, często używa liczby mnogiej, np.: łączymy, tworzymy, zauważamy, nazywamy, zbadaliśmy, ustaliliśmy. TABELA 6. OSOBY CZASOWNIKÓW W TRYBIE OZNAJMUJĄCYM VARTOJIMAS MOKSLINIAME STILIUJE Czas teraźniejszy Czas przeszły dokonany Czas przyszły Czas przeszły częsty Czas Czas Czas Czas Czas Czas Czas Czas Osoba wystąpień wystąpień wystąpień wystąpień słowa Liczba Liczba Liczba Liczba słów słów słów słów słów słów słów słów użyć użycie (96) liczba użycie (7o) liczba użycie (%) liczba użycie (96) Liczba poj. 1 a. 45 0,35 27 0,49 7 0,89 - — L. poj. 2 os. 19 0,15 4 0,07 8 1,03 —— Dgs.1 os. 522 4,05 190 3,47 275 35,26 7 4,07 Dgs. 2 os. 2 0,02 2 0,04 3 0,38 — — 3 os. 12313 95,44 5252 9593 485 62,44 165 95,93 Jak widzieliśmy i$ 4 na podstawie danych z tabeli, w be stylu naukowym często używa się form osobowych oraz imiesłowów. ir Jų podział według rodzajów jest następujący: imiesłowy strony czynnej — 4539 (23,67 96), imiesłowy strony biernej — 14 641 (76,33 96). Tak więc wyraźnie widać, że w tekstach naukowych imiesłowów strony biernej używa się trzykrotnie więcej niż imiesłowów strony czynnej. Abiejų rūšių użycie laikų imiesłowów wykazuje podobną tendencję jak użycie czasów form aamenuojamųjų (zob. tabelę 7), tzn. form czasu teraźniejszego używa się więcej niż form czasu przeszłego, tylko tutaj przewaga nie jest tak wyraźna. UŻYCIE FORM GRAMATYCZNYCH W STYLU NAUKOWYM | 181 TABELA 7. UŻYCIE CZASÓW IMIESŁOWÓW W STYLU NAUKOWYM Strona czynna Strona bierna Czas imiesłowu Liczba użyć słów Użycie słów (%) Liczba użyć słów Użycie słów (96) Teraźniejszy 2 608 57.46 8275 56,52 Przeszły pojedynczy 1923 42.37 Czas przeszły częstotliwy 3 0,07 Czas przeszły 6 060 41,39 Czas przyszły 5 0,11 30 0,20 Imiesłów konieczności 276 1,89 Przeanalizujmy jeszcze jedną ważną część mowy — przymiotnik. W tekstach stylu naukowego najczęściej używane są następujące przymiotniki: duży, różnorodny, podstawowy, nowy, ważny, wspólny, mały, społeczny, odrębny, różny, prawdziwy, charakterystyczny, wysoki, równy, naukowy, polityczny, ostatni, ekonomiczny, dobry, specjalny. Omówmy częstość występowania kategorii gramatycznych przymiotnika. Użycie przypadków przymiotników przedstawiono w tabeli 8. TABELA 8. UŻYCIE PRZYPADKÓW PRZYMIOTNIKA W STYLU NAUKOWYM STYLU Vienaskaita Daugiskaita Liczba słów przymiotnika Liczba linksnis pavartojimų pavartopavartojimų pavartosłów Liczba słów Liczba słów jimas (76) Liczba słów jimas (%) Mianownik 6 406 34,23 4136 30,52 Dopełniacz 6 066 32,41 4962 36,62 Biernik 2992 15,99 2102 15,51