Šnekos akto dalyvių strategija, socialiniai vaidmenys ir tipai lietuvių kalboje

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 145-172 Strategia uczestników aktu mowy, role społeczne i typy w języku litewskim EGIDIJUS ZAIKAUSKAS Uniwersytet Wileński Artykuł dotyczy teorii uczestników aktu mowy. Opiera się głównie na teorii performatywów Austina oraz na maksymach komunikacji Grice’a. Twierdzenia teoretyczne ilustrowane są głównie litewskimi przykładami typów performatywnych aktów mowy. Wyróżniono trzy aspekty badania uczestników aktu mowy: (a) strategie komunikacyjne, (b) role społeczne oraz (c) typy ról nadawcy i odbiorcy określone w odniesieniu do aktów illokucyjnych. Obaj uczestnicy mogą wybrać konstruktywną albo destrukcyjną strategię komunikacyjną. Performatywy ograniczają do minimum możliwość wyboru strategii destrukcyjnej, lecz nie eliminują jej całkowicie. Prawidłowa ocena ról społecznych nadawcy i odbiorcy określa sposób, w jaki nadawca ujawnia swoją intencję illokucyjną, oraz sposób, w jaki odbiorca ją interpretuje. Typy nadawców i odbiorców (adresatów) definiuje się nie tylko w odniesieniu do siły illokucyjnej, lecz także w odniesieniu do okoliczności aktu mowy oraz sposobu, w jaki jest on wykonywany (instytucjonalnie lub w życiu codziennym, ustnie lub pisemnie itd.). Teoria aktów mowy (a wraz z nią teoria performatywów) jest jedną z najważniejszych dziedzin pragmatyki lingwistycznej. Jak zauważa sam twórca terminu pragmatyka Ch. Morris, dzieląc semiotykę na trzy części — składnię, semantykę i pragmatykę, „pragmatyka jest nauką o relacji znaków i TYCH, KTÓRZY JE INTERPRETUJĄ (wyróżnienie moje — E. Z.)” (Morris 1938: 30). Interpretatorami każdego znaku lub zbioru znaków (w naszym przypadku aktu mowy) w konkretnej sytuacji są dwie osoby: nadawca aktu mowy, mówiący, dalej zwany adresantem, oraz odbiorca aktu mowy, słuchacz, dalej zwany adresatem’. Adresant i adresat są jednymi z najważniejszych czynników aktu mowy. Adresant jest inicjatorem aktu mowy i jego twórcą. Za pomocą aktu mowy realizuje swoje intencje komunikacyjne. Jednak aby osiągnąć zamierzony cel, nadawca musi uwzględnić także adresata: jego rolę społeczną, presupozycję pragmatyczną — to, co adresat wie o sytuacji wykonania aktu mowy, wreszcie zdolność adresata do właściwego zrozumienia tego aktu mowy — jego illokucji i propozycji. W niniejszym artykule analizowane są następujące aspekty uczestników aktu mowy: — strategia językowa rozmówców, — społeczne role nadawcy i adresata, Różni autorzy nadawcę nazywają także lokutorem, ekspedientem, podmiotem, autorem, a adresata — percyipientem, recipientem, dekoderem itp. (zob. Vilkienė 1998: 154). 146 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS — stosunek illokucji aktów mowy do nadawców i adresatów różnego typu. 1. STRATEGIA JĘZYKOWA ROZMÓWCÓW Zarówno nadawca aktu mowy, jak i adresat mają swoje cele komunikacyjne. Od tych celów zależą nie tylko wybierane przez nadawcę leksykalne i gramatyczne środki wyrazu aktu mowy, styl, sposób wykonania aktu mowy, lecz także interpretacja illokucji i propozycji konkretnego aktu. J. Hintikka twierdzi, że uczestnicy rozmowy wybierają określoną strategię wykonania aktu mowy (nadawca) i przyjęcia aktu mowy (adresat- ), która może determinować interpretację aktu mowy, w tym rozumienie siły illokucyjnej (Hintikka 1979: 36). 1.1. Strategia językowa adresanta Strategia adresanta może być dwojaka: —konstruktywna —dokładnie przekazać swoje intencje; —destruktywna —zamaskować w wypowiedzi swoje rzeczywiste zamiary albo, ściślej mówiąc, pozostawić w nich luki interpretacyjne, aby później, w razie potrzeby, móc przedstawić inną — korzystniejszą dla siebie w danej sytuacji —interpretację. Siła illokucyjna w akcie mowy jest przekazywana za pomocą różnych środków i jeśli celem adresata jest zinterpretowanie aktu mowy dokonanego przez adresanta tak, jak zamierza adresant (strategia konstruktywna), najczęściej jest ona rozumiana adekwatnie. Niemniej jednak, aby illokucja aktu mowy nie została zinterpretowana błędnie (świadomie lub z powodu jakichś niekorzystnych okoliczności), adresant może wybrać eksplicytne środki wskazywania siły illokucyjnej —performatywy. Dla adresanta szczególnie ważne jest dokładne wskazanie siły illokucyjnej w instytucjonalnych (prawnych, administracyjnych) aktach mowy, dlatego najczęstszą dziedziną stosowania performatywów jest właśnie język oficjalny. Według Ch. Peirce’a (1976: 249-250), „twierdząc pewną propozycję, mówca bierze odpowiedzialność za jej prawdziwość i w pewien sposób podlega karze, jeśli ta propozycja okaże się fałszywa- ”. Dlatego mówcy zależy na tym, aby wypowiedziana przez niego propozycja była interpretowana tak, by nie stała się fałszywa. Słuchaczowi natomiast zależy na ustaleniu, czy mówiący nie wypowiedział fałszywej propozycji, i szuka takiej interpretacji, która by to ujawniła (Hilpinen 1986: 304). Inaczej jest, gdy sam nadawca dąży do tego, aby adresat nie zrozumiał jego prawdziwego celu. Wtedy wybiera strategię destruktywną. Za pomocą strategii destruktywnej nadawca w taki czy inny sposób stara się oszukać adresata. Wcale nie oznacza to, że akt mowy nadawcy musi być fałszywy (nie narusza się maksymy jakości mówienia Grice’a —nie mów nieprawdy (Grice 1975: 46)), jednak akt mowy zawsze jest nieszczery: narusza jeden z sześciu wskazanych przez J. L. Austina warunków skuteczności aktu mowy —szczerość (Austin 1962: 39-40). Dla nadawcy, który wybrał strategię destruktywną, bardziej odpowiednie są pośrednie akty mowy, pozostawiające swobodę interpretacji, na przykład: Jeżyk podchodzi do rybaków i pyta: —Chłopaki, będziecie jeść czarny kawior? —Będziemy jeść! —ucieszeni cmoknęli ustami rybacy. STRATEGIA I ROLE UCZESTNIKÓW AKTU MOWY | 147 —To dobrze. Kiedy będziecie siadać do jedzenia, zaproście i mnie. (LLA 34) Nadawca zadaje pytanie, które adresat interpretuje jako pośrednią propozycję. Wybrane środki wyrazu nie eksplikują siły illokucyjnej, natomiast sytuacja, co potwierdza również akt mowy zwrotny adresata, implikuje illokucyjną siłę propozycji. Jednakże taka implikatura nie wiąże nadawcy zobowiązaniami wynikającymi z propozycji. Dlatego w swoim kolejnym akcie mowy, interpretując swój pierwszy akt mowy jako pytanie szczegółowe (por. Labutis 1998: 113), po prostu drwi z adresata. Zatem nadawca wybiera destrukcyjną strategię komunikacyjną, stwarza przesłanki do dwojakiej interpretacji aktu mowy i wybiera korzystny dla siebie wariant (udana drwina — zwycięstwo moralne), a szkodliwy dla adresata. Choć wydawałoby się, że najmniej luk interpretacyjnych pozostawiają performatywy, istnieją i takie, których użycie daje nadawcy możliwość późniejszej zmiany interpretacji dokonanego aktu mowy. Dotyczy to szczególnie asertywów*, za pomocą których można zneutralizować kłamstwo treści propozycjonalnej, a nawet może się to stać kazusem prawnym. W literaturze prawniczej opisano przypadek z procesu amerykańskiego senatora, kiedy senator nie skłamał w sądzie, mówiąc: Ja zaprzeczam, że popełniłem to przestępstwo, choć później udowodniono, że to on je popełnił. Tutaj zaprzeczenie jest stworzeniem faktu i tylko ten fakt z prawnego punktu widzenia można oceniać jako prawdę lub kłamstwo (prawda, pragmatycznie rzecz biorąc — z pozycji zwykłych ludzi — senator oczywiście kłamał). Niemniej jednak także performatywy innych typów pozostawiają „luki” interpretacyjne. Rzecz jasna, w odróżnieniu od asertywów, w takich przypadkach strategia destrukcyjna opiera się bardziej nie na illokucji, lecz na propozycji. Na przykład w opowieści o żeglarzu Sindbadzie główny bohater, wymigując się przed władcą wyspy, do której jego statek zagnała burza, obiecuje poślubić zakochaną w nim córkę władcy: —Obiecuję, że zrobię wszystko, co będę w stanie, aby móc poślubić pańską córkę. Przyparty do muru przez władcę Sindbad twierdzi, że zrobił wszystko, co mógł, ale mimo to nie może poślubić córki władcy. Przecież nie obiecał, że POŚLUBI JEGO CÓRKĘ. Wykonując akt mowy, nadawca pozostawił sobie wariant awaryjny i później z niego skorzystał. W istocie, oceniając formalnie, akt mowy nie był obietnicą małżeństwa. Niemniej jednak w języku codziennym takie akty mowy ocenia się zgodnie z sytuacją pragmatyczną — bez możliwości zmiany interpretacji. Istnieją performatywy nieodpowiednie dla destrukcyjnej strategii nadawcy. Są to przede wszystkim dyrektywy — najpierw te skromne — skierowane do adresata o wyższej roli społecznej, takie jak performatywne czasowniki modlę się, błagam, proszę. Celem większości dyrektyw jest doprowadzenie do tego, aby adresat zrobił coś pożytecznego dla adresanta. Zatem poprzez strategię destruktywną adresant w pierwszej kolejności szkodziłby własnym interesom. Asertywy (stwierdzenia nastawień adresanta) wyrażają nastawienie mówiącego wobec propozitionalnej treści wykonywanego przez niego aktu mowy, np.: twierdzić, wątpić, zaprzeczać, informować itd. Dyrektywa — akt mowy o illokucyjnym celu wskazania. Za pomocą dyrektywy adresant dąży do wpłynięcia na słuchacza, aby ten coś zrobił. Dyrektywy mogą być pokorne, np.: błagać, prosić, neutralne, np.: doradzać, proponować, oraz agresywne, np.: rozkazywać, żądać. 3 148 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS Także ekspresywy* — działania etykietalne — niezbyt pasują do tej strategii, ponieważ komunikacyjne oczekiwanie adresata (ekspektacja — czego adresat może oczekiwać od wykonawcy określonej roli społecznej, por. Karaliūnas 1997: 87) zaspokaja już samo ich wykonanie. Prawdą jest, że ironia adresanta jest odpowiednim środkiem także do przekształcania ekspresywów w wyrażenia strategii destruktywnej. Na przykład trener „gratuluję” najlepszemu zawodnikowi drużyny, który pobił się z przeciwnikiem i został usunięty z boiska podczas decydującego meczu sezonu: Gratuluję. Właśnie zrujnowałeś cały nasz sezon. (ODP. SP.) Ironia przekształca akt gratulacji w wyrzut. Nawiasem mówiąc, opisując taki akt na piśmie, siłę illokucyjną wskazuje się w cudzysłowie, na przykład „gratuluję“. Zapis w cudzysłowie sygnalizuje, że strategia adresanta była destruktywna lub że akt był nieskuteczny. 1.2. Strategia językowa adresata Strategia adresata również może być dwojaka: —konstruktywna —adresat próbuje dokładnie ustalić intencję adresanta, tzn. poszukuje znaczenia mówiącego; —destruktywna —adresat próbuje odkryć w wypowiedzi znaczeniową „lukę”, aby móc interpretować ją po swojemu (wtedy musi on także zrozumieć znaczenie mówiącego- ). Strategia konstruktywna odpowiada ogólnym wymogom komunikacji, na przykład wskazanemu przez Grice’a głównemu postulatowi komunikacji —kooperatywności —współpracy nadawcy i adresata (Grice 1975: 45). Jeśli adresat przestrzega zasady kooperatywności, akt mowy może być nieudany z powodu strategii nadawcy (dążenia do zamaskowania siły illokucyjnej), z powodu niewłaściwych okoliczności, używania odmiennego kodu językowego (interpretowania wypowiedzi w jednym języku zgodnie z zasadami innego języka), zakłóceń zewnętrznych, na przykład hałasu z otoczenia, upośledzonego słuchu adresata itp., na przykład: Z powodu głuchoty: —Dokąd idziesz, łowić ryby? —Nie, łowić ryby. —Ach, a ja myślałem, że łowić ryby. (dowcip ludowy) Z powodu odmiennego kodu: Żmudzin spotkał dwóch rosyjskich przyjaciół. Żmudzin nie znał rosyjskiego, a Rosjanie słabo rozumieli po żmudzku. Był piątkowy wieczór. Zrzucili się po kilka rubli. Pojawiła się wódka i zakąska. Na początku wszyscy wypili po sto gramów. Żmudzin zaczął narzekać: —Po takiej ilości. Jaka mocna wódka! Mogę nawet zdechnąć. —Da można i po dwieście —zgadzają się przyjaciele. Nalał po dwieście gramów. Wszyscy znów wypili do dna. —Ojej, ojej —jęczy Żmudzin. —Teraz mogę się nawet posikać. —Można i po trzysta —śmieją się przyjaciele. (LLA 253) 4 Ekspresyw —etykietalny akt mowy, którego celem jest podtrzymanie, np.: pożegnanie się, powitanie, składanie życzeń, albo odtworzenie, np. przeproszenie, „atmosfery uprzejmości” —dobrych relacji społecznych z adresatem. STRATEGIA I ROLE UCZESTNIKÓW AKTU MOWY | 149 W ostatnim przykładzie adresat, opierając się na jednym słowie padvėsti = po dviesti i pratrysti = po trista, zgodnie z sytuacją pragmatyczną (wypili po sto, potem —po dwieście) błędnie pojmuje illokucję aktów mowy adresanta —skargę jako propozycję. Gdy strategia adresata jest destrukcyjna, bez wątpienia zdaje on sobie sprawę ze znaczenia mówiącego, jednak interpretowanie na jej podstawie aktu mowy jest dla niego niekorzystne. Jeżeli adresant pozostawia adresatowi choćby najmniejszą możliwość błędnego zinterpretowania wykonanego przez siebie aktu mowy, ten może tak właśnie postąpić. „Istota nie polega na tym, że słuchacz nie rozumie prawdziwej siły illokucyjnej wypowiedzi, lecz na tym, że nie musi jej rozumieć” (Austin 1962: 33-34). Adresat wybiera strategię destrukcyjną, dążąc do obrony swoich interesów i stawiając je wyżej niż interesy adresanta. Siłę illokucyjną wypowiedzi lub treść propozycjonalną można interpretować po swojemu, gdy akt mowy jest pośredni lub dwuznaczny, na przykład: Pewnego razu Piotr, spotkawszy Kazimierza, pyta: —Czy nie powinieneś pożyczyć choć dziesięciu litów? Kazimierz odpowiada: —Bardzo mi przykro, że nie mam ich przy sobie. —A w domu? —Bogu dzięki, wszyscy zdrowi. Żegnaj. (LLA 188) Pytanie A w domu?, które pozostaje w związku znaczeniowym z wcześniejszym dyskursem i oznacza Czy w domu nie masz pieniędzy, żeby pożyczyć?, adresat udaje, że rozumie je jako uprzejme zainteresowanie jego domownikami, wymigując się w ten sposób od pożyczenia pieniędzy. Najczęściej adresat wybiera strategię destruktywną, interpretując dyrektywy, zwłaszcza te skromne (w przeciwieństwie do adresanta), oraz deklaratywy®. Interpretowanie dyrektyw na swój sposób jest dla adresata korzystne, gdy nie chce lub nie może wykonać tego, do czego dyrektywa skłania adresanta. Interpretując agresywne dyrektywy — rozkaz, polecenie, żądanie — adresat zazwyczaj nie ma możliwości wyboru strategii destruktywnej z powodu ścisłego uregulowania stosowania tych dyrektyw. Adresat deklaratywny interpretuje po swojemu, gdy stwierdza, że sytuacja rzeczy ma dla niego niekorzystny charakter. Gdy nadawca wykonuje asertywę, ekspresywę lub komisywę®, adresat ma niewiele możliwości wyboru strategii destrukcyjnej. Jeżeli natomiast wykonywany jest performatywny akt mowy, swoista interpretacja adresata jest faktycznie niemożliwa. Niemniej jednak zazwyczaj ani nadawca, ani adresat nie musi szukać „zapasowego” wariantu, ponieważ przestrzega się ogólnej zasady współpracy. Akt mowy często jest wpleciony w sekwencję innych działań językowych i niejęzykowych, stanowi część określonej gry językowej. Reguły gry językowej zakładają, że gracze znają reguły gry i ich przestrzegają. Stosunek między strategiami językowymi nadawcy i adresata a sukcesem komunikacyjnym przedstawiono w tabeli: š Deklaratywy (zarządzenia) są środkiem tworzenia określonego stanu rzeczy, tj. za ich pomocą tworzy się nowe (zazwyczaj prawne) fakty, np.: mianować (zastępcą), odwołać (ze stanowiska- ), wypowiedzieć wojnę itd. ® Za pomocą komisywów (zobowiązań nadawcy) nadawca zobowiązuje się w przyszłości wykonać to, co wyraża propoz ycyjna treść aktu mowy, np.: obiecać, zobowiązać się, przysiąc itd. 150 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS 1 TABELA. STRATEGIE JĘZYKOWE NADAWCY I ODBIORCY Nadawca Strategia językowa nadawcy Odbiorca konstruktywna destruktywna konstruktywna współpraca: współpraca: akt mowy udany akt mowy udany, Strategia odbiorcy jednak nieakceptowany przez odbiorcę, dlatego nieefektywny językowa | a Co destruktywna brak współpracy: brak współpracy: akt mowy udany, akt mowy nieudany jednak bezskuteczny Zatem wybrana przez nadawcę strategia językowa determinuje lokucję aktu mowy, tj. jego konkretną realizację, oraz illokucję, 0 strategia językowa odbiorcy determinuje efekt perlokucyjny aktu mowy. Niemniej jednak pojedynczy akt mowy często nie ujawnia strategii rozmówców, do tego potrzebny jest szerszy dyskurs. Do wyboru strategii konstruktywnej zobowiązują rozmówców ogólne zasady komunikacji, przede wszystkim — zasada współpracy. Strategię destruktywną nadawca zazwyczaj wybiera, dążąc do uniknięcia odpowiedzialności za swój nieszczery akt mowy albo chcąc wyśmiać odbiorcę, a nawet go upokorzyć. Strategia językowa odbiorcy jest destruktywna, gdy świadomie błędnie interpretuje on akt mowy, przede wszystkim jego illokucję. W ten sposób odbiorca zazwyczaj dąży do uniknięcia działań dla niego niekorzystnych. Możliwość wyboru przez odbiorcę strategii destruktywnej jest bardzo ograniczana przez performatywne akty mowy, natomiast możliwość wyboru przez nadawcę strategii destruktywnej najczęściej ogranicza zajmowana przez niego pozycja społeczna, zwłaszcza gdy nadawca jest instytucjonalny. 2. SYTUACJA SPOŁECZNA I ROLE SPOŁECZNE Wybierając strategie komunikacyjne, nadawca i odbiorca nie mogą ograniczać się wyłącznie do własnych celów komunikacyjnych. Aby osiągnąć cel, należy uwzględnić czynnik rozmówcy — nadawca powinien uwzględniać odbiorcę, a odbiorca — nadawcę. Grice, podkreślając szczególny związek treści wyrażenia językowego z mówiącym, wskazuje, że istnieje nie tylko znaczenie wypowiedzi, lecz także znaczenie mówiącego (Grice 1969: 147). Zgadza się z tym również jeden z twórców teorii aktów mowy, J. Searle: „Nie zawsze na podstawie znaczenia zdania można wnioskować o tym, co mówiący ma na myśli, wypowiadając je” (Searle 1975: 68). Słuchacz może uchwycić znaczenie mówiącego, interpretując znaczenie wypowiedzi w kontekście sytuacji komunikacyjnej. Innymi słowy, rzeczywiste znaczenie aktu mowy (znaczenie mówiącego) jest rozumiane jako posunięcie w grze językowej (termin L. Wittgensteina) (Wittgenstein 1995: 22 $). Nie wiedząc, w jaką grę językową się gra, nie sposób właściwie zinterpretować aktu mowy. A zatem konieczna jest znajomość kontekstu i sytuacji. Akt mowy jest działaniem intencjonalnym i interpersonalnym, a przestrzenią jego przejawiania się jest SOCJUM STRATEGII I RÓL UCZESTNIKÓW AKTU MOWY | 151. Zatem jednym z najważniejszych czynników rozpoznawania znaczenia mówiącego jest sytuacja społeczna. Sytuacja społeczna — to ogół zewnętrznych okoliczności, które kształtują zachowanie jednostki w społeczeństwie. Szeroko rozumiane sytuacje odpowiadają pojęciu form życia Wittgensteina, na przykład: negocjacje, małżeństwo, wojna itd. Formy życia tworzą gry językowe, tj. jeszcze węższe sytuacje: propozycja, przysięga małżeńska, wypowiedzenie wojny itd. Takie gry językowe realizują się w konkretnych aktach mowy. Wykonawca aktu mowy, adresant (a z kolei także adresat), jest oceniany nie jako konkretna osoba z określonym zestawem cech indywidualnych (tym aspektem zajmuje się psychologia), lecz jako wykonawca określonej roli społecznej, którą reprezentuje wykonywany przez niego akt mowy (Arutiunova 1981: 357). W społeczeństwie językowym istnieją określone schematy zachowania (w tym językowego) wykonawcy każdej roli społecznej: „są to ustalone sposoby tego, jak należy zachowywać się i działać w jakiejś sytuacji” (Karaliūnas 1997: 87). Szablony te mogą być bardzo swobodne w środowisku nieformalnym, w komunikacji codziennej, i bardzo rygorystyczne w środowisku formalnym — prawnym, administracyjnym, religijnym itp. Komunikacja codzienna opiera się na niepisanych zasadach etykiety, natomiast w środowisku formalnym działania wykonawcy określonej roli społecznej są regulowane ustawami i przepisami. „Im bardziej konkretne i rygorystyczne są wymagania społeczeństwa wobec określonej roli — por. role sędziego, przewodniczącego zebrania, komentatora zawodów sportowych — tym bardziej rygorystyczne wymagania stylistyczne stawia się wypowiedzi” (Krysin 1976: 52). Tworzy się nawet szablony aktów mowy przeznaczonych do pełnienia określonej roli społecznej. Na przykład przedstawiony poniżej tekst przysięgi Prezydenta Republiki Litewskiej jest szablonem aktów mowy, które w rzeczywistości złożyło dwóch prezydentów Republiki Litewskiej —p. A. Brazauskas i p. V. Adamkus. Ja, (imię, nazwisko), przysięgam Narodowi być wiernym Republice Litewskiej i Konstytucji, szanować i wykonywać ustawy, chronić integralność ziem litewskich; przysięgam uczciwie pełnić swoje obowiązki i być jednakowo sprawiedliwym wobec wszystkich; przysięgam ze wszystkich sił wzmacniać niepodległość Litwy, służyć Ojczyźnie, demokracji, dobru narodu litewskiego. Tak mi dopomóż Bóg! (dok: http://www.lrp.lt/institutiontoday.phtml44HD NM 20.) Adresant tego aktu przysięgi interesuje adresata nie jako konkretna osoba, lecz jako instytucja społeczna — Prezydent Republiki Litewskiej. Podczas interpretowania tego aktu mowy zupełnie nieistotne są indywidualne cechy adresanta jako człowieka, nieistotne są również inne role komunikacyjne, które ta sama osoba fizyczna odgrywa w innych aktach mowy. Interpretacja aktu mowy zależy od tego, jak jasno adresat uświadamia sobie społeczne role adresanta i swoją rolę jako adresata oraz ich wzajemny stosunek. Relacje społeczne uczestników komunikacji mogą być: —symetryczne — równorzędnych ról społecznych; —asymetryczne — nierównorzędnych ról społecznych, które z kolei mogą być uwarunkowane: 152 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS —różnic antropologicznych, —różnic socjokulturowych, —różnego stopnia rzeczowości rozmowy (Henne, Rehbock 1995). Stosunki społeczne w istocie nie są niczym innym, jak zestawieniem ról społecznych dwóch uczestników komunikacji — adresanta i adresata. Role społeczne zajmowane przez uczestników aktu mowy, niezależnie od tego, jakie relacje —symetryczne czy asymetryczne —odzwierciedlają, zawsze są postrzegane jako para, na przykład: przełożony —podwładny, ojciec —syn, kupujący —sprzedający, kolega —kolega. Dlatego adresant aktu mowy, określając swoją rolę społeczną, determinuje również rolę społeczną adresata. I odwrotnie: identyfikując swoją rolę społeczną, adresat z łatwością określa także rolę społeczną adresanta, co pomaga również zidentyfikować siłę illokucyjną aktu mowy wykonanego przez adresanta. Jeśli adresant niewłaściwie pojmuje swoją rolę społeczną lub rolę społeczną adresata, prawdopodobne jest, że wybierze niewłaściwy akt mowy o sile illokucyjnej, na przykład: —Nie idź, rozkazuję ci! —podniósł głos Juliusz. —Rozkazuj swojej babci — [Rima] trzasnęła drzwiami i wyszła. (PB 464) W tej sytuacji ignoruje się społeczną rolę adresata, a adresant bezpodstawnie zajmuje wobec adresata wyższą pozycję społeczną. W rzeczywistości społeczne role adresanta i adresata są równorzędne — Julius i Rima są przyjaciółmi. Wybrany przez adresanta agresywny dyrektyw jest odpowiedni dla adresanta zajmującego wyższą pozycję, i to najczęściej tylko wtedy, gdy akt mowy jest skierowany do bezpośredniego podwładnego. Z powodu niewłaściwie wybranego performatywu — „rozkazuję” zamiast neutralnego „proszę” lub pokornego „błagam” — akt mowy jest nieskuteczny: Rima trzasnęła drzwiami i wyszła. A zatem z powodu niewłaściwie wybranej przez adresanta roli społecznej dochodzi do niepowodzenia komunikacyjnego. Czasami mówiący explicite wskazuje w akcie mowy swoją rolę społeczną, na przykład: SIMKUNAS. [...] moim zdaniem leczenie pana Klemma należałoby kontynuować w szpitalu obozowym. DOKTOR. Jako lekarz zgadzam się, że jego zdrowie się nie poprawia. (NDB 2, 74) W tym przykładzie drugi rozmówca podkreśla swoją pozycjonalną rolę społeczną (jako lekarz), reagując na akt mowy — bodziec: zachętę do wyrażenia swojej opinii zawodowej. Również swoją rolę społeczną zwykło się wskazywać, „przełączając się” z wyższej roli społecznej na równorzędną, na przykład: ANDREAS. Nie jako wasz mistrz, lecz jako rycerz pytam rycerzy, czy rzeczywiście nie wiedzieliście, że Mendog [...] służy Chrystusowi Panu? (KR 2, 597) Nadawca podkreśla swoją równorzędną rolę społeczną, mając nadzieję, że strategia językowego zachowania adresata będzie konstruktywna — że rycerze, nie wykręcając się, powiedzą prawdę. AKTU MOWY UCZESTNIKÓW STRATEGIA IR ROLE | 153 W performatywnych aktach mowy niektórych sił illokucyjnych zwyczajowo explicite wskazuje się swoją rolę społeczną. Na przykład przyjmuję na siebie: R. OZOLAS na konferencji prasowej po po przegranych wyborach: — Całą odpowiedziuž alność za to, że partia nie otrzymała w wyborach wymaganej liczby głosów, biorę na siebie jako mu przewodniczący partii. (Wiadomości telewizyjne). J. KAZLAUSKAS po „Fiasko 2001“ Eurobasketu: — Ja, jako trener drużyny, oczywiście biorę na siebie całą odpowiedzialność, už potwierdzam ir porażkę: tak, rezygnuję z aš funkcji iš trenera. (Wiadomości telewizyjne) Jednakże znacznie częściej w akcie mowy wskazuje się społeczną rolę ne nadawcy, unikalny identyfika0 jo tor, zazwyczaj imię i — nazwisko ir (nierzadko podaje się także stanowiskir o, czasem tytuł naukowy, miejsce zamieszkania, więź pokrewieństwa ir t. itp.). To cecha większości prawnych aktów mowy. Większość jest jų wykonywana za pomocą wypowiedzi performatywnych. Na przykład pełnomocnictwo: Ja, Jonas Petraitis, <...> upoważniam Antanasa Petraitisa <... > do ir zarządzania i prowadzenia należącego do mnie samochodu osobowego, <... > dbania o stan techniczny samochodu, reprezentowania mnie w policji drogowej, instytucjach ubezpieczeniowych, urzędach į celnych, wyjazdu za granicę, udzielania dalszego pełnomocnictwa innej osobie, už pisania w moim imieniu ir podań, podpisywania się za mnie, wykonywansu ia wszystkich innych czynności związanych z niniejszym zleceniem. (DOK.) Przy dokonywaniu niektórych instytucjonalnych aktów mowy zwyczajowo o, a czasem ir obowiązkowo, należy ir wskazać swoją rolę społeczną, ir unikalne oznaczenia, na przykład: Zarządzenie <..> Powołując się na artykuł ustawy o Trybunale 32 Konstytucyjnym, upoważniam konsultantkę Departamentu Prawnego Kancelarii Sejmu Audronę Ožiūvienė do reprezentowania Sejmu podczas rozpatrywania w Trybunale Konstytucyjnym wniosek grupy posłów o zbadanie [czy ustawy nie są ze sobą sprzeczne]. <...> Litwy Republiki Przewodniczący Seimasu Vytautas Landsbergis (DOK.) Ogólnie wszystkim prawnym aktom mowy właściwe jest eksplikowanie nadawcy i adresata aktu mowy jako członków określonej ir wspólnoty, a także jego siły illokucyjnej. ir W języku codziennym identyfikowanie siebie przez nadawcę zazwyczaj nie jest tak istotne ze względu na stosunkowo słaby związek ir skutków wywoływanych przez niedookreślony akt mowy ir jo ze skutkami, które wywołuje. Znacznie ważniejsze może być eksplikowanie własnej roli społecznej. Nawiasem mówiąc, jak zauważa Arutiunova, najczęściej nadawca eksplikuję swoją rolę, gdy rzeczywiściš ie podejmuje się roli, która do niego nie należy (Arutiunova 1981: 357). Także rolę społeczną skłonni jesteśmy eksplikować, gdy w komunikacji z tym samym adresatem su przełączany jest rejestr roli społecznej z równorzędnego na wyższy, — iš į t. y. podkreślana władza, zazwyczaj w rozmowie zmierzająca ku górze albo odwrotnie, na przykład: 160 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS jedną z cech performatywu jest jego samorzutna prawdziwość — performatyw nie może być fałszywy, a jedynie nieskuteczny. Po trzecie, forma wyrażenia wielu performatywów jest niezwykle prosta i jasna, dlatego łatwo zrozumiała dla adresata. Wreszcie, niemało performatywów jest niezbędnych w określonych sytuacjach prawnych, rytualnych i społecznych; ich nieużycie może wywołać konflikt społeczny, a nawet prawny. Dotyczy to szczególnie performatywów etykietalnych — ekspresywów. Z drugiej strony zazwyczaj samemu adresantowi zależy na tym, aby adresat właściwie zinterpretował jego wypowiedź. W tym celu adresant musi wybrać wyrażenie odpowiednie dla adresata i adekwatne do aktualnej sytuacji. Siłę illokucyjną wypowiedzi najdokładniej i zazwyczaj jednoznacznie przekazuje performatyw. W odniesieniu do adresata performatywy, podobnie jak inne akty mowy, mogą pełnić dwojakie funkcje: —czynność wykonywana przez adresanta angażuje adresata (zmienia jego pozycję społeczną, zobowiązuje go do wykonania czegoś itd.); w przypadku takich aktów mowy wyraźniejsza jest funkcja performatywna (deklaratywy, dyrektywy); —czynność wykonywana przez adresanta nie angażuje adresata, dla adresata performatyw jest istotny jedynie jako informacja — funkcja informacyjna (wszystkie). Na podstawie tych funkcji i innych czynników w odniesieniu do aktu mowy można wyróżnić kilka typów adresatów. 4.1. Typy adresatów Adresatem performatywnego aktu mowy może być: 1) właściwy adresat (adresat bezpośredni); 2) quasiadresat (adresat pośredni); 3) adresat-świadek; 4) adresat-pośrednik; 5) adresat-wykonawca. Mogą również występować performatywne akty mowy, które nie są przeznaczone dla żadnego adresata, lecz raczej stanowią przejawy mowy wewnętrznej. Są to performatywy bezadresatowe. Ponadto istnieją performatywy o jednej sile illokucyjnej, których warunkiem jest wspólny udział obu rozmówców w wykonywaniu tego aktu mowy. Są to performatywy dwukierunkowe. 4.1.1. WŁAŚCIWY ADRESAT (ADRESAT BEZPOŚREDNI). Rzeczywistym adresatem jest osoba (osoby lub instytucja), która, zdaniem mówiącego, może zrozumieć ten akt mowy tak, jak chce tego adresant. W rzadkich przypadkach, częściej w sferze duchowej, w twórczości artystycznej, rzeczywistym adresatem może być także obiekt nieożywiony, na przykład: ŽINUTIS. Potęgą litewskich bogów rozkazuję wodzie rozstąpić się i odsłonić piekła mórz. (FG 611) Rzeczywisty adresat najczęściej jest także w jakiś sposób związany z faktem rzeczywistości, który wyraża treść propoz ycyjna aktu mowy: adresant dąży do tego, aby adresat coś zrobił (akty dyrektywne), adresant zobowiązuje się zrobić coś, czego chce adresat (akty komisywne), adresant wykonuje działanie etykietalne związane z sytuacją adresata (akty ekspresywne) itd. STRATEGIA I ROLE UCZESTNIKÓW AKTU MOWY |161 Aby akt mowy otrzymał i zinterpretował właściwy adresat, można, a czasem nawet trzeba, wskazać go w samym akcie mowy. W języku codziennym adresat w performatywnym akcie mowy jest explicite wskazywany dość rzadko, ponieważ taki akt najczęściej wykonywany jest w sytuacji bezpośredniej komunikacji, a adresat jest jasny z sytuacji. Często jest nim drugi uczestnik dialogu, autor repliki będącej bodźcem, na którą odpowiada się performatywnym aktem mowy. Jeżeli jednocześnie porozumiewamy się z więcej niż jednym rozmówcą, rzeczywisty adresat może być wskazany albo za pomocą środków lingwistycznych, najczęściej wołacza, albo za pomocą środków ekstralingwistycznych, na przykład zwracamy się w stronę rzeczywistego adresata, dotykamy jego ręki itp.’ W wypowiedzi performatywnej adresat najczęściej wyrażany jest wołaczem, ale może być również wyrażony dopełnieniem, na przykład: KELNER. Bardzo przepraszam panów... Wiecie — wojna... (NDB, 74) Wołaczem lub dopełnieniem adresata może być eksplikowany zarówno identyfikator adresata, jak i jego rola społeczna oraz dystans społeczny. Identyfikator jest używany częściej, gdy rozmawia się z kilkoma rozmówcami i trzeba wyróżnić jednego. NAUCZYCIELKA W KLASIE. Jonaitis, zapraszam do tablicy. (GYV.) Prawdą jest, że imieniem można zwracać się również bez konieczności identyfikowania rzeczywistego adresata, na przykład: SKOWRONEK. Zabraniam ci, Aušra, mówić o Birutė Vidugirytė. (RV 538) Życzę ci szczęścia, Mirto. (Sk 221) Społeczna rola adresata jest zwykle wskazywana w przypadku relacji asymetrycznych, gdy komunikacja ma charakter oficjalny, na przykład: Szeregowcu Jonaitisie! Stoisz na posterunku i zauważasz, że w twoją stronę czołga się człowiek. Co zrobisz? (TEKST.: CZASOPISMO SPECJALISTYCZNE) Petras upokorzony prosi: —Dyrektorze, przestanę pić. Więcej tak nie będzie. Proszę wybaczyć... (TEKST.: VIET. LAIKR.) W oficjalnym języku werbalnym w przypadkach, gdy wskazuje się społeczną rolę adresata, performatywy są używane bardzo rzadko. W Korpusie tekstów języka litewskiego nie znaleziono nė Za pomocą testu zwrotu można ustalić adresata aktu mowy: do kogo faktycznie można się zwrócić podczas wykonywania aktu mowy. Na przykład: Por. [Szanowni panowie ir świadkowie, wszyscy tu zgromadzeni, ] ogłaszam Antanasa ir Ogłaszam cię ir żoną mężczyzny. Antanie ir Ono, ogłaszam cię żoną ir mężczyzny. [Kierowniczko działu ir kadr, kierowniku ] katedry, Jonasie Petraitis zostaje į przyjęty do pracy. Jonasie Petraitis, zostajesz przyjęty į do pracy. Szanowni goście, nadaję šį statkowi nazwę „Vincu Kudirka“. (Niemożliwe zwrócenie į się do statku.) 162 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS jednego performatywu, w którym jednocześnie zwracano by się do takich wyraźnie instytucjonalnych adresatów: szeregowcu, kapralu, sierżancie, poruczniku, kapitanie, szefie, zastępco (-czyni), sekretarzu (-ko). Dzieje się tak dlatego, że w środowisku oficjalnym regulowane są wzajemne relacje różnych ról społecznych, w tym zachowania językowe. Na przykład oficer może zwrócić się do szeregowego żołnierza rozkazem, ale nie może zwrócić się do niego prośbą, obietnicą, rekomendacją itp. W przeciwnym razie nie zostałoby spełnione komunikacyjne oczekiwanie adresata. W poniższym przykładzie właśnie widać komunikacyjne oczekiwanie osoby pełniącej niższą rolę społeczną: Każecie przygotować kawę, kapitanie? (TEKST.: LIT. PIĘKNA.) Ponieważ zwyczajową illokucją aktów mowy kapitana skierowanych do żołnierza jest rozkaz, żołnierz oczekuje właśnie takiego aktu. Nawet jeśli siła illokucyjna rozkazu nie jest eksplikowana środkami językowymi, żołnierz, opierając się na swoich i adresata rolach społecznych, będzie odbierał wszystkie dyrektywy kapitana skierowane do niego jako rozkazy. Adresat jest niezbędnym elementem każdego dokumentu (zob. Laurinavičienė i Rancova 2002: 4, 6). W oficjalnym języku pisanym za pomocą performatywów wyrażane są również takie akty, w których wskazuje się społeczną rolę adresata, wprawdzie nie za pomocą zwrotu adresatywnego, na przykład: REKTOROWI Uniwersytetu Wileńskiego PODANIE lektora Katedry Języka Litewskiego Wilno A. S. 2001 05 15 Uprzejmie proszę o umożliwienie mi udziału w konkursie na stanowisko lektora języka litewskiego. podpis A. S. (DOK.) Zwroty adresatywne ujawniają bliższy lub dalszy dystans społeczny w relacji z adresatem. Wykorzystuje się w tym celu środki leksykalne i słowotwórcze: —leksykalne: kotku, moja miłości, drogi, szanowny, panowie... —słowotwórcze: zdrobniała forma zwrotu zwykle wskazuje na bliższy dystans. Na przykład: Arvydai, bardzo cię proszę, bądź dobry, drogi, uratuj ją. (TEKST.: LIT. PIĘKNA) PETKEVIČIUS. Panowie! Proponuję wypić za pomyślne zakończenie naszej wieloletniej pracy. (KS, 640) SKURVYDAS (do Eugenii). Prosiłbym, żeby pani mnie nie obrażała. (KS, 542) KĘSTUTIS. Mamusiu! Szczególnie błagam — nie marszcz się. (KS, 568) Również za pomocą środków gramatycznych ustala się dystans społeczny rozmówców: do adresata o bliższej roli społecznej zwraca się w liczbie pojedynczej —ty, natomiast zwracając się do adresata o dalszej roli społecznej, używa się liczby mnogiej —wy. Wyższą pozycję społeczną adresata wskazuje również użycie „uprzejmego” bezokolicznika zamiast trybu rozkazu- jącego w niektórych dialektach, zwłaszcza gdy zwraca się do osób starszych, na przykład: STRATEGIA I ROLE UCZESTNIKÓW AKTU MOWY | 163 Mociut, ait valgyti. (GYV.) Wypowiedzi w takiej formie zazwyczaj odpowiadają neutralnym dyrektywom, takim jak proszę, proponuję, zapraszam. 4.1.2. ADRESAT KWAZI (ADRESAT POŚREDNI). Czasami nadawca stara się przekazać swoje intencje właściwemu adresatowi w łagodniejszej formie, dlatego wybierany jest jedynie implicytny akt mowy, lecz zwraca się nie do ne właściwego adresata, lecz do quasiadresata, jednak w taki sposób, aby ir właściwy ne į adresat odpowiednio doświadczył i į zinterpretował akt mowy. Na przykład starsza kobieta stojąca ir w autobusie zwraca się do innej starszej kobiety stojącej obok: ir į — Na ir dzisiejsza młodzież nigdy nie ustępuje miejsca starszym! (GYV.) To, kto jest rzeczywistym adresatem aktu mowy, wskazuje sytuacja illokucyjna aktu mowy: oburzenie (asertyw) z ir powodu obecnej nieuprzejmej młodzieży, wyrażone quasi-adresatowi, implikuje prośbę/żądanie (dyrektywę) skierowane do rzeczywistego adresata — ar siedzącego właśnie tutaj młodzieńca — aby ustąpił — miejsca. — G. G. Clark ir T. B. Carlson twierdzi, że tego typu akty mowy są dwojakie: mają adresatów, każdemu z du nich ir przypisana jest odpowiednia siła illokucyjna, a zatem za pomocą jednego aktu mowy wykonywadu ne są akty illokucyjne (Clark, Carlson 1986: 274). Quasi-adresatowi kierowane jest informowanie (np. o swoim niezadowoleniu) akt (asertyw), dyrektyw o skierowany do właściwego adresata. nadawca informuje wymaga quasiwłaściwy adresat adresat Quasiadresatem może być zwierzę, niezdolne do zrozumienia ir znaczenia właściwego aktu mowy, a nawet martwy przedmiot, na przykład: teściowa beszta drzwi za ir to, że wpuszczają zimno do środka, właściwym adresatem jest synowa, która nie zamknęła drzwi; rodzice beszta dziecko o „pokrzywdzony” przedmiot, choć w iš rzeczywistości pośrednio pociesza dziecko. G. G. Poczepcow takie zwracanie się do martwego į przedmiotu nazywa skrajnym przypadkiem adresowania do quasiadresata i uważa, że jest ir ono niemal równe zwracaniu się do adresata bezpośredniego, ponieważ sytuacja pragmatyczna į jednoznacznie wskazuje właściwego adresata (Poczepcow 1985: 12). Istnieją quasiadresaci, których obecność jest podstawowym warunkiem to wykonania aktu mowy, na przykład: lament skierowany do zmarłego, przysięga į zemsty przy grobie zamordowanego przyjaciela itd. ir Za quasiadresatów można uznać ir istoty duchowe, wymieniane w przysięgach jako adresaci, na przykład: Wszystkich Bud­dów, Bodhisattwów ir W obecności aš Nauczycieli przysięgam pracować dla Oświecenia. (TEKST: LIT. PIĘKNA) 164 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS W istocie takie przysięgi albo są adresowane do innych osób — świadków czynności, albo stanowią moralne zobowiązania wobec siebie. 4.1.3. ADRESAT — ŚWIADEK. Większość aktów mowy ma konkretnego adresata, który jest wskazywany za pomocą środków lingwistycznych lub ekstralingwistycznych albo jest jasny z okoliczności aktu mowy. Mimo to konkretny adresat często nie jest jedynym doświadczającym i z tego powodu mogącym interpretować akt. Przede wszystkim należy wskazać postronnego słuchacza, któremu nadawca nie kieruje aktu mowy, lecz którego niekiedy uwzględnia, wybierając konkretną formę aktu mowy, na przykład nie używa wulgaryzmów ani przekleństw. Postronny słuchacz może być bardzo ważny nawet przy wyborze bezpośredniego lub pośredniego aktu mowy, zwłaszcza gdy nadawca dąży do zamaskowania treści propozycjonalnej aktu mowy i, nierzadko, jego illokucji, uczynienia ich zrozumiałymi tylko dla konkretnego adresata. Niektóre prawne performatywne akty mowy uznawano by za nieważne, gdyby były dokonywane bez świadków, na przykład zawarcie małżeństwa, sporządzenie testamentu, udzielenie pełnomocnictwa (w większości deklaratywy i niektóre dyrektywy). Wobec adresata będącego świadkiem funkcja tych aktów mowy ma charakter informacyjny. Taki adresat nazywany jest świadkiem instytucjonalnym (Clark, Carlson 1986: 280). Jest on niezbędny, aby akt mowy uznano za udany. Świadek instytucjonalny jest swoistym gwarantem tego, że akt mowy (a wraz z nim cały akt prawny) zostanie dokonany poprawnie i będzie zgodny z prawem. Taki gwarant jest szczególnie ważny, gdyby później pojawiły się jakiekolwiek wątpliwości co do legalności aktu. Częściej świadek instytucjonalny jest potrzebny w przypadku ustnie dokonywanych aktów mowy. Gwarantem legalności dokonywanych na piśmie aktów prawnych jest dokument, w którym ten akt mowy został utrwalony. Dlatego musi on zostać potwierdzony w określonej formie, pieczęciami, podpisami itp. Z drugiej strony faktycznie wszystkie prawne akty mowy są utrwalane również na piśmie, a świadek ma obowiązek potwierdzić swój udział podpisem. Taki świadek jest przewidziany w zasadach dokonywania określonych aktów mowy. Istnieje nawet prawna instytucja świadka — notariusz, który ma prawo i obowiązek potwierdzić, że czynność (akt mowy) została dokonana zgodnie z prawem. Istnieją również takie akty mowy, które raczej nie mają rzeczywistego adresata, lecz są dokonywane w obecności świadków, na przykład uroczyste przysięgi (prezydenta, żołnierza, Hipokratesa), nadanie nazwy statkowi, wypowiedzenie wojny (te ostatnie, tj. deklaratywy, mają również adresata-- wykonawcę). Na przykład przysięga funkcjonariuszy policji Republiki Litewskiej: Ja,..., w Waszej obecności przysięgam: przysięgam, nie szczędząc sił i życia, bronić państwa litewskiego i jego niepodległości; przysięgam uczciwie wykonywać ustawy Republiki Litewskiej i rozkazy swoich przełożonych; przysięgam święcie wypełniać swoje obowiązki, służyć ludowi litewskiemu i Państwu; przysięgam powstrzymywać się od działań, które mogłyby zaszkodzić dobremu imieniu policji. Tak mi dopomóż Bóg. (P 19) Nadawca tego aktu mowy nie wskazuje bezpośredniego adresata (na przykład: przysięgam wam, koledzy ze służby), lecz kieruje przysięgę do świadków. Wszyscy słuchający tej przysięgi są swoistym gwarantem, że funkcjonariusz dochowa przysięgi. Niemniej jednak świadek nie ma prawa, w przypadku niedochowania przysięgi, podjąć jakichkolwiek sankcji wobec naruszyciela. Z tego faktu wynika bardziej rytualny niż prawny charakter świadka jako adresata ROZPRA- WY AKTU MOWY: STRATEGIA I ROLE UCZESTNIKÓW |165 dyskursu. Być może dlatego P. Čiočys, analizując litewskie przysięgi i wyróżniając osiem cech przysięgi promissorycznej, nie wskazał wśród nich czynnika świadka (Čiočys 1996: 35). W przypadku niektórych performatywnych aktów mowy świadek jest zarazem rzeczywistym adresatem; musi być związany z wykonywanym aktem mowy i zostaje w niego włączony, na przykład: Szanowne Panie, Szanowni Panowie, ogłaszam zebranie za otwarte. (GYV.) Ten akt mowy jest adresowany do wszystkich, którzy go słyszą. Z jednej strony wszyscy słuchacze są świadkami aktu otwarcia zebrania dokonywanego za pomocą performatywu. Z drugiej strony tym samym aktem słuchacze są informowani, że zebranie się rozpoczyna, więc powinni zachowywać się zgodnie z ustalonym porządkiem, na przykład przestać rozmawiać, klaskać i zacząć słuchać prelegentów. W ten sposób ujawnia się informacyjna funkcja takiego aktu. 4.1.4. ADRESAT POŚREDNICZĄCY. Adresat pośredniczący (retransmiter) to osoba, za pośrednictwem której informacja jest przekazywana innej osobie — właściwemu adresatowi. Na przykład podczas przekazywania wiadomości telefonicznie za pośrednictwem innej osoby. Często wypowiedź składa się z dwóch części: jedna jest przeznaczona dla adresata, druga dla adresata pośredniczącego, z instrukcją, co (jak) zrobić, na przykład: Matka mówi dziecku przez telefon: —Powiedz tacie, że na niego czekam. Ostrzeż go, żeby się nie spóźnił. I przypomnij, żeby zabrał narzędzia. (ŻYW.) W tym akcie mowy mającym illokucyjną moc dyrektywy strukturalnie wyodrębnione są części skierowane do właściwego adresata — ojca — i do adresata pośredniczącego — dziecka: MAMA Ta DZIECKU OJCU powiedz ojcu = ja na niego czekam (—czekam na ciebie) ostrzeż go » żeby się nie spóźnił (—nie spóźnij się) przypomnij +» żeby zabrał narzędzia (—zabierz narzędzia) Części skierowane do adresata pośredniczącego są przedstawione jako instrukcja, z jaką mocą illokucyjną powinien zostać przekazany komunikat właściwemu adresatowi, natomiast informacja skierowana do tego ostatniego jest przedstawiona jako propozycja każdego wypowiedzenia. Zazwyczaj akty mowy przekazywane za pośrednictwem pośrednika nie są performatywne, a ściślej — nie są realizowane jako klasyczne performatywy. Niemniej jednak performatywne wskazanie dotyczące aktu mowy skierowanego do właściwego adresata w takim akcie mowy nie jest rzadkością. Jeżeli nadawca uważa, że właściwemu adresatowi należy eksplicytnie przekazać illokucję wykonywanego przez niego aktu mowy, wskaźnik mocy illokucyjnej umieszcza w treści propozycjonalnej tego aktu mowy, najczęściej wyrażanej zdaniem podrzędnym". Przykła0" Sam performatyw nie może znajdować się w zdaniu podrzędnym. 166 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS dzie (część wypowiedzi wyróżniona półgrubą czcionką jest przeznaczona dla pośrednika jako wskazówka, co ten ma zrobić z drugą częścią wypowiedzi, małymi kapitalikami — informacja przeznaczona dla właściwego adresata): wskazówki illokucyjne: a) be Powiedz Antanowi, że ZWRÓCĘ PIENIĄDZE PO TYGODNIA. b) su wskazówka illokucyjna: Powiedz Antanowi, że Aš OBIECUJĘ ZWRÓCIĆ PIENIĄDZE PO TYGODNIA. Część komunikatu przeznaczona dla właściwego adresata jest sformułowana jako obietnica performatywna. Pośrednik, przekazując właściwemu adresatowi powierzoną mu do przekazania treść aktu be mowy, samej propozycji (tu: zwrócić pieniądze po w ciągu tygodnia), nierzadko informuje ir o illokucji to aktu mowy, na przykład (wzmianka o illokucji pierwszego nadawcy wyróżniona pogrubioną czcionką): Antanasie, Jonas obiecał zwrócić ci pieniądze po w ciągu tygodnia. albo Antanasie, Jonas powiedział: „Obiecuję zwrócić ci po pieniądze w ciągu tygodnia”. albo Antanasie, Jonas prosił przekazać, że obiecuje zwrócić ci po pieniądze w ciągu tygodnia. Nawet jeśli adresant w swoim akcie mowy nie wskazuje ilokucji komunikatu, który należy przekazać, pośrednik czasami sam ją nazywa. Pośrednika w stosunku do rzeczywistego adresata można uznać za adresanta, zwłaszcza gdy swoją część aktu mowy ujmuje jako performatyw, ir na przykład (performatyw adresanta-pośrednika wyróżniono pogrubioną czcionką): Ja, wójt majątku Bagyny, ogłaszam wam rozkaz pana: jutro, o wschodzie słońca, kto włada włóką, pół ar włóki, ma stawić się w į majątku <...>. Również ogłaszam rozkaz pana: w poniedziałek, o wschodzie słońca, ci sami mężczyźni mają się stawić į Na obrzeżach Užbaliai. (PS 84) Faktycznie za adresatów-- pośredników można by uznać wszystkich przedstawicieli mediów, którzy przekazują szerokiej opinii publicznej akty mowy dokonane przez polityków i znane osoby. Przedstawiciele mediów odgrywają pozycyjną społeczną rolę adresata-pośrednika. Adresat pośredniczący może być przewidziany instytucjonir alnie, na przykład rzecznik prasowy, spiker wiadomości (dyktor), sekretarz przełożonego. Może to również być ir ne odrębna osoba, a nawet 0 organizacja, taka jak ELTA na Litwie. STRATEGIA I ROLE UCZESTNIKÓW AKTU MOWY |167 Istnieją również potoczne akty mowy, w których udział pośrednika adresata jest konieczny. Na przykład do przekazania pozdrowień potrzebny jest pośrednik. Wypowiedziami takimi jak Przekaż pozdrowienia Linie albo Pozdrowienia dla Liny (to drugie można również uznać za performatyw) w rzeczywistości realizuje się illokucyjny akt PRZEKAZYWANIA POZDROWIEŃ, który właśnie jest przeznaczony do przekazania za pośrednictwem pośrednika. Ponieważ, podobnie jak w przypadku każdego innego etykietalnego aktu mowy, dla adresanta ważna jest nie konkretna treść takiego aktu mowy, lecz sam fakt jego wykonania, zwykle takiemu obowiązkowemu pośredniczącemu adresatowi przesyłania życzeń powierza się zarówno stworzenie konkretnego wyrażenia językowego — propozycji aktu mowy życzeń, jak i formy całego aktu mowy. Wskazówki dotyczące propozycji zwykle ograniczają się do intensywności przesyłanych życzeń: przekaż szczere | najszczersze | najserdeczniejsze pozdrowienia. Wskazówki dotyczące konkretnego wyrażenia językowego mogą zostać dodane jako inny akt mowy, którego przekazania się żąda, zwykle uzupełniając swoją prośbę o przekazanie życzeń frazą „i powiedz, że [p]”. Wskazówki dotyczące konkretnego wyrażenia przekazywanych życzeń mogą również wskazywać na szczególną illokucję życzeń. Na przykład: I ty przekaż im [swoim przyjaciołom] ode mnie takie pozdrowienia, no, wiesz, takie z przekleństwami, ze wszystkim. (M1, radiowy didżej, rozmawiając na antenie przez telefon z rozmówczynią) W tym akcie mowy dodatkowe wskazówki dotyczące przesyłania życzeń, odnoszące się do konkretnego wyrażenia, wskazują, że ten akt mowy ma nie illokucję życzeń, lecz przeklinania. Adresat pośredniczący jest charakterystyczny wyłącznie dla aktów mowy o dyrektywnych siłach illokucyjnych. 4.1.5. ADRESAT WYKONAWCA. W aktach mowy prawnej można wyróżnić dwa typy adresata: 1) adresat doznający działania, 2) adresat wykonujący działanie. Adresat doznający działania to osoba, z powodu której (ale niekoniecznie — której) dokonywany jest ten akt mowy lub którego sytuację prawną ten akt mowy zmienia. Na przykład: Ogłaszam Antana Petraitisa i Onę Kazlauskaitė mężem i żoną. Ten akt mowy urzędnika biura małżeństw dokonywany jest z powodu Antana Petraitisa i Onos Kazlauskaitė. Zmienia on również ich obojga sytuację prawną: ze stanu wolnego stają się rodziną. Doznający działania wskazywany jest w propozycji takiego aktu mowy. Jednak aby akt zawarcia małżeństwa nabrał mocy, muszą zostać wykonane inne określone czynności: sporządzone świadectwo małżeństwa, dokonane wymagane wpisy w księdze rejestracji małżeństw itd. Najczęściej wykonuje je osoba (osoby) lub instytucja (-e), które ZAPEWNIAJĄ DZIAŁANIE tego aktu mowy, jego wejście w życie, a zatem także jego skuteczność (na poziomie perlokucyjnym). Takie osoby lub instytucje można nazywać adresatami wykonawczymi. Nie są oni eksplikowani w akcie mowy, ponieważ są regulowani przez inne akty mowy (ustawy, regulaminy). Takimi dwojakimi pod względem adresata są deklaratywy i dyrektywy. Ze względu na stosunek do różnych adresatów można nawet wyróżnić dwie funkcje deklaratywu. 1. Dla odbiorcy działania istotna jest funkcja deklaratywna — wykonania samego działania, stworzenia faktu prawnego —. Nawet jeśli odbiorcą aktu jest przedmiot nieożywiony, na przykład, 168 | EGIDIJUS ZAIKAUSKAS w akcie mowy Nadaję temu statkowi imię Vincasa Kudirkasa adresatem, odbiorcą działania, jest statek, albo żywy, lecz niezdolny do zrozumienia aktu, na przykład w akcie mowy Chrzczę to dziecko imieniem Piotra adresatem, odbiorcą działania, jest jeszcze nieświadome niemowlę, jednak to ono jest tym, ze względu na które ten akt mowy jest wykonywany, i dlatego należy je uznać za prawdziwego adresata. 2. Dla wykonawców działania deklaratyw ma w istocie funkcję dyrektywu — jest to WSKAZANIE, że należy wykonać przewidziane w regulaminie działania, aby deklaratyw nabrał mocy. Na przykład: ZARZĄDZENIE A. S. zostaje przyjęty do pracy na stanowisku asystenta w Katedrze Języka Litewskiego od 01.09.2000 do 31.08.2001. (DOK.) Ta deklaratywna wypowiedź rektora uniwersytetu jest zarazem poleceniem dla dyrekcji administracyjnej, aby uporządkowała niezbędne dokumenty i przyznała określone wynagrodzenie, oraz dla kierownika katedry lub referenta, którzy mają zadbać o przydzielenie A. S. odpowiedniego obciążenia pracą, być może także stanowiska pracy i gabinetu. Funkcję tę poświadcza również nazwa deklaratywu jako dokumentu: ZARZĄDZENIE, formalny wykładnik illokucyjnej mocy dyrektywu. nadawca informuje wskazuje nakazuje odbiorca = wykonawca zapewnia efekt perlokucyjny 4.2. Performatywy bezadresatowe Chociaż jedną z najważniejszych funkcji języka jest funkcja komunikacyjna, bynajmniej nie wszystkie wypowiedzi są kierowane do konkretnego adresata. Jedną z form mówienia jest monolog — mówienie nieukierunkowane na adresata, na przykład w dzienniku. Nierzadko także monologiczne akty mowy są kierowane do wyobrażonego lub rzeczywiście istniejącego, lecz niemogącego doświadczyć tego aktu mowy adresata — przedmiotu, zmarłego, osoby nieuczestniczącej w sytuacji komunikacyjnej. Takie akty mowy w istocie nie są kierowane do adresata wspomnianego w wypowiedzi. Czasami adresatem staje się także sam nadawca: gdy dochodzi do dialogu z samym sobą. Arutiunova zalicza do takiego mówienia bezadresowego także akty mowy adresowane do sił wyższych, Boga (Arutiunova 1981: 363). Wszystkie przypadki mówienia monologicznego można uznać za przejawy mowy wewnętrznej (termin Wittgensteina). Spośród performatywów w mowie wewnętrznej stosuje się jedynie akty zobowiązań moralnych, na przykład przysięgę zemsty na zabójcy przy trumnie przyjaciela, częste przyrzeczenia palaczy, że rzucą palenie, i tym podobne. Mowa wewnętrzna nie jest przedmiotem teorii aktów mowy przede wszystkim dlatego, że nie jest skierowana do adresata, dlatego w niniejszej pracy nie jest szczegółowo analizowana. STRATEGIA I ROLE UCZESTNIKÓW AKTU MOWY |169 4.3. Performatywy dwukierunkowe Najczęściej komunikacja jest dwukierunkowa": rozmówcy wymieniają akty mowy. To dialog. Przy każdym akcie mowy nadawca i adresat zamieniają się miejscami — z nadawcy stają się adresatem — reagując na akt mowy rozmówcy jako na bodziec: — Dokąd jedziesz, Jonie? (1) — Na targ, panie. (2) — Co kupisz, Jonie? (3) pan Jonas —Fujarkę, panie. (4) —Zagraj na niej, Janie. (5) —Nie umiem, panie. (6) VVV W teorii aktów mowy analizowaną jednostką jest pojedynczy akt mowy w konkretnych okolicznościach. A zatem nadawcą aktów mowy 1, 3 i 5 jest pan, a adresatem Jan, natomiast nadawcą aktów mowy 2, 4 i 6 jest Jan, a adresatem pan. Zatem zwyczajowy model aktu mowy to: nadawca —mm————-> adresatowi Taki model jest charakterystyczny również dla wielu performatywnych aktów mowy. Niemniej jednak istnieją performatywy, których model jest inny. Są to performatywy dwukierunkowe. Ich Modell ma postać: adresat ————adresat Są to akty wspólnej umowy, na przykład: Ja, Jonas Petraitis, i ja, Antanas Kazlauskas, uzgadniamy:... Uczestnicy takiego aktu są jednocześnie zarówno nadawcami, jak i adresatami. Jego rzeczywistym przeznaczeniem jest zaświadczać (być dowodem), że umowa została zawarta. Tak więc takie akty są zazwyczaj dokonywane w obecności świadków instytucjonalnych lub na piśmie i stanowią dokumenty prawne. '" Najczęściej, jednak nie zawsze: może być także jednokierunkowa, np. transmisja radiowa i telewizyjna, oraz wielokierunkowa, np. dyskusja grupy ludzi.