Lingvistinės stilistikos užuomazgos Prano Skardžiaus ir Petro Joniko darbuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 49 -57 Zalążki stylistyki lingwistycznej w pracach Pranasa Skardžiusa i Petrasa Jonikasa VAIDA KNABIKAITĖ Vilniaus universitetas Artykuł dotyczy podejścia litewskich językoznawców Pranasa Skardžiusa (1899-1975) i Petrasa Jonikasa (1906-1996) do przedmiotu stylistyki w latach 30. XX wieku. Wpływ Ch. Omówiono również idee Bally’ego i Praskiej Szkoły Lingwistycznej w kontekście poglądów Jonikasa i Skardžiusa. 0. WSTĘP Pranas Skardžius (1899-1975) i Petras Jonikas (1906-1996) — wybitni litewscy językoznawcy, zajmujący się zarówno pracą badawczą, jak i pracą nad kulturą języka. Jonikas badał przede wszystkim różne problemy historii języka literackiego. Badania naukowe Skardžiusa obejmowały zarówno historię języka litewskiego, jak i literacki język litewski. Wkład tych wybitnych litewskich językoznawców w bałtystykę został opisany w różnych publikacjach (Sabaliauskas 1979: 200—202, 204— 205; 1999: 281-282, 583-584; Palionis 1995: 288-291; Zinkevičius 1992: 299-306, 311-313; Rosinas 1994: 6; 1996: 7-28). Jonikas i Skardžius, najwybitniejsi krzewiciele języka ogólnego w międzywojennej Republice Litewskiej (1918-1940- ), angażując się w praktyczną pracę nad tworzeniem i porządkowaniem języka ogólnego, nie mogli pominąć również problemów stylistycznego różnicowania się języka ogólnego. Jonikas, zapoznawszy się z koncepcją języka postulowaną przez językoznawców praskiej szkoły lingwistycznej, jako pierwszy spośród Litwinów zwrócił uwagę na funkcjonalny charakter zjawisk językowych (Savukynas, 1977: 3-9; Zinkevičius 1992: 313). Skardžiusa interesowała relacja między kulturą języka a stylistyką lingwistyczną, ponieważ stylistyka języka litewskiego początkowo była przede wszystkim częścią praktycznej normalizacji i porządkowania języka (Ambrazas 1999: 602). W Republice Litewskiej w latach międzywojennych szybko kształtowały się style funkcjonalne języka ogólnego. Do ich rozwoju w znacznym stopniu przyczynili się Skardžius i Jonikas (Ambrazas 1999: 204—205). W niniejszym artykule szerzej omawia się poglądy Skardžiusa i Jonikasa na przesłanki tworzenia lingwistycznej stylistyki języka litewskiego w czwartym dziesięcioleciu XX wieku. Celem artykułu jest zbadanie poglądów Skardžiusa i Jonikasa na stylistyczne zróżnicowanie ogólnego języka litewskiego oraz możliwości tworzenia lingwistycznej stylistyki języka litewskiego. Głównym źródłem do przygotowania tego artykułu są publikacje Skardžiusa i Jonikasa, wydane w latach 1937 i 1938 w międzywojennych czasopismach Židinys i Naujoji Romuva. Problemy poruszane w publikacjach są aktualne również współcześnie, dlatego nie unika się szerszego referowania treści publikacji ani cytowania dłuższych akapitów. Formułowane przez Skardžiusa i Jonikasa zadania tworzenia lingwistycznej stylistyki języka litewskiego oraz strategia badawcza pozwalają przypuszczać, że nauka o lingwistycznej stylistyce języka litewskiego powstałaby znacznie wcześniej, gdyby nie przeszkodziły temu niepomyślne okoliczności historyczne (wojna, okupacje) oraz emigracja najwybitniejszych językoznawców z Litwy. 50 | VAIDA KNABIKAITĖ ukształtowanie się nauki o lingwistycznej stylistyce języka litewskiego należałoby datować znacznie wcześniej, gdyby nie przeszkodziły temu niepomyślne okoliczności historyczne (wojna, okupacje) i emigracja najwybitniejszych językoznawców z Litwy. 1. POGLĄDY PRANASA SKARDŽIUSA NA STYLISTYKĘ Pranas Skardžius, najbardziej produktywny językoznawca międzywojennej Litwy, przedstawił swoje poglądy na stylistykę w artykule „Gramatika ir stilistika” (1938) oraz w dwóch recenzjach dzieła Juozasa Pikčilingisa Lietuvių kalbos stilistika, opublikowanych w prasie amerykańskiej w latach 1971 i 1972 (zob. Skardžius 1997: 502-509, 608-612). W artykule „Gramatika ir stilistika” Skardžius zwięźle przedstawia historię relacji między gramatyką a stylistyką. Przypomina, że starożytni Rzymianie uważali stylistykę za część gramatyki (składni). Zatem w starożytności stylistyka nie była niczym innym jak dodatkiem do składni, używanym wyłącznie do celów praktycznych. Z czasem coraz bardziej starano się oddzielić stylistykę od składni i uczynić z niej odrębną, całkowicie samodzielną dziedzinę. Na początku XX wieku K. Vossler i L. Spitzer chcieli nawet rozpuścić gramatykę w stylistyce. Skardžius przypomina, że np. Vossler, uznając idealistyczną zasadę przyczynowości w rozwoju języka, już w 1904 r. był gotów objaśniać stylistycznie wszystkie zjawiska językowe (głoski, fleksję, słowotwórstwo) oraz konstrukcje składniowe. Skardžius cytuje tego autora: „Gramatyka jest częścią historii stylu i literatury, która z kolei wchodzi w skład powszechnej historii ducha i wolności ludzi (historii kultury)” (1997: 282). Skardžius uważa takie rozumienie gramatyki i stylistyki za „skrajne, a zatem niewiarygodne” (1997: 282). Językoznawca wskazuje, że w latach trzydziestych XX wieku nie można już było uważać stylistyki za część gramatyki, jak czyniono w czasach starożytności i antyku. Nie można też rozpuścić gramatyki w stylistyce, jak proponuje Vossler. Zdaniem Skardžiusа gramatyka i stylistyka są dwiema sąsiednimi, bardzo ściśle ze sobą związanymi, lecz mimo to odrębnymi dziedzinami (1997: 282). Podążając za lingwistycznymi ideami Ch. Bally’ego i praskiej szkoły lingwistycznej, Skardžius również wyróżnia stylistykę literacką i lingwistyczną. Językoznawca wyjaśnia: „To, co autorzy naszych podręczników teorii literatury zazwyczaj niezbyt trafnie uznają jedynie za środki języka literackiego, jest często używane również w naszym języku ludowym. Np. my sami w naszym codziennym języku często zarówno zmieniamy bezpośrednie znaczenia wyrazów (por. pagramdukas —„bochenek chleba upieczony z wygrzebionego ciasta” i pagramdukas „najmłodsze dziecko w rodzinie- ”), jak i w swoisty sposób wyrażamy przesadnie lub porównania (por. jam kad skėlė į antausį, net kibirkštys akyse pasipylė; eina kaip žabalas kelio jieskodamas), a także rymujemy pewne powiedzenia (por. vaikai pragarai, be vaikų negerai) i używamy wielu innych podobnych rzeczy” (1997: 282). Możliwości stylistyczne języka Skardžius ilustruje tak zwanym zjawiskiem geminacji, por.: miškai, t. y. daugybė miškų); aš atsikėliau anksti anksti (t. y. labai anksti) i in. Następnie Skardžius, wyjaśniając zjawisko geminacji, pokazuje, że możliwy byłby jeszcze jeden kierunek stylistyki — STYLISTYKA HISTORYCZNA', niestety we współczesnej lingwostylistyce w ogóle nierozwijany. ]} 重庆时时彩彩 } … …} } поправка เน็ตทรู brun? 3 Por. określenie przedmiotu stylistyki historycznej (Rozenbergs 1995: 52). ZALĄŻKI STYLISTYKI LINGWISTYCZNEJ | 51 Podobnie jak Jonas Jablonskis, który domagał się oparcia języka ogólnego na prawach języka ludowego, jego słowami — na prawach języka ludzi, Skardžius również zachęca badaczy stylistyki, by zwrócili się ku językowi ludowemu: „Z tego powodu [mając być bliskimi społeczności mówiącej —V. K.] autorzy dzieł stylistycznych, chcąc należycie przedstawić środki stylistyczne jakiegoś języka, nie mogą lekceważyć żywego, ludowego języka. Muszą pamiętać, że nie tylko poszczególni autorzy mogą mieć swój styl, lecz także język każdego narodu jest swoiście stylowy, tj. ma pewien własny styl narodowy (nacjonalny)“ (1997: 283). Skardžius bardzo trafnie zauważa, że stylistyka lingwistyczna jest ściśle związana z kulturą języka ogólnego: „Ponadto językoznawca styka się ze stylistyką, troszcząc się o kulturę języka ogólnego, jego czystość, poprawność itd.: tutaj już nieuchronnie ma do czynienia z normalizacją języka, z takim czy innym kształtowaniem jego charakteru, a to, zdaniem E. Otto, jest właśnie przedmiotem stylistyki“ (1997: 284). Językoznawca w tym artykule uchwycił podstawowe problemy, które pojawiają się przy próbie wyznaczenia granic przedmiotu stylistyki lingwistycznej. Omawia nieporozumienia powstające między samymi językoznawcami, między językoznawcami a pisarzami w kwestii związków gramatyki i stylistyki, samego pojęcia stylu, narodowego charakteru stylu (1997: 284). Skardžius, proponując przezwyciężenie wzajemnego niezrozumienia, przewiduje następującą taktykę i takie podstawowe zadania: 1) „trzeźwo spojrzeć na wzajemne obszary działania“, 2) „zobaczyć, co obiektywnie może dać nasz żywy język gramatyce ogólnej i stylistyce“, 3) „zastanowić się, czym w rzeczywistości jest nasz język literacki i jak powinien się on odnosić do języka ogólnego“ (1997: 285). Z góry znając opinie niektórych pisarzy (np. polemikę Vincasa Krėvė z językoznawcami „pchlarzami“, niezadowolenie Balysa Sruogi z przekładów baśni Haufa dokonanych przez Juozasa Balčikonisa, 1927: 3-4), sprzeciw wobec orientowania się na żywy język (w określeniu Sruogi — język pasterzy z Pumpėnai), wynikający z przekonania, że ogranicza to ich twórczość, Skardžius kończy artykuł stwierdzeniem, że należy rozwijać litewski charakter języka ogólnego: „Jeżeli chcemy, aby nasz język ogólny był litewski, to tak samo nie możemy zaprzeczać litewskim zalążkom stylistycznym, których tak wiele znajduje się w naszym żywym języku i które, jak pokazują badania Vosslera, Bally’ego i in., możemy w znacznym stopniu wykorzystać do tworzenia stylów indywidualnych.“ Ponadto, troskliwie korzystając ze skarbca tego języka, zdobywamy nie tylko logiczne, intelektualne, lecz także afektywne właściwe nam środki wyrazu językowego, wydobywamy na światło ogólny styl naszego języka, a jednocześnie sami nabywamy zdolności do właściwego wyrażania się. Wreszcie, jak już niejedna osoba zauważyła, indywidualna twórczość językowa nie może przyćmiewać twórczości wspólnego, narodowego języka: należy je pięknie i właściwie zharmonizować, należy dbać o to, aby indywidualną różnorodność żywo wyrażać we wspólnej jedności. Kierując w tę stronę swoje spojrzenie, znajdziemy więcej wspólnego języka, lepiej poznamy się nawzajem i bardziej pozytywnie przyczynimy się do wspólnej twórczości naszego języka” (1997: 285). Chociaż artykuł Skardžiusa „Gramatyka i stylistyka” został napisany ponad 60 lat temu, podjęte w nim problemy — definicja pojęć stylistyki lingwistycznej i stylu, stosunek stylistyki lingwistycznej do języka ogólnego i języka literatury pięknej, pielęgnowanie narodowego charakteru stylu, włączenie ogólnych wymagań stawianych stylowemu językowi (celowości, czystości itd.) do przedmiotu stylistyki lingwistycznej — są aktualne także obecnie. Dlatego całkowicie zrozumiałe jest pozytywne stanowisko Skardžiusa wobec rozdziału Pikčilingisa „Ogólne wymagania stawiane stylowemu językowi” w dziele Lietuvių kalbos stilistikos I 52 | VAIDA KNABIKAITĖ tomu, chociaż na Litwie zarzucano Pikčilingisowi, że wyraźnie nie rozgraniczył przedmiotów badań stylistyki lingwistycznej i kultury języka ogólnego. Skardžius, recenzując w Aiduose pierwszą część dzieła Pikčilingisa Lietuvių kalbos stilistikos, ocenił tę pracę bardzo pozytywnie. Pisał: „J. Pikčilingis, w pierwszym rzędzie zajmując się kwestiami stylowego języka, możliwościami stylistycznych środków wyrazu i sposobami ich realizacji, jednocześnie nie traci z oczu wymagań dotyczących użycia języka ogólnego ani jego poprawności, dlatego poprawia liczne stylistyczne usterki językowe, a poprawki te, ogólnie rzecz biorąc, są dość trafne i ostrożne, w wielu miejscach nie różnią się od poprawek J. Jablonskisa i innych językoznawców [...]“ (Skardžius 1997: 507, 509). Recenzja kończy się następującymi słowami: „Ogólnie rzecz biorąc, ta praca J. Pikčilingisa, pierwsza tego rodzaju w języku litewskim, napisana po dobrym przygotowaniu, wnikliwie i sensownie, jest niezwykle cennym wkładem w kulturę języka litewskiego. Wszyscy będą mogli się z niej wiele nauczyć dobrego, stylowego języka litewskiego: literaci, ludzie nauki, publicyści, dziennikarze itd. ; będzie ona jednakowo użyteczna zarówno dla miejscowych, jak i dla zagranicznych Litwinów“ (Skardžius 1997: 509). Dzieło to postrzegane jest zarówno jako ciąg tradycji kształtowania ogólnego języka litewskiego, jak i jako nowe słowo na drodze kształtowania ogólnego języka litewskiego — najwyższy etap jego kształtowania — KULTURA STYLU. W niepodległej Litwie dopiero przygotowywano się do kształtowania stylu. Po wojnie kwestie te również nie mogły zbytnio obchodzić społeczeństwa litewskiego, dlatego dopiero lata 1971—1975, kiedy ukazało się dwuczęściowe dzieło Pikčilingisa Lietuvių kalbos stilistika, można uznać za lata narodzin litewskiej stylistyki teoretycznej. 2. POGLĄDY PETRASA JONIKASA NA FUNKCJONALNE ZRÓŻNICOWANIE LITEWSZCZYZNY OGÓLNEJ Petras Jonikas — najwybitniejszy uczeń i najbliższy współpracownik Pranasa Skardžiusa i Antanasa Salysa na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, kontynuujący studia na uniwersytetach w Rydze, Królewcu i Wiedniu, mający okazję zapoznać się z jednym z najwybitniejszych teoretyków praskiej szkoły lingwistycznej, Nikołajem Trubieckim, szczególnie zainteresowany dziełami Bohuslava Havránka, teoretyka czeskiego języka pisanego, pierwszy spośród litewskich językoznawców, który w pracy nad normowaniem ogólnego języka litewskiego wdrażał funkcjonalną teorię kultury języka (Sabaliauskas 1996: 4— 6). Swoje poglądy na funkcjonalne zróżnicowanie ogólnego języka litewskiego Jonikas przedstawił w znaczącym pod względem teoretycznym artykule „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego” (1937: 529-544). Artykuł ten jest pierwszą próbą zbadania w litewskim językoznawstwie stylów funkcjonalnych ogólnego języka litewskiego. Oczywiście, TERMIN STYLU FUNKCJONALNEGO, nazywa językami funkcjonalnymi (1937: 538). W pierwszej części artykułu „Konieczność rozważań zasadniczych” wysunięto trzy tezy: 1) normowanie języka ogólnego (w artykule —NORMALIZACJA), 2) funkcjonalne zróżnicowanie języka, 3) rola językoznawców w rozstrzyganiu dwóch pierwszych problemów (1937: W drugiej części artykułu „Doskonalenie ogólnego języka pisanego” autor opisuje praską szkołę lingwistyczną (fonologię- ), „którą francuski językoznawca J. Vendryes nazwał obecnie najbardziminas autoriaus nevartojamas. Bendrinės kalbos stilistines atmainas Jonikas, kaip ir Havraej aktywną i najbardziej owocną szkołą lingwistyki w Europie [...] Ta 530). ZALĄŻKI STYLISTYKI LINGWISTYCZNEJ | 53 szkoła, badając język i$sireiskimo? ]}waswo luch? 天天中彩票双色球һәтshort (no further) W odniesieniu do systemu środków szczególnie interesuje się synchronicznym badaniem języka, ponieważ tutaj najlepiej można poznać różnorodne struktury i plany tego systemu językowego. Tak więc również język literacki ogólny jest takim swoistym, odrębnym systemem, służącym własnemu celowi. Z badań tej szkoły można w znacznym stopniu skorzystać także na potrzeby doskonalenia ogólnego języka literackiego. Wykazało to już Praskie Koło Lingwistyczne (Pražský lingvistický kroužek), które swoimi pracami (wykładami, rozprawami) przyczyniło się do uporządkowania i rozwoju czeskiego języka literackiego [...]“ (1937: 531). W trzeciej części artykułu Jonikas omawia dwa ważne dla teorii kultury języka pojęcia —NORMALIZACJĘ i STABILIZACJĘ. Normalizacja jest tu rozumiana jako „ustanowienie określonych norm odpowiednich (obowiązujących) dla całej społeczności językowej” (1937: 532). Po ustaleniu norm językowych dba się o to, aby ktokolwiek i kiedykolwiek ich nie zmieniał, ponieważ w przeciwnym razie język ten przestałby być odpowiedni do użytku ogólnego. Tak więc stabilizacja jest immanentną cechą (normy). W czwartej części wspomnianego artykułu, zatytułowanej „Źródło norm”, autor, zapoznawszy się z poglądami Praskiej Szkoły Lingwistycznej, inaczej niż Jablonskis, który za podstawę normalizacji ogólnego litewskiego języka pisanego uważał język ludowy, jako główne kryterium normalizacji języka ogólnego wskazuje samą praktykę używania ogólnego języka pisanego (zob. Palionis 1995: 289). Jonikas pisze: „Tylko przy konkretyzowaniu tej zasady mogłyby powstać niejasności, powiedzmy: jak daleko w przeszłość może sięgać ta praktyka używania języka? Oczywiście trudno tu dokładnie wyznaczyć granicę. W przypadku różnych języków granica ta może być różna. Np. czescy językoznawcy, członkowie Praskiego Koła Lingwistycznego, postanowili za praktykę używania języka pisanego uważać okres ostatnich 50 lat. W przypadku naszej praktyki używania języka okres ten byłby jeszcze krótszy” (1937: 533). Jablonskis nigdy nie wysuwał praktyki używania współczesnego ogólnego języka pisanego jako kryterium normalizacji. Zdaniem Jonasa Palionisa „Teraz, z perspektywy półwiecza, taki zwrot [od języka ludowego ku współczesnemu użyciu języka —V. K.] może wydawać się przedwczesny, jednak z punktu widzenia dalszego rozwoju litewskiego języka ogólnego prędzej czy później był konieczny, ponieważ w miarę stałego rozszerzania się sfery użycia tego języka oraz wzrostu i różnicowania się jego stylów funkcjonalnych zasada ludowa stawała się zbyt wąska i niewystarczająca“ (Palionis 1995: 289). W piątej części artykułu „Kryteria norm“ Jonikas przedstawia kryteria normowania języka pisanego w następujący sposób i w takiej kolejności: 1. Czystość, 2. Poprawność, 3. Jasność, 4. Charakterystyczne tendencje, 5. Celowość“. W szóstej części artykułu „Struktura funkcjonalna języka — ostateczna podstawa kryteriów“ Jonikas po raz pierwszy w litewskim językoznawstwie omówił nie tylko teoretyczne tezy funkcjonalnej kultury języka, lecz także funkcjonalnej stylistyki. Najpierw w tej części artykułu językoznawca stawia pytanie: „Czy zatem, używając terminu lingwistycznego, język jest w istocie strukturą funkcjonalną, systemem celowych symboli?” Tak więc Jonikas jako pierwszy spośród litewskich lingwistów zwrócił uwagę na funkcjonalny charakter zjawisk językowych. Wyjaśnia on: „[...] ogólny język pisany, choć ma wspólne cechy odróżniające go od języka ludowego, mimo wszystko ma nie jeden cel. Dlatego zawsze należy zwracać uwagę na FUNKCJONALNY PODZIAŁ ogólnego języka pisanego, bardziej szczegółowo różnicujący środki językowe. * Język artykułu niezmieniony. *—Jasność, czystość, celowość —to nie tylko kryteria norm języka ogólnego, lecz także kategorie stylistyczne, omówione już w pierwszych litewskich opracowaniach stylistycznych, zob. np. Stylistykę M. Gustaitisa (1923) i in. 54 | VAIDA KNABIKAITĖ Powiedzmy, że intelektualizacja środków językowych jest stopniowalna: jest jej mniej w codziennym języku porozumiewania się, więcej w języku administracji, kalboj, dar daugiau mokslo kalboj. Lygia dalia ir vienos funkcijos automatizacijų negalima sądownictwa przenieść do innej funkcji, ponieważ, jak widzieliśmy, tam ulegają one automatyzacji (dezautomatyzują się), a więc tracą uzgodnione znaczenie określające” (1937: 538). Następnie Jonikas przedstawia klasyfikację funkcji języka ogólnego autorstwa teoretyka języka ogólnego Havránka. Havránek uważa za funkcje języka ogólnego następujące: 1) komunikacyjną, 2) specjalną praktyczną i 3) specjalną teoretyczną. Wszystkie one zależą od ogólnej funkcji PRZEKAZYWANIA INFORMACJI. Czwarta funkcja — estetyczna, która nie ma celu przekazywania informacji. „Według nich wyróżnia się także 4 dziedziny języka ogólnego, czyli JĘZYKI FUNKCJONALNE: 1) JĘZYK ROZMOWY (konwersacyjny), 2) SPECJALNY JĘZYK PRACY (rzeczowy) (pracovni, věcný jazyk), 3) NAUKOWY i 4) POETYCKI. Każdy z tych języków funkcjonalnych ma własne, mniej lub bardziej odmienne środki językowe, a nawet cały system językowy. Dlatego teoretyk ogólnego języka pisanego ani jego korektor nie może mierzyć wszystkich tych odmian języka jedną miarą i stosować do wszystkich tego samego kryterium. I rzeczywiście, w zwykłym JĘZYKU ROZMOWY stosunek jednostek leksykalnych (słów) do oznaczanej rzeczy jest swobodny (niedokładnie określony), wyrażenia są niepełne, a zrozumiałość opiera się na sytuacji i konwersacyjnych automatyzacjach rozmowy. W SPECJALNYM JĘZYKU PRACY stosunek jednostek leksykalnych do oznaczanej rzeczy jest umowny (słowo — termin), wyrażenia są względnie pełne, a określoność uzyskuje się dzięki specjalnym umownym (konwencjonalnym) automatyzacjom (terminom i formułom). A W JĘZYKU NAUKOWYM stosunek jednostek leksykalnych do oznaczanej rzeczy jest już ściśle określony (słowo —pojęcie), wyrażenia są ukończone, a precyzja opiera się na automatyzacjach definicyjnych i kodyfikacyjnych. Dlatego też nie można „pisać tak, jak mówisz”, a czysto naukowego tematu przedstawiać „po ludzku”, tj. za pomocą środków codziennego języka ludowego” (Jonikas 1937: 539). Z tego szerszego fragmentu artykułu „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego” wynika, że Jonikas, podążając za Havrankiem, zamiast obecnie utrwalonego terminu STYL FUNKCJONALNY używa terminu JĘZYK FUNKCJONALNY. Filozof Stasys Šalkauskis (1886— 1941) na Stałej Sekcji Terminologicznej Towarzystwa Języka Litewskiego (na zebraniach w latach 1937-1938), omawiając wykłady (artykuły) Jonikasa „Problem naszego ogólnego języka pisanego” i „Poprawność języka ogólnego”, słusznie zauważa, że stosowany przez Jonikasa stosunek terminów FUNKCJONALNY PODZIAŁ JĘZYKA OGÓLNEGO i JĘZYK FUNKCJONALNY jest niejasny. St. Šalkauskis, zapoznawszy się z wykładem- —artykułem Jonikasa „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego”, pyta: „a) co jest rzeczą właściwszą: mówić o funkcjach języka ogólnego czy o językach funkcjonalnych oraz b) jaki jest rzeczywisty stosunek między językiem ogólnym a językami funkcjonalnymi” (Čižikienė, Vitkauskas 1982: 33). Jeszcze jedna bardzo wnikliwa uwaga Šalkauskisa dotycząca terminu JĘZYKI FUNKCJONALNE brzmi: „Nie wystarczy mówić o funkcjach jednego języka ogólnego, ale przesadą jest mówić o równoprawnych sąsiednich językach funkcjonalnych” (Čižikienė, Vitkauskas 1982: 34). Na pytania Šalkauskisa, niestety, odpowiedziano dopiero w dziele Pikčilingisa Stylistyka języka litewskiego (1971), w którym opisano stylistyczne zróżnicowanie ogólnego języka litewskiego. Najwyraźniej Havrankowi również nasunęły się podobne wątpliwości, skoro później wprowadził do nauki o języku termin STYL FUNKCJONALNY. W 1971 r. Pikčilingis, pod wpływem rosyjskiej tradycji stylistycznej, już bez wahania wybiera właśnie ten termin —STYL FUNKCJONALNY —do opisania odmian stylistycznych ogólnego języka litewskiego (zob. Pikčilingis 1971: 277-336). ZALĄŻKI STYLISTYKI LINGWISTYCZNEJ | 55 Šalkauskis szczególnie krytykował siódmą część artykułu „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego” — „Język poezji”. Jonikas, opierając się na teorii Havranka o automatyzacji i aktualizacji języka, ogłosił, że język poezji „[...] jest deformacją normy ogólnego języka pisanego” (1937: 539). Na poparcie tego twierdzenia autor artykułu przytacza przykłady z utworów poety-keturvėjininkasa J. Žengėgo „Bobiškas pavasaris” i „Baranausko pamokslas apie lietuvišką futbolą”. Uwagi Šalkauskisa, poświęcone analizie teoretycznych twierdzeń Jonikasa o języku poezji, są znaczące, mają trwałą wartość i mogą być „fundamentalnymi twierdzeniami teorii języka poetyckiego” (Čižikienė, Vitkauskas 1982: 31). Šalkauskis zgadza się z twierdzeniem Jonikasa, że najbardziej indywidualny, konkretny, najbardziej zdeterminowany lub określony jest język poezji oraz że największa aktualizacja rodzajów językowych jest funkcją języka poezji. Dla filozofa zupełnie nie do przyjęcia jest twierdzenie autora artykułu, że język poezji jest deformacją normy ogólnego języka pisanego i że bez tej deformacji poezja w ogóle by nie istniała. Z dyskusji Šalkauskisa i Jonikasa wyłania się kilka niezwykle ważnych twierdzeń teoretycznych dla nauki o stylistyce. Po pierwsze, ukazuje się ścisły związek normy językowej z odpowiednim stylem funkcjonalnym, w tym przypadku z językiem poetyckim. Zdaniem Šalkauskisa norma języka ogólnego — system odniesienia przy ocenie utworu poetyckiego*. Po drugie, rozważana jest kwestia tego, jaka jest natura i istota normy języka ogólnego oraz jaki jest jej stosunek do języka konkretnego utworu i w ogóle do normy języka literatury. Kwestie te znacznie później, w latach siedemdziesiątych XX wieku, rozwiązywali przedstawiciele poetyki strukturalnej. Widzimy, że Jonikas, wybierając poetyckie teksty kieturwėjnińca J. Žengė, mimo wszystko właściwie zademonstrował aktualizację języka poetyckiego, kiedy język poetycki przede wszystkim „demonstruje siebie”, zwracając uwagę na własną ekspresję. Jonikas dobrze rozumiał, że kwestie języka poetyckiego wciąż czekają na rozwiązanie. Badanie funkcji języka poetyckiego jest niemożliwe bez stworzenia stylistyki funkcjonalnej, dlatego w dziewiątej części artykułu „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego- ”, zatytułowanej „Obowiązki językoznawców- ”, wskazuje się: „Najważniejszym ich [językoznawców —V. K.] zadaniem jest obecnie wyjaśnienie funkcjonalnego podziału języka pisanego. To już całkiem dojrzała sprawa. Tym wyjaśnieniem pomogłoby się także innym lepiej wykorzystać tę funkcjonalną odmienność i w ten sposób podnosilibyśmy kulturę ogólnego języka pisanego. Mogą do tego dążyć albo poprzez studia nad poszczególnymi funkcjami języka ogólnego, tj. systematyczne badanie środków językowych dostosowanych do określonego celu językowego; albo też poprzez krytykę poszczególnych zagadnień języka ogólnego oraz poszczególnych odmian języka” (Jonikas 1937: 543). Pod koniec artykułu wskazuje się główne zadanie dla językoznawców — oprócz słownika języka ogólnego i gramatyki ogólnego języka pisanego należałoby opracować także „[...] STYLISTYKĘ, w której ukazany byłby funkcjonalny podział języka” (Jonikas 1937: 544). A zatem stworzenie funkcjonalnej stylistyki litewskiej wydawało się Jonikasowi sprawą już dojrzałą, ponieważ litewski język ogólny w latach niepodległości (1918-1940) szybko się rozwijał. Ukształtowały się wszystkie podstawowe funkcjonalne style języka ogólnego: artystyczny, i w siódmej dekadzie XX wieku zarówno językoznawcy, jak i poeci, rozważając stosunek języka poetyckiego do norm języka ogólnego, zauważają, że „[...] źródłem języka i stylu poezji nie są już — jak wcześniej — dialekty, jakaś tradycja ani, jak bywa na wcześniejszych etapach rozwoju literatury — język normatywny. Źródłem języka poetyckiego jest teraz bardzo szerokie spektrum — to, co moglibyśmy nazwać KULTURĄ FILOLOGICZNĄ” (Martinaitis 1977: 15). „Nasza kultura poetycka już od dawna używa elementów nienormatywnych jako środka wyrazu, jako tradycji kultury filologicznej. Nie przeszkadzają one obecnie w umacnianiu się norm językowych” (Rosinas 1977: 50). Zob. także. Nasz język 1977, nr 1, poświęcony omówieniu języka poezji. 56 | VAIDA KNABIKAITĖ naukowy, publicystyczny, kancelaryjny (Palionis 1995: 279-308). Niestety, nie zdołano podjąć tej pracy, ponieważ rozwój litewskiej stylistyki lingwistycznej (a także innych dziedzin nauki) został na kilka dziesięcioleci zahamowany przez niepomyślne okoliczności historyczne — wojnę i okupacje. 3. WNIOSKI 1. Ukształtowanie się w czwartym dziesięcioleciu XX w. funkcjonalnych stylów pisanego języka ogólnego — artystycznego, naukowego, publicystycznego, kancelaryjnego — pozwoliło wybitnym językoznawcom omawianego okresu, Skardžiusowi i Jonikisowi, wysunąć ideę stylistycznych badań języka litewskiego oraz przewidzieć strategię, taktykę i zadania takich badań. 2. Jonikas jako pierwszy spośród litewskich językoznawców wdrażał teorię funkcjonalnej kultury języka oraz funkcjonalnej stylistyki przedstawicieli Praskiej Szkoły Lingwistycznej. Z punktu widzenia tej teorii po raz pierwszy omówiono POETYCKĄ funkcję języka, którą charakteryzuje maksymalna aktualizacja tekstu i deformacja normy językowej. 3. W czwartym dziesięcioleciu XX wieku filozof Šalkauskis i Jonikas dyskutowali o stosunku między językiem poetyckim a normami języka ogólnego. Pogląd Šalkauskisa, że głównym źródłem języka i stylu poezji jest język normatywny — z punktu widzenia współczesnej stylistyki funkcjonalnej — jest zbyt wąski. Twierdzenia Jonikasa są bliższe myśli teoretycznej przedstawicieli poetyki strukturalnej lat siedemdziesiątych XX wieku. 4. Skardžius, opierając się na poglądach Bally’ego, Vosslera i Spitzera na stylistykę literacką i lingwistyczną, również rozróżnia te dwa kierunki stylistyki. Przedmiot badań stylistyki lingwistycznej: 1) poszczególne rodzaje stylów, 2) stylistyczne możliwości języka, 3) pielęgnowanie stylu narodowego, 4) styl indywidualny. Takie pojmowanie przedmiotu stylistyki było nowe i perspektywiczne, dlatego inni badacze kontynuowali i rozwijali badania w wymienionych kierunkach. LITERATURA AMBRAZAS, V. 1999: Styl funkcjonalny. Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Literatury Naukowej i Encyklopedycznej, 204—205. AMBRAZAS, V. 1999: Stylistyka. Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Literatury Naukowej i Encyklopedycznej, 602-603. BALLY, CH. [BaAjiiu, III.] 1961: Opanyyvsxas cmunucmuxa, Mocksa: H3nuarenbocrBo HHOcTpaHHoNH JNMKTEpaTypkI. C1ZIKIENE, N., VITKAUSKAS, V. 1982: Z historii normalizacji języka litewskiego. Stasys Šalkauskis o normalizacji języka. Nasz język 5, 34—35. GusrTaiTIs, M. 1923: Stylistyka, Kowno-Marijampolė. HAVRANEK, B. [I'aspanex b.] 1967: O ¢ynkunonansHOM pacc0eHHH JiKTEpaTypHOTro s3sika. KoHjpamos, H. A., pen., Ilpanackuū aunzéucmuveckuu kpyxcok. Coopuuk crarei, Mocksa, 432-443. JONIKAS, P. 1937: Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego. Židinys 12, 529-544. MARTINAITIS, M. 1977: Codzienny chleb poezji. Nasz język 1, 12-18. PIKČILINGIS, J. 1971, 1975: Stylistyka języka litewskiego 1—2, Wilno: Mintis (1), Mokslas (2). PALIONIS, J. 1991: Na niwie rodzimego słowa. Petrui Jonikasowi —85. Język ojczysty 4, 28—30. PALIONIS, J. 1995: Historia litewskiego języka pisanego, Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. RosiNAs, A. 1977: Przegląd prasy. Nasz język 1, 46-51. RosiNAs, A. 1994: Podstawy kształtowania języka ogólnego i kryteria jego kodyfikacji w teoretycznych artykułach P. Skardžiusa. Język litewski: badacze i badania. Tezy referatów konferencyjnych, Wilno, 6. POCZĄTKI STYLISTYKI LINGWISTYCZNEJ |57 RosiNAs, A. 1996: Pranas Skardžius i jego prace. Pranas Skardžius, Pisma wybrane 1, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, VII-XXVIII. ROZENBERGS, J. 1995: Stylistyka języka łotewskiego, Ryga: Zvaigzne ABC. SABALIAUSKAS, A. 1979: Historia badań języka litewskiego do 1940 r., Wilno: Mokslas. SABALIAUSKAS, A. 1996: Petras Jonikas. Gimtoji kalba 4, 4-8. SABALIAUSKAS, A. 1999: Jonikas. Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 281—282. SABALIAUSKAS, A. 1999: Skardžius. Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 583-584. SAVUKYNAS, B. 1977: Specyfika języka poetyckiego. Nasz język 1, 3-9. SKARDŽIUS, Pr. 1938: Gramatyka i stylistyka. Naujoji Romuva 51/52, 991-992. SKARDŽIUS, Pr. 1997: Zagadnienia języka ogólnego. Pisma wybrane 2, opracował i przygotował do druku A. Rosinas, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 281—285, 502-509, 609-612. SRUOGA, B. 1927: O językoznawcach i pisarzach. Lietuva 12, 3—4. ZINKEVIČIUS, Z. 1992: Historia języka litewskiego 5. Powstanie języka ogólnego, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Vaida Knabikaitė Otrzymano 2002 03 22 Katedra Języka Litewskiego ul. Universiteto 5, 2734 Wilno, Litwa Vilniaus universitetas