Lingvistinės stilistikos užuomazgos Prano Skardžiaus ir Petro Joniko darbuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 49 – 57 Zalążki stylistyki lingwistycznej w pracach Pranasa Skardžiusa i Petera Jonikasa VAIDA KNABIKAITĖ Vilniaus universitetas Artykuł omawia podejście litewskich językoznawców Pranasa Skardžiusa (1899–1975) i Petrasa Jonikasa (1906–1996) do przedmiotu stylistyki w latach 30. XX wieku. Omówiono także wpływ idei Ch. Bally’ego i Praskiej Szkoły Lingwistycznej na poglądy Jonikasa i Skardžiusa. 0. WSTĘP Pranas Skardžius (1899–1975) ir Petras Jonikas (1906–1996) – žymūs lietuvių kalbininkai, dirbę tiek mokslo tiriamąjį, tiek ir kalbos kultūros darbą. Jonikas daugiausia tyrinėjo įvairias bendrinės kalbos istorijos problemas. Skardžiaus moksliniai tyrimai aprėpė ir lietuvių kalbos istoriją, ir bendrinę lietuvių kalbą. Šių žymių lietuvių kalbininkų įnašas į baltistiką yra aprašytas įvairiuose leidiniuose (Sabaliauskas 1979: 200–202, 204–205; 1999: 281–282, 583–584; Palionis 1995: 288–291; Zinkevičius 1992: 299–306, 311–313; Rosinas 1994: 6; 1996: 7–28). Jonikas ir Skardžius, žymiausi bendrinės kalbos ugdytojai tarpukario Lietuvos Respublikoje (1918–1940), įsitraukę į praktinį bendrinės kalbos kūrimo bei tvarkymo darbą, negalėjo apeiti ir bendrinės kalbos stilistinio diferencijavimosi problemų. Jonikas, susipažinęs su Prahos lingvistinės mokyklos kalbininkų postuluojama kalbos samprata, pirmasis iš lietuvių atkreipė dėmesį į funkcinį kalbos reiškinių pobūdį (Savukynas, 1977: 3–9; Zinkevičius 1992: 313). Skardžiui rūpėjo kalbos kultūros ir lingvistinės stilistikos santykis, nes lietuvių kalbos stilistika iš pradžių buvo daugiausia praktinio kalbos norminimo bei tvarkymo dalis (Ambrazas 1999: 602). Lietuvos Respublikoje tarpukario metais sparčiai formavosi bendrinės kalbos funkciniai stiliai. Prie jų ugdymo labai prisidėjo Skardžius ir Jonikas (Ambrazas 1999: 204–205). W artykule szerzej omówiono poglądy Skardžiusa i Jonikasa na przesłanki tworzenia lingwistycznej stylistyki języka litewskiego w latach 30. XX wieku. Celem artykułu jest zbadanie podejścia Skardžiusa i Jonikasa do stylistycznego zróżnicowania ogólnego języka litewskiego oraz możliwości stworzenia lingwistycznej stylistyki języka litewskiego. Głównym źródłem wykorzystanym do przygotowania artykułu są publikacje Skardžiusa i Jonikasa, opublikowane w 1937 i 1938 r. w międzywojennych czasopismach Židinys i Naujoji Romuva. Problemy poruszane w tych publikacjach są aktualne również współcześnie, dlatego szerzej referuje się ich treść i przytacza dłuższe fragmenty. Sformułowane przez Skardžiusa i Jonikasa zadania tworzenia lingwistycznej stylistyki języka litewskiego oraz strategia badawcza pozwalają sądzić, że lingwistycznej 50 | VAIDA KNABIKAITĖ naukowe ukształtowanie stylistyki języka litewskiego nastąpiłoby znacznie wcześniej, gdyby nie przeszkodziły temu niekorzystne okoliczności historyczne (wojna, okupacje) oraz emigracja najwybitniejszych językoznawców z Litwy. 1. POGLĄDY PRANO SKARDŽIUSA NA STYLISTYKĘ Pranas Skardžius, najpłodniejszy językoznawca międzywojennej Litwy, przedstawił swoje poglądy na stylistykę w artykule „Gramatyka i stylistyka” (1938) oraz w dwóch recenzjach dzieła Juoza Pikčilingisa Lietuvių kalbos stilistika, opublikowanych w prasie amerykańskiej w 1971 i 1972 r. (zob. Skardžius 1997: 502–509, 608–612). W artykule „Gramatyka i stylistyka” Skardžius zwięźle przedstawia historię relacji między gramatyką a stylistyką. Przypomina, że starożytni Rzymianie uważali stylistykę za część gramatyki (składni). A zatem w starożytności stylistyka była niczym innym jak dodatkiem do składni, wykorzystywanym wyłącznie do celów praktycznych. Z czasem coraz usilniej starano się oddzielić stylistykę od składni i uczynić z niej odrębną, całkowicie samodzielną dziedzinę. Na początku XX w. K. Vossler i L. Spitzer chcieli wręcz wchłonąć gramatykę przez stylistykę. Skardžius przypomina, że np. Vossler, uznając idealistyczną zasadę przyczynowości w rozwoju języka, już w 1904 r. zamierzał wyjaśniać stylistycznie wszystkie zjawiska językowe (głoski, fleksję, słowotwórstwo) i konstrukcje składniowe. Skardžius cytuje tego autora: „Gramatyka jest częścią historii stylu i literatury, która z kolei wchodzi w skład powszechnej historii ducha i wolności człowieka (historii kultury)” (1997: 282). Skardžius uważa takie pojmowanie gramatyki i stylistyki za „skrajne, a przez to niewiarygodne” (1997: 282). Językoznawca wskazuje, że w latach trzydziestych XX w. nie można już było uważać stylistyki za część gramatyki, tak jak czyniono w starożytności. Nie można też wchłonąć gramatyki przez stylistykę, jak proponuje Vossler. Zdaniem Skardžiusa gramatyka i stylistyka to dwie sąsiadujące, bardzo ściśle ze sobą powiązane, lecz mimo to odrębne dziedziny (1997: 282). Podążając za lingwistycznymi ideami Ch. Bally’ego i szkoły praskiej, Skardžius rozróżnia także stylistykę literacką i lingwistyczną. Językoznawca wyjaśnia: „To, co autorzy podręczników teorii literatury zwykle niezbyt trafnie uznają za środki właściwe wyłącznie językowi literackiemu, często stosowane jest również w naszym języku ludowym. Na przykład w codziennej mowie często zastępujemy dosłowne znaczenia wyrazów innymi (por. pagramdukas – „bochenek chleba upieczony ze zeskrobanej z dzieży resztki ciasta” i pagramdukas „najmłodsze dziecko w rodzinie”), a także w swoisty sposób formułujemy przesadnie wyolbrzymione określenia czy porównania (por. uderzył go w twarz tak, że aż iskry posypały mu się z oczu; idzie jak ślepiec, szukając drogi), rymujemy pewne powiedzenia (por. dzieci – utrapienie, bez dzieci jeszcze gorzej) i posługujemy się wieloma innymi podobnymi środkami” (1997: 282). Skardžius ilustruje stylistyczne możliwości języka zjawiskiem zwanym geminacją, por.: stoi na skraju lasu mały, malutki (czyli bardzo mały) domek; gdzie tylko spojrzę – same lasy, lasy (lasy i lasy, czyli mnóstwo lasów); wstałem wcześnie, bardzo wcześnie (czyli bardzo wcześnie) i in. Następnie Skardžius, objaśniając zjawisko geminacji, pokazuje, że mogłaby powstać jeszcze jedna dziedzina stylistyki – STYLISTYKA HISTORYCZNA1, niestety, zupełnie nierozwijana we współczesnej lingwostylistyce. 1 Plg. istorinės stilistikos objekto nusakymą (Rozenbergs 1995: 52). LINGVISTINĖS STILISTIKOS UŽUOMAZGOS 51 Podobnie jak Jonas Jablonskis, który domagał się, by język ogólny opierał się na prawidłach języka ludowego, czyli – jak sam to określał – na prawach języka ludzi, Skardžius również zachęca badaczy stylistyki, by zwrócili się ku językowi ludowemu: „Z tego powodu [mając być bliskimi społeczności mówiącej – V. K.] autorzy prac stylistycznych, chcąc należycie przedstawić środki stylistyczne jakiegoś języka, nie mogą lekceważyć żywego, ludowego języka. Muszą pamiętać, że własny styl mogą mieć nie tylko poszczególni autorzy, lecz także język każdego narodu jest swoiście stylowy, tj. ma swój określony styl narodowy” (1997: 283). Skardžius bardzo trafnie zauważa, że stylistyka lingwistyczna jest ściśle związana z kulturą języka ogólnego: „Ponadto językoznawca styka się ze stylistyką, troszcząc się o kulturę języka ogólnego, jego czystość, poprawność itp.: musi wtedy nieuchronnie zajmować się normowaniem języka, kształtowaniem takiego czy innego jego charakteru, a to, jak mówi E. Otto, jest właśnie przedmiotem stylistyki” (1997: 284). W tym artykule językoznawca uchwycił główne problemy pojawiające się przy próbie wyznaczenia granic przedmiotu stylistyki lingwistycznej. Omawia nieporozumienia między samymi językoznawcami oraz między językoznawcami a pisarzami dotyczące związków gramatyki ze stylistyką, samego pojęcia stylu i narodowego charakteru stylu (1997: 284). Proponując przezwyciężenie wzajemnego niezrozumienia, Skardžius wskazuje następującą taktykę i główne zadania: 1) „trzeźwo spojrzeć na wspólny obszar pracy”, 2) „zastanowić się, co nasz żywy język może obiektywnie wnieść do gramatyki ogólnej i stylistyki”, 3) „przemyśleć, czym w istocie jest nasz język literacki i jaki powinien być jego stosunek do języka ogólnego” (1997: 285). Znając z góry opinie niektórych pisarzy (np. polemikę Vinco Krėvėgo z językoznawcami „łowcami pcheł”, niezadowolenie Balysa Sruogi z przekładów baśni Haufa dokonanych przez Juozasa Balčikonisa, 1927: 3–4) oraz ich sprzeciw wobec orientowania się na żywy język (określany przez Sruogę jako mowa pasterzy z Pumpėnai), gdyż uważali, że ogranicza to ich twórczość, Skardžius kończy artykuł stwierdzeniem, że należy rozwijać litewski charakter języka ogólnego: „Jeżeli chcemy, aby nasz język ogólny był litewski, nie możemy również odrzucać litewskich pierwiastków stylistycznych, których tak wiele jest w naszym żywym języku i z których, jak pokazują badania Vosslera, Bally’ego i in., możemy w dużej mierze korzystać przy tworzeniu stylów indywidualnych. Co więcej, starannie korzystając z bogactwa tego języka, zyskujemy nie tylko logiczne, intelektualne, lecz także afektywne, charakterystyczne dla nas środki wyrazu językowego, uwydatniamy stylowość naszego języka ogólnego, a zarazem sami uczymy się właściwie wyrażać. Wreszcie, jak już niejednokrotnie zauważano, indywidualna twórczość językowa nie może przytłumić twórczości językowej wspólnej dla naszego narodu: obie należy pięknie i właściwie uzgodnić, dbając o to, by indywidualną różnorodność wyrażać żywo w ramach wspólnej jedności. Kierując wzrok w tę stronę, znajdziemy więcej wspólnego języka, lepiej się wzajemnie poznamy i w bardziej pozytywny sposób przyczynimy się do wspólnego tworzenia naszego języka” (1997: 285). Choć artykuł Skardžiusa „Gramatyka i stylistyka” został napisany ponad 60 lat temu, poruszane w nim problemy – definiowanie pojęć stylistyki lingwistycznej i stylu, stosunek stylistyki lingwistycznej do języka ogólnego i języka literatury pięknej, pielęgnowanie narodowego charakteru stylu, włączenie ogólnych wymogów stylowości języka (celowości, czystości itp.) do przedmiotu stylistyki lingwistycznej – pozostają aktualne także dzisiaj. Dlatego całkowicie zrozumiałe jest pozytywne podejście Skardžiusa do Lietuvių kalbos stilistikos I 52 | VAIDA KNABIKAITĖ rozdział tomu „Ogólne wymagania wobec języka stylistycznego”, choć na Litwie Pikčilingisowi zarzucano, że wyraźnie nie rozdzielił przedmiotów badań stylistyki lingwistycznej i kultury języka standardowego. Recenzując w Aiduose pierwszą część Lietuvių kalbos stilistikos Pikčilingisa, Skardžius ocenił to dzieło bardzo pozytywnie. Pisał: „J. Pikčilingis, stawiając na pierwszym miejscu zagadnienia języka stylistycznego, możliwości stylistycznych środków wyrazu i sposoby ich realizacji, jednocześnie nie traci z oczu wymagań dotyczących użycia języka standardowego i jego poprawności, dlatego poprawia liczne stylistyczne niedostatki języka, a poprawki te, ogólnie rzecz biorąc, są całkiem trafne, ostrożne i w wielu miejscach nie różnią się od poprawek J. Jablonskisa i innych językoznawców [...]” (Skardžius 1997: 507, 509). Recenzja kończy się następującymi słowami: „Ogólnie rzecz biorąc, praca J. Pikčilingisa, pierwsza tego rodzaju napisana po litewsku, przygotowana z dobrym warsztatem, wnikliwie i z wyczuciem, jest niezwykle cennym wkładem w kulturę języka litewskiego. Wiele mogą się z niej nauczyć wszyscy, którzy posługują się dobrym, stylistycznym językiem litewskim: literaci, ludzie nauki, publicyści, dziennikarze itp.; będzie ona równie przydatna zarówno dla mieszkających tam Litwinów, jak i dla Litwinów za granicą” (Skardžius 1997: 509). Dzieło to postrzegane jest zarówno jako kontynuacja tradycji kształtowania litewskiego języka standardowego, jak i jako nowy głos na drodze rozwoju litewskiego języka standardowego – jego najwyższy stopień – KULTURA STYLU. W niepodległej Litwie dopiero przygotowywano się do kształtowania stylów. Po wojnie sprawy te nie mogły też szczególnie interesować litewskiego społeczeństwa, dlatego za lata narodzin litewskiej stylistyki teoretycznej można uznać dopiero lata 1971–1975, kiedy ukazało się dwuczęściowe dzieło Pikčilingisa Lietuvių kalbos stilistika. 2. POGLĄDY PETRASA JONIKASA NA FUNKCJONALNE ZRÓŻNICOWANIE LITEWSKIEGO JĘZYKA STANDARDOWEGO Petras Jonikas – najwybitniejszy uczeń Pranasa Skardžiusa i Antanasa Salisa oraz jego najbliższy współpracownik na Uniwersytecie Witolda Wielkiego – kontynuował studia na uniwersytetach w Rydze, Królewcu i Wiedniu, miał okazję poznać jednego z najwybitniejszych teoretyków Praskiej Szkoły Lingwistycznej, Nikołaja Trubeckiego, a szczególnie interesował się pracami Bohuslava Havránka, teoretyka czeskiego języka pisanego; jako pierwszy spośród litewskich językoznawców wprowadzał do prac nad kodyfikacją litewskiego języka standardowego funkcjonalną teorię kultury języka (Sabaliauskas 1996: 4–6). Swoje poglądy na funkcjonalne zróżnicowanie litewskiego języka standardowego Jonikas przedstawił w ważnym pod względem teoretycznym artykule „Problem kultury naszego standardowego języka pisanego” (1937: 529–544). Artykuł ten stanowi pierwszą próbę zbadania funkcjonalnych stylów litewskiego języka standardowego w litewskim językoznawstwie. Oczywiście autor nie używa terminu STYL FUNKCJONALNY. Odmiany stylistyczne języka standardowego Jonikas, podobnie jak Havránek, nazywa językami funkcjonalnymi (1937: 538). W pierwszej części artykułu, „Potrzeba rozważań zasadniczych”, wysunięto trzy tezy: 1) kodyfikacja języka standardowego (w artykule – NORMALIZACJA), 2) funkcjonalne zróżnicowanie języka, 3) rola językoznawców w rozwiązywaniu dwóch pierwszych problemów (1937: 530). W drugiej części artykułu, „Doskonalenie standardowego języka pisanego”, autor opisuje Praską Szkołę Lingwistyczną (fonologię), „którą francuski językoznawca J. Vendryes nazwał obecnie najaktywniejszą i najowocniejszą szkołą lingwistyczną w Europie [...] Ta LINGVISTINĖS STILISTIKOS UŽUOMAZGOS 53 szkoła, badając język z punktu widzenia systemu środków wyrażania2, szczególnie interesuje się synchronicznym badaniem języka, ponieważ tutaj najlepiej można poznać różne struktury i plany tego systemu językowego. A zatem standardowy język pisany jest odrębnym, swoistym systemem, służącym własnemu celowi. Wyniki badań tej szkoły można w wielu aspektach wykorzystać również do doskonalenia standardowego języka pisanego. Pokazało to już Praskie Koło Lingwistyczne (Pražský linguistický kroužek), które poprzez swoją działalność (wykłady, publikacje) przyczyniło się do uporządkowania i rozwoju kultury czeskiego języka pisanego [...]” (1937: 531). W trzeciej części artykułu Jonikas omawia dwa ważne dla teorii kultury języka pojęcia – NORMALIZACJĘ i STABILIZACJĘ. Normalizacja rozumiana jest tu jako „ustanowienie norm odpowiednich (obowiązujących) dla całej wspólnoty językowej” (1937: 532). Po ustaleniu norm językowych dba się o to, by nikt i nigdy ich nie zmieniał, gdyż w przeciwnym razie język ten przestałby być dogodny do użytku powszechnego. Stabilizacja jest więc cechą immanentną normy. W czwartej części omawianego artykułu, „Źródło norm”, autor, zapoznawszy się z poglądami Praskiej Szkoły Lingwistycznej, wskazuje jako główne kryterium kodyfikacji języka standardowego samo użycie standardowego języka pisanego — odmiennie niż Jablonskis, który za podstawę kodyfikacji litewskiego standardowego języka pisanego uznawał język ludowy (zob. Palionis 1995: 289). Jonikas pisze: „Przy konkretyzowaniu tej zasady mogłyby jednak pojawić się wątpliwości, na przykład: jak daleko w przeszłość może sięgać to użycie? Oczywiście trudno tu dokładnie wyznaczyć granicę. Dla różnych języków może być ona różna. Na przykład czescy językoznawcy, członkowie Praskiego Koła Lingwistycznego, ustalili, że za użycie języka pisanego należy uznawać okres ostatnich 50 lat. Okres naszego użycia byłby jeszcze krótszy” (1937: 533). Jablonskis nigdy nie wskazywał użycia współczesnego standardowego języka pisanego jako kryterium kodyfikacji. Jak zauważa Jonas Palionis: „Dziś, z perspektywy półwiecza, taki zwrot [od języka ludowego ku współczesnemu użyciu języka – V. K.] może wydawać się przedwczesny, ale z punktu widzenia dalszego rozwoju litewskiego języka standardowego był wcześniej czy później konieczny, ponieważ wraz z nieustannym rozszerzaniem się sfery użycia tego języka oraz rozwojem i różnicowaniem się jego stylów funkcjonalnych zasada ludowa staje się zbyt wąska i niewystarczająca” (Palionis 1995: 289). W piątej części artykułu, „Kryteria norm”, Jonikas przedstawia kryteria kodyfikacji języka pisanego w następującej kolejności: 1. Czystość, 2. Poprawność, 3. Jasność, 4. Charakterystyczne tendencje, 5. Celowość3. W szóstej części artykułu, „Funkcjonalna struktura języka – ostateczna podstawa kryteriów”, Jonikas po raz pierwszy w litewskim językoznawstwie omówił tezy teoretyczne dotyczące nie tylko funkcjonalnej kultury języka, lecz także stylistyki funkcjonalnej. Na początku tej części artykułu językoznawca stawia pytanie: „Czy, używając terminu lingwistycznego, język jest rzeczywiście strukturą funkcjonalną, systemem celowych symboli?”. Jonikas jako pierwszy spośród litewskich lingwistów zwrócił zatem uwagę na funkcjonalny charakter zjawisk językowych. Wyjaśnia: „[...] standardowy język pisany, choć ma cechy wspólne, które odróżniają go od języka ludowego, służy jednak wielu celom. Dlatego zawsze należy zwracać uwagę na FUNKCJONALNE ZRÓŻNICOWANIE standardowego języka pisanego, dokładniej zaś roz- 2 Język artykułu nie został zmieniony. 3 Jasność, czystość i celowość to nie tylko kryteria norm języka standardowego, lecz także kategorie stylistyczne, omawiane już w pierwszych litewskich opracowaniach stylistycznych; zob. np. M. Gustaitis, Stilistika (1923) i in. 54 | VAIDA KNABIKAITĖ …cjonalizujące środki językowe. Powiedzmy, intelektualizacja środków językowych jest stopniowana: mniej jest jej w codziennym języku porozumiewania się, więcej w języku administracji i sądownictwa, jeszcze więcej w języku nauki. Podobnie automatyzacji jednej funkcji nie można przenieść do innej funkcji, ponieważ, jak widzieliśmy, ulegają one tam dezautomatyzacji (disautomatyzują się), a zatem tracą uzgodnione, określone znaczenie” (1937: 538). Następnie Jonikas przedstawia klasyfikację funkcji języka ogólnego teoretyka języka ogólnego, Havránka. Havránek za funkcje języka ogólnego uznaje następujące: 1) komunikacyjną, 2) specjalną praktyczną i 3) specjalną teoretyczną. Wszystkie one zależą od ogólnej funkcji INFORMACYJNEJ. Czwarta funkcja – estetyczna – nie ma na celu przekazywania informacji. „Odpowiednio do nich należy wyróżnić także 4 obszary języka ogólnego, czyli JĘZYKI FUNKCJONALNE: 1) JĘZYK ROZMOWY (konwersacyjny), 2) SPECJALNY JĘZYK PRACY (rzeczowy) (pracovní, věcný jazyk), 3) NAUKOWY i 4) POETYCKI. Każdy z tych języków funkcjonalnych ma własne, mniej lub bardziej odmienne środki językowe, a nawet cały system językowy. Dlatego teoretyk ogólnego języka pisanego ani jego korektor nie mogą mierzyć wszystkich tych odmian języka jedną miarą i stosować wobec wszystkich tego samego kryterium. I rzeczywiście, w zwykłym JĘZYKU ROZMOWY stosunek jednostek leksykalnych (wyrazów) do tego, co oznaczają, jest swobodny (niedokładnie określony), wypowiedzi są niepełne, a zrozumiałość opiera się na sytuacji i automatyzacjach konwersacyjnych. W SPECJALNYM JĘZYKU PRACY stosunek jednostek leksykalnych do tego, co oznaczają, jest umowny (wyraz – termin), wypowiedzi są względnie kompletne, a określoność zapewniają specjalne umowne (konwencjonalne) automatyzacje (terminy i formuły). W JĘZYKU NAUKOWYM zaś stosunek jednostek leksykalnych do tego, co oznaczają, jest już ściśle określony (wyraz – pojęcie), wypowiedzi są kompletne, a precyzja opiera się na automatyzacjach definicyjnych i kodyfikacyjnych. Dlatego nie można „pisać tak, jak się mówi” ani wyrażać czysto naukowego tematu „po ludzku”, to znaczy za pomocą środków codziennego języka potocznego” (Jonikas 1937: 539). Z tego obszerniejszego fragmentu artykułu „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego” wynika, że Jonikas, idąc za Havránkiem, zamiast obecnie utrwalonego terminu STYL FUNKCJONALNY używa terminu JĘZYK FUNKCJONALNY. Filozof Stasys Šalkauskis (1886–1941), omawiając wykłady (artykuły) Jonikasa „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego” i „Poprawność języka ogólnego” na posiedzeniach Stałej Sekcji Terminologicznej Litewskiego Towarzystwa Językowego (w latach 1937–1938), nagle zauważa, że związek między używanym przez Jonikasa terminem FUNKCJONALNE ZRÓŻNICOWANIE JĘZYKA OGÓLNEGO a terminem JĘZYKI FUNKCJONALNE jest niejasny. St. Šalkauskis, zapoznawszy się z wykładem – artykułem Jonikasa „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego”, pyta: „a) co jest trafniejsze: mówić o funkcjach języka ogólnego czy o językach funkcjonalnych, i b) jaki jest rzeczywisty stosunek między językiem ogólnym a językami funkcjonalnymi” (Čižikienė, Vitkauskas 1982: 33). Kolejna bardzo przenikliwa uwaga Šalkauskisa dotyczy terminu JĘZYKI FUNKCJONALNE: „Nie wystarczy mówić o funkcjach jednego języka ogólnego, ale przesadą jest mówić o równorzędnych, sąsiadujących językach funkcjonalnych” (Čižikienė, Vitkauskas 1982: 34). Na pytania Šalkauskisa odpowiedziano, niestety, dopiero w dziele Pikčilingisa Lietuvių kalbos stilistika (1971), w którym opisano zróżnicowanie stylistyczne ogólnego języka litewskiego. Widocznie Havránek również miał podobne wątpliwości, skoro później wprowadził do językoznawstwa termin STYL FUNKCJONALNY. W 1971 r. Pikčilingis, pod wpływem rosyjskiej tradycji stylistycznej, bez wahania wybiera właśnie ten termin – STYL FUNKCJONALNY – do opisu odmian stylistycznych ogólnego języka litewskiego (zob. Pikčilingis 1971: 277–336). LINGVISTINĖS STILISTIKOS UŽUOMAZGOS | 55 Šalkauskis szczególnie krytykował siódmą część artykułu „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego”, zatytułowaną „Język poezji”. Jonikas, opierając się na teorii Havránka dotyczącej automatyzacji i aktualizacji języka, stwierdził, że język poezji „[...] jest deformacją normy ogólnego języka pisanego” (1937: 539). Na poparcie tego twierdzenia autor artykułu przytacza przykłady z utworów poety J. Žengėgo, związanego z ruchem Keturvėjininkai: „Bobiškas pavasaris” i „Baranausko pamokslas apie lietuvišką futbolą”. Uwagi Šalkauskisa dotyczące analizy teoretycznych twierdzeń Jonikasa o języku poezji są istotne, mają trwałą wartość i mogą być „podstawowymi tezami teorii języka poetyckiego” (Čižikienė, Vitkauskas 1982: 31). Šalkauskis zgadza się z twierdzeniem Jonikasa, że język poezji jest najbardziej indywidualny, konkretny, zdeterminowany czy określony, a największa aktualizacja rodzajów językowych jest funkcją języka poezji. Filozof zupełnie nie akceptuje twierdzenia autora artykułu, że język poezji jest deformacją normy ogólnego języka pisanego i że bez tej deformacji poezja w ogóle by nie istniała. Z dyskusji Šalkauskisa i Jonikasa wyłania się kilka bardzo ważnych dla nauki o stylistyce tez teoretycznych. Po pierwsze, ukazany zostaje ścisły związek normy językowej z odpowiednim stylem funkcjonalnym, w tym przypadku z językiem poetyckim. W ujęciu Šalkauskisa norma języka ogólnego jest systemem odniesienia przy ocenie utworu poetyckiego4. Po drugie, rozważana jest kwestia natury i istoty normy języka ogólnego oraz jej stosunku do języka konkretnego utworu i ogólnie do normy języka literatury. Zagadnienia te znacznie później, w latach siedemdziesiątych XX wieku, podejmowali przedstawiciele poetyki strukturalnej. Widzimy, że Jonikas, wybierając teksty poetyckie J. Žengėgo, związanego z ruchem Keturvėjininkai, trafnie zademonstrował aktualizację języka poetyckiego, w której język poetycki przede wszystkim „demonstruje siebie”, kierując uwagę na własną ekspresję. Jonikas dobrze rozumiał, że kwestie języka poetyckiego wciąż czekają na rozwiązanie. Badanie funkcji języka poetyckiego nie jest możliwe bez stworzenia stylistyki funkcjonalnej, dlatego w dziewiątej części artykułu „Problem kultury naszego ogólnego języka pisanego”, zatytułowanej „Obowiązki językoznawców”, wskazano: „Ich [językoznawców – V. K.] najważniejszym zadaniem jest obecnie wyjaśnienie funkcjonalnego zróżnicowania języka pisanego. Sprawa ta jest już w pełni dojrzała. Wyjaśnienie to pomogłoby innym lepiej wykorzystać owo zróżnicowanie funkcjonalne, a w ten sposób podnosilibyśmy kulturę ogólnego języka pisanego. Mogą do tego dążyć poprzez studia nad poszczególnymi funkcjami języka ogólnego, to znaczy systematyczne badanie środków językowych dostosowanych do określonego celu językowego, albo poprzez krytykę poszczególnych zagadnień języka ogólnego i odrębnych odmian językowych” (Jonikas 1937: 543). Na końcu artykułu wskazano główne zadanie językoznawców – oprócz słownika języka ogólnego i gramatyki ogólnego języka pisanego należałoby przygotować także „[...] STYLISTYKĘ, która ukazywałaby funkcjonalne zróżnicowanie języka” (Jonikas 1937: 544). A zatem stworzenie funkcjonalnej stylistyki litewskiej wydawało się Jonikasowi sprawą już dojrzałą, ponieważ ogólny język litewski szybko rozwijał się w latach niepodległości (1918–1940). Wykształciły się wszystkie podstawowe style funkcjonalne języka ogólnego: artystyczny, 4 W latach siedemdziesiątych XX wieku zarówno językoznawcy, jak i poeci, rozważając stosunek między językiem poetyckim a normami języka ogólnego, zauważają, że „[...] źródłem języka i stylu poezji nie są już – jak dawniej – dialekty, jakakolwiek tradycja czy, jak bywało na wcześniejszych etapach rozwoju literatury, język normatywny. Źródło języka poetyckiego jest teraz bardzo szerokie – to, co moglibyśmy nazwać KULTURĄ FILOLOGICZNĄ” (Martinaitis 1977: 15). „Nasza kultura poetycka od dawna wykorzystuje elementy nienormatywne jako środek ekspresji, jako tradycję kultury filologicznej. Nie przeszkadzają one dziś w utrwalaniu norm językowych” (Rosinas 1977: 50). Zob. także Mūsų kalba, nr 1 z 1977 r., poświęcony omówieniu języka poezji. 56 | VAIDA KNABIKAITĖ mokslinis, publicistinis, kanceliarinis (Palionis 1995: 279–308). Deja, šio darbo imtis nespėta, nes lingvistinės lietuvių stilistikos (kartu ir kitų mokslo sričių) raida buvo keliems dešimtmečiams pristabdyta nepalankių istorinių aplinkybių – karo ir okupacijų. 3. WNIOSKI 1. Ukształtowanie się w czwartej dekadzie XX w. funkcjonalnych stylów pisanej odmiany języka ogólnego – artystycznego, naukowego, publicystycznego i kancelaryjnego – umożliwiło wybitnym językoznawcom tego okresu, Skardžiusowi i Jonikasowi, wysunięcie idei stylistycznego badania języka litewskiego oraz określenie strategii, taktyki i zadań takiego badania. 2. Jonikas jako pierwszy spośród litewskich językoznawców upowszechniał teorię funkcjonalnej kultury języka i funkcjonalnej stylistyki przedstawicieli praskiej szkoły lingwistycznej. W perspektywie tej teorii po raz pierwszy omówiono funkcję POETYCKĄ języka, której cechami są maksymalna aktualizacja tekstu i deformacja normy językowej. 3. W czwartej dekadzie XX w. filozof Šalkauskis i Jonikas dyskutowali o relacji między językiem poetyckim a normami języka ogólnego. Pogląd Šalkauskisa, że podstawowym źródłem języka i stylu poezji jest język normatywny, z perspektywy współczesnej stylistyki funkcjonalnej jest zbyt wąski. Tezy Jonikasa są bliższe myśli teoretycznej przedstawicieli poetyki strukturalnej z lat siedemdziesiątych XX w. 4. Skardžius, opierając się na poglądach Bally’ego, Vosslera i Spitzera na stylistykę literacką i lingwistyczną, również rozróżnia te dwa nurty stylistyki. Przedmiot badań stylistyki lingwistycznej obejmuje: 1) poszczególne rodzaje stylów, 2) stylistyczne możliwości języka, 3) pielęgnowanie stylu narodowego, 4) styl indywidualny. Takie ujęcie przedmiotu stylistyki było nowe i obiecujące, dlatego inni badacze kontynuują badania w wymienionych kierunkach. LITERATŪRA AMBRAZAS, V. 1999: Funkcinis stilius. Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 204–205. AMBRAZAS, V. 1999: Stilistika. Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 602–603. BALLY, CH. [Балли, Ш.] 1961: Французская стилистика, Москва: Издательство иностранной литературы. ČIŽIKIENĖ, N., VITKAUSKAS, V. 1982: Iš lietuvių kalbos norminimo istorijos. Stasys Šalkauskis apie kalbos norminimą. Mūsų kalba 5, 34–35. GUSTAITIS, M. 1923: Stilistika, Kaunas–Marijampolė. HAVRÁNEK, B. [Гавранек Б.] 1967: О функциональном расслоении литературного языка. Кондрашов, Н. А., ред., Пражский лингвистический кружок. Сборник статей, Москва, 432–443. JONIKAS, P. 1937: Mūsų bendrinės rašomosios kalbos kultūros problema. Židinys 12, 529–544. MARTINAITIS, M. 1977: Poezijos kasdieninė duona. Mūsų kalba 1, 12–18. PIKČILINGIS, J. 1971, 1975: Lietuvių kalbos stilistika 1–2, Vilnius: Mintis (1), Mokslas (2). PALIONIS, J. 1991: Gimtojo žodžio baruose. Petrui Jonikui – 85. Gimtoji kalba 4, 28–30. PALIONIS, J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. ROSINAS, A. 1977: Spaudos apžvalga. Mūsų kalba 1, 46–51. ROSINAS, A. 1994: Bendrinės kalbos ugdymo pagrindai ir jos kodifikavimo kriterijai P. Skardžiaus teoriniuose straipsniuose. Lietuvių kalba: tyrėjai ir tyrimai. Konferencijos pranešimų tezės, Vilnius, 6. LINGVISTINĖS STILISTIKOS UŽUOMAZGOS 57 Rosinas, A. 1996: Pranas Skardžius ir jo darbai. Pranas Skardžius, Rinktiniai raštai 1,Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, VII–XXVIII. Rozenbergs, J. 1995: Latviešu valodas stilistika, Rīga: Zvaigzne ABC. Sabaliauskas, A. 1979: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija iki 1940 m., Vilnius: Mokslas. Sabaliauskas, A. 1996: Petras Jonikas. Gimtoji kalba 4, 4–8. Sabaliauskas, A. 1999: Jonikas. Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 281–282. Sabaliauskas, A. 1999: Skardžius. Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 583–584. Savukynas, B. 1977: Poet inės kalbos specifika. Mūsų kalba 1, 3–9. Skardžius, Pr. 1938: Gramatika ir stilistika. Naujoji Romuva 51/52, 991–992. Skardžius, Pr. 1997: Bendrinės kalbos dalykai. Rinktiniai raštai 2, sudarė ir parengė spaudai A. Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 281–285, 502–509, 609–612. Sruoga, B. 1927: Apie kalbininkus ir rašytojus. Lietuva 12, 3–4. Zinkevičius, Z. 1992: Lietuvių kalbos istorija 5. Bendrinės kalbos iškilimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Vaida Knాబikaitė Lietuvių kalbos katedra Vilniaus universitetas Universiteto g. 5, 2734 Vilnius, Lietuva Gauta 2002 03 22