Naujas žvilgsnis į lietuvių kalbos daiktavardžių giminės kategoriją

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 39-47 Nowe spojrzenie na kategorię rodzaju rzeczowników języka litewskiego“ ARTŪRAS JUDŽENTIS Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy wzajemnych relacji między morfologią a semantyką jako czynnikami określającymi rodzaj gramatyczny rzeczowników litewskich i jego przejawy syntaktyczne. Rodzaj, jako kategoria gramatyczna, definiuje się w kategoriach paradygmatów fleksyjnych i cech uzgodnienia. Większość litewskich rzeczowników nie odmienia się przez rodzaj, lecz występuje w jednej formie rodzajowej. Rzeczowniki osobowe oznaczające zawody, a także rzeczowniki wykonawców czynności, zazwyczaj odmieniają się przez rodzaj. Rodzaj rzeczowników nieodmiennych (zwykle obcego pochodzenia) opiera się albo na ich rodzaju naturalnym, albo na konwencji. Język litewski ma również rzeczowniki, których rodzaj morfologiczny i semantyczny nie pokrywają się. W przypadku rzeczowników osobowych (lub żywotnych) uzgodnienie zwykle określa się semantycznie. Niektóre rzeczowniki wykonawców czynności i rzeczowniki oznaczające zawody dopuszczają zarówno uzgodnienie semantyczne, jak i formalne. 1. Kategoria rodzaju rzeczowników języka litewskiego wyraża się w ich formach fleksyjnych oraz w relacji z wyrazami uzgadnianymi (por. Laigonaitė 1961: 122, 1965: 164; Stundžia 1979: 82, 1980: 81; Paulauskienė 1983: 174). Pozwala to analizować tę kategorię z punktu widzenia morfologii i składni, które są ze sobą ściśle powiązane (por. Stundžia 1979: 82-83). 2. Analizowana w aspekcie morfologicznym kategoria rodzaju rzeczowników będzie dalej nazywana po prostu rodzajem morfologicznym (por. terminy rodzaj morfologiczny męski vs. żeński, utożsamiane z męskim vs. żeńskim typem deklinacji w studium T. Bułyginy (1970: 28). Rodzaj morfologiczny obejmuje tylko rzeczowniki odmieniające się przez przypadki, ponieważ rzeczowniki nieodmienne nie mają morfologicznych cech kategorii rodzaju (por. Balkevičius 1976: 24). 2.1. Formy fleksyjne rzeczowników grupują się w prawidłowo powtarzające się zespoły — paradygmaty deklinacyjne. Morfologiczną kategorię rodzaju rzeczowników tworzą dwie wzajemnie przeciwstawne klasy paradygmatów deklinacyjnych. Można je nazwać tradycyjnymi terminami rodzaju męskiego i żeńskiego. Paradygmat deklinacyjny jest konieczną i całkowicie wystarczającą podstawą do ustalenia rodzaju morfologicznego rzeczownika. We współczesnym standardowym języku litewskim do rodzaju morfologicznego męskiego należą rzeczowniki odmieniające się według paradygmatów 1—5 i 10-11 (paradygmaty numerowane są tak jak w Gramatyce współczesnego języka litewskiego: Laigonaitė 1994: 69-79) (langas, kelias, brolis, sūnus, sodžius, dantis,wanduo itd.). Rzeczowniki odmieniane według paradygmatów 6-9 i 12 Niektóre twierdzenia przedstawione w artykule zostały omówione podczas seminarium teoretycznego zorganizowanego 12 marca 2002 r. przez Wydział Gramatyki Instytutu Języka Litewskiego. Za pomoc w przygotowaniu publikacji dziękuję dr Daivie Murmulaitytė i dr Ricie Miliūnaitė. 40 | ARTŪRAS JUDŽENTIS (ranka,vyšnia, bitė, širdis, sesuo, duktė itd.) należą do rodzaju morfologicznego żeńskiego. Rzeczownik žmogus, którego liczba pojedyncza odmienia się według paradygmatu 4, a liczba mnoga według paradygmatu 8, we współczesnym języku litewskim jest heterogeniczny: ma formy liczby pojedynczej rodzaju męskiego i formy liczby mnogiej rodzaju żeńskiego’. Rzeczowniki liczby mnogiej deklinacji I (durys, sultys itp.) są rodzaju żeńskiego i należą do paradygmatu 9, natomiast pluralia tantum deklinacji spółgłoskowej mogą być zarówno rodzaju żeńskiego (kepenys, smegenys, šermenys), jak i męskiego (ašmenys, metmenys, sėmenys); należą one do paradygmatu 11. 2.2. W pracach z zakresu gramatyki języka litewskiego za formalne kryterium rodzaju rzeczowników oznaczających przedmioty oraz pojmowane rzeczownikowo czynności lub właściwości zazwyczaj uznaje się temat rzeczownika i końcówki niektórych przypadków (mianownika i dopełniacza liczby pojedynczej), a więc — deklinację (Ambrazas, ed. 1997: 98; Laigonaitė 1961: 126, 1965: 167, 1976: 34, 1994: 63; Valeckienė 1967: 109-111, 1998: 234, 1999: 216; podobnie także Otrębski 1956: 4). Por. : Rodzaju męskiego są: a) rzeczowniki mające końcówkę mianownika liczby pojedynczej -(i)as, -is lub -ys, a dopełniacza — końcówkę -(i)o; b) rzeczowniki mające końcówkę mianownika liczby pojedynczej -(i)us, a dopełniacza — końcówkę -(iJaus; c) rzeczowniki mające końcówkę mianownika liczby pojedynczej -uo, a dopełniacza — wygłos tematu -en, -n i końcówkę -s; d) kilka rzeczowników mających końcówkę mianownika liczby pojedynczej -is, dopełniacza — końcówkę -ies, a celownika — końcówkę -iui <... >. Rodzaju żeńskiego są: a) większość rzeczowników mających końcówkę mianownika liczby pojedynczej -(i)a, a dopełniacza — końcówkę -(i)os; b) większość rzeczowników mających końcówkę mianownika liczby pojedynczej -ė, a dopełniacza — końcówkę -ės; c) rzeczowniki mające końcówkę mianownika liczby pojedynczej -is, dopełniacza — końcówkę -ies, a celownika — końcówkę -iai; d) kilka rzeczowników mających końcówkę mianownika liczby pojedynczej -uo, a tematotwórczą końcówkę pozostałych przypadków -er. (Laigonaitė 1994: 63-64). Z przedstawionej klasyfikacji wynika, że rzeczowniki deklinacji i oraz spółgłoskowej pod względem rodzaju nie są jednorodne: część z nich jest rodzaju żeńskiego, a pozostała część — rodzaju męskiego. Do ustalenia rodzaju tych rzeczowników wykorzystuje się także końcówki innych przypadków, przede wszystkim liczby pojedynczej celownika (por. Valeckienė 1999: 217). Mimo to wyraźny związek rodzaju rzeczowników współczesnego języka litewskiego z ich paradygmatami odmiany w opisach gramatycznej struktury języka litewskiego wydaje się niedostatecznie uwydatniony (wyjątek stanowi studium T. Bulyginy 1970: 27). SPOJRZENIE NA KATEGORIĘ RODZAJU RZECZOWNIKÓW | 41 z tym rzeczownikiem często łączą się formy liczby mnogiej rzeczownika rodzaju żeńskiego (por. Palionis 1967: 130). 2.3. W ustalaniu rodzaju rzeczowników oznaczających osoby i inne istoty żywe semantyka jest ważniejsza niż morfologia, dlatego w języku litewskim za rzeczowniki rodzaju męskiego uważa się także „pojedyncze rzeczowniki mające końcówkę -a w mianowniku liczby pojedynczej, a końcówkę -os w dopełniaczu i oznaczające osoby płci męskiej: barzdyla, vaidila, viršila” oraz „rzadkie rzeczowniki mające końcówkę -ė w mianowniku liczby pojedynczej, końcówkę —-ės w dopełniaczu i oznaczające osoby płci męskiej, np.: dailidė, dėdė, tėtė” (Laigonaitė 1994: 64; podobnie —Laigonaitė 1961: 127, 1965: 168, 1976: 34-35, 1985: 82-83; Ambrazas, red. 1997: 99). Semantyka i rodzaj morfologiczny tych rzeczowników nie są zgodne: ich paradygmat odmiany jest właściwy rzeczownikom rodzaju żeńskiego, jednak oznaczają one osoby płci męskiej”. Takie rzeczowniki występują w wielu językach świata, ponieważ między kategorią płci biologicznej a kategorią rodzaju gramatycznego (por. ang. grammatical category of gender, grammatical gender oraz notional category of gender, notional gender; niem. Sexus, natūrliches Geschlecht oraz Genus,grammatisches Geschlecht) nie ma bezpośredniego związku przyczynowego. O innych rzeczownikach języka litewskiego, których rodzaj semantyczny” i morfologiczny nie są zgodne, zob. dalej. 2.4. Większość litewskich nazw osób według zawodu, rodzaju działalności itp. ma formy rodzaju męskiego i żeńskiego, np.: mokytojas —mokytoja, vairuotojas —vairuotoja, valytojas —valytoja, sargas —sargė. Ich Formen des männlichen Geschlechts bezeichnen Personen männlichen Geschlechts, die Formen des weiblichen Geschlechts — Personen weiblichen Geschlechts. Der Charakter der Genuskategorie dieser Substantive wird in den Untersuchungen zur litauischen Grammatik unterschiedlich erklärt. A. Laigonaitė betrachtet diese paarbildenden Substantive als unterschiedliche Lexeme und untersucht sie zusammen mit solchen hinsichtlich des Genus entgegengesetzten Wörtern verschiedener Wurzeln wie tėvas — motina sowie mit Lexemen des männlichen und weiblichen Geschlechts derselben Wurzel, die durch Wortbildungsund nicht durch Flexionsbeziehungen verbunden sind, wie uošvis — uošvienė (1961: 123, 1985: 81, 1994: 62-63; ähnlich auch Ambrazas, Hrsg. 1997: 97). In A. Paulauskienės Lietuvių kalbos morfologija (1994), die für Studierende der Litauistik bestimmt ist, werden die paarbildenden Formen ebenfalls als eigenständige Wörter betrachtet, und der lexikalische Charakter der Genuskategorie der Substantive wird hervorgehoben: „Die Paare von Personenbezeichnungen zeigen, dass der Unterschied der Genera seinem Wesen nach lexikalisch, aber formalisiert ist“ (Paulauskienė 1994: 160). Ähnlich ist auch die Auffassung von A. Valeckienė: Solche Substantive „sind aufgrund ihres Gebrauchs und ihrer Bildung keine Formen eines einzigen, nach Genera flektierten Substantivs, sondern zwei eigenständige Substantive des männlichen und des weiblichen Geschlechts“ (Valeckienė 1998: 236). Die Autorin betont, dass solche Substantive „keine grammatische (Genus-), sondern eine derivative ‚Personenkategorie‘ bilden“ (ebd.: 239). In der Lietuvių kalbos enciklopedija (1999) ist die Charakterisierung solcher Substantive nicht eindeutig: „In der litauischen Sprache gibt es Personen 2 J. Otrebskis betrachtete solche Substantive als Formen des weiblichen Geschlechts, jedoch mit einem männlichen ‚ursprünglichen‘ Genus (1956: 5). 3 Als semantisches Genus wird hier und im Folgenden das Geschlecht der durch Substantive bezeichneten Personen oder Tiere bezeichnet. 42 | ARTŪRAS JUDŽENTIS oraz rzeczowniki oznaczające istoty żywe <...>, których różne formy [rodzaju] tworzą pary tego samego rdzenia leksykalnego” (Valeckienė 1999: 217). Nieco inny pogląd na temat takich form rodzaju męskiego i żeńskiego przedstawiono w Zarysie morfologii języka litewskiego A. Paulauskienė (1983). W tym studium rozważa się możliwość uznania ich za dwie różne formy tego samego wyrazu, „ale wtedy należałoby zmienić definicję rodzaju — należałoby powiedzieć, że rzeczowniki oznaczające przedmioty nieożywione należą do jednego z rodzajów, natomiast rzeczowniki oznaczające istoty żywe (przede wszystkim osoby) mają formy obu rodzajów” (Paulauskienė 1983: 177). Autorka podkreśla prawidłową, konsekwentną i regularną relację między nazwami osób różnych rodzajów, określającymi ich działalność lub zajmowane stanowiska. W monografii Gramatinės lietuvių kalbos vardažodžių kategorijos (1989) takie korelujące rzeczowniki rodzaju żeńskiego i męskiego przypominają A. Paulauskienė „formy tego samego wyrazu” (1989: 173-174). Przy rozstrzyganiu problemu rodzaju omawianych rzeczowników szczególnie istotny wydaje się pogląd przedstawiony przez V. Urbutisa już w 1965 r. w Gramatyce języka litewskiego. W rozdziale dotyczącym tworzenia rzeczowników omówiono je jako nazwy według różnicy płci: „Formy obu rodzajów tworzą tu jeden wyraz, jeden rzeczownik mający formy obu rodzajów (substantivum mobile), por.: gydytojas, -a, isklypélis, -ė, kirpėjas, -a <...>. O tworzeniu form rodzaju żeńskiego takich rzeczowników, jako nienależącym do słowotwórstwa, tutaj się nie mówi” (1965: 416-417). Myśli te zostały dosłownie powtórzone także w jednotomowej gramatyce akademickiej (Urbutis 1994: 142). Czym innym są niektóre nazwy zwierząt (elnias —elnė, lokys —lokė itd.). Ich formy rodzaju męskiego uważa się zarówno za ogólne nazwy gatunku, jak i za odrębne nazwy samców, tj. za samodzielne nazwy według różnicy płci — derywaty z przyrostkiem -ė (Urbutis 1965: 418, 1994: 143). Formy rodzaju litewskich rzeczowników nazywających osoby według różnicy płci, ze względu na ich regularność i znaczenie, można uważać za fleksyjne, a odpowiednie rzeczowniki — za odmieniające się przez rodzaje. Rodzaj męski i żeński takich rzeczowników wyraża się za pomocą różnych paradygmatów deklinacyjnych. 3. Badając kategorię rodzaju rzeczowników w aspekcie składniowym, zwraca się uwagę na formę ich wyrazów uzgadnianych. Z jednymi rzeczownikami uzgadnia się przymiotniki rodzaju męskiego, wyrazy używane przymiotnikowo i zaimki, z innymi — rodzaju żeńskiego. Uzgadnianie w niektórych pracach analizujących strukturę gramatyczną współczesnego języka litewskiego uważa się za główny, decydujący wskaźnik gramatycznego rodzaju rzeczowników (Bulygina 1970: 28-29; Valeckienė 1998: 232-233, 1999: 217). Właśnie na podstawie form uzgadnianych słów, a nie płci desygnatów, rzeczowniki vaidila, tėtė, dėdė itp. A. Valeckienė uznaje za rzeczowniki rodzaju męskiego, a nie żeńskiego: „niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego mają temat charakterystyczny dla rodzaju żeńskiego; wówczas ich rodzaj określa się wyłącznie syntaktycznie (np.: geras dėdė, garsus vaidila)” (1999: 217). 3.1. Uzgadnianie wyrazów zależnych z rzeczownikami ma dwojaki charakter. W niektórych przypadkach uzgadnia się je według formy wyrazu nadrzędnego. Jest to uzgadnianie formalne, czyli po prostu syntaktyczne (ang. syntactic agreement). Uzgadnianie syntaktyczne dotyczy wszystkich rzeczowników oznaczających przedmioty i zjawiska nieożywione lub zwierzęta, których nie różnicuje się ze względu na płeć. Z rzeczownikami oznaczającymi osoby lub istoty żywe wyrazy zależne zazwyczaj uzgadnia się według płci desygnatów rzeczowników. Jest to tak zwane uzgodnienie semantyczne (ang. semantic agreement). W przypadku uzgodnienia semantycznego rodzaj rzeczowników zawsze odpowiada rodzajowi ustalanemu w językoznawstwie litewskim w bardziej konwencjonalny sposób — bezpośrednio na podstawie semantyki rzeczowników (por. Ambrazas, ed. 1997: 97-98; Laigonaitė 1961: 122-125, 1965: 165-167, 1976: 33, 1994: 62-63; Paulauskienė 1983: 176-180, 1989: 174-175, 1994: 158-161; Valeckienė 1998: 234-236, 1999: 217). Różnica polega na tym, że przy uzgadnianiu wyrazów z biologiczną płcią desygnatu rzeczownika nie opiera się bezpośrednio, lecz za pośrednictwem związków syntaktycznych, których podstawę stanowią semantyczne relacje między oznaczanymi przez wyrazy rzeczami, przekazujące rzeczywistość postrzeganą i interpretowaną przez nas. 3.2. We współczesnym języku litewskim występują rzeczowniki, których sposób uzgadniania nie może zostać jednoznacznie ustalony. Są to rzeczowniki, które mają formy jednego określonego rodzaju morfologicznego, lecz ze względu na negatywne cechy charakteru lub wyglądu oznaczają osoby obu płci. Rodzaj wyrazów zależnych w połączeniach z takimi rzeczownikami dobiera się zgodnie z semantyką i w jednych przypadkach jest on męski, a w innych — żeński. G. Corbett nazywa takie rzeczowniki hybrydowymi (hybrid nouns, zob. Corbett 1991: 66 i n.). Zwraca on uwagę, że często w różnych językach świata rzeczowniki hybrydowe są wyrazami używanymi w znaczeniu przenośnym lub po prostu nacechowanymi stylistycznie (tamże: 257-258). W języku litewskim są to rzeczowniki rodzaju morfologicznie męskiego strakalas, makalas itp. oraz rodzaju morfologicznie żeńskiego —akiplėša, džiūsna, mémé itd.: toks strakalas i tokia strakalas, didelis akiplėša i didelė akiplėša, visiškas mėmė i visiška mėmė. W litewskim językoznawstwie do określenia rodzaju tych rzeczowników używa się terminu rodzaj wspólny (zob. Jablonskis 1922/1957: 196; Balčikonis 1982: 17; Laigonaitė 1961: 10, 1965: 169, 1994: 64; Valeckienė 1998: 240); w akademickiej gramatyce rosyjskiej odpowiada mu termin obwuit pod (Laigonaitė 1985: 84), a w angielskiej —common gender (Ambrazas, ed. 1997: 101)“. Niektórzy autorzy posługują się łacińskim terminem substantiva communia (Stundžia 1980: 85). Termin rodzaj wspólny był wielokrotnie krytykowany, proponowano jego zarzucenie. Opierano się przy tym na twierdzeniu, że odpowiednie rzeczowniki w każdym konkretnym przypadku są albo rodzaju męskiego, albo żeńskiego (Girdenis, Žulys 1973: 208); o ich rodzaju świadczą sytuacja, kontekst i wyrazy określające (Paulauskienė 1983: 181-182, 1994: 166); gdy kontekst jest niejasny, substantiva communia są przez użytkowników języka litewskiego postrzegane jako rzeczowniki rodzaju męskiego (Stundžia 1980: 85). Zdaniem J. Otrębskiego substantiva communia mają jedną formę rodzajową, zazwyczaj żeńską, lecz dwa „rodzaje naturalne” — męski i żeński: „w litewskim istnieją rzeczowniki, o dwu rodzajach naturalnych“ (1956: 5). A. Valeckienė w Funkcinėje lietuvių kalbos gramatikoje wyjaśnia takie rzeczowniki jako zjawisko neutralizacji formy (1998: 240). 3.3. Typ uzgodnienia części rzeczowników hybrydycznych nie może być jednoznacznie ustalony nawet w tych konkretnych przypadkach, gdy znana jest płeć osób przez nie nazywanych. Określenia uzgadniane z takimi rzeczownikami mogą być jednego rodzaju, a predykaty — innego. Zaimki zastępujące takie rzeczowniki również mogą być innego rodzaju niż uzgadniane 4 Zastosowanie tego terminu w językoznawstwie litewskim od gramatyki D. Kleina do czasów współczesnych omówił B. Stundžia (1980: 79-80). 44 | ARTŪRAS JUDŽENTIS określenia. Rzeczowniki hybrydyczne tego rodzaju występują również we współczesnym języku litewskim — należą do nich niektóre nazwy osób według charakteru działalności lub zawodu. Na przykład rzeczownik modelis, używany w znaczeniu „osoba prezentująca ubrania stworzone przez projektantów” i oznaczający osobę płci żeńskiej, może mieć uzgadniane wyrazy zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, por. Najlepiej opłacana modelka Naomi Campbel wyglądała na bardzo zmęczoną (Korpus języka litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego). W tym przypadku przydawka jest uzgadniana z rzeczownikiem syntaktycznie, pod względem formy, natomiast predykatyw — semantycznie, pod względem płci desygnatu. Takie przypadki uzgodnienia we współczesnym języku litewskim nie zostały jeszcze dostatecznie zbadane. 3.4. Pod względem uzgodnienia wyrazów zależnych wszystkie rzeczowniki współczesnego języka litewskiego — zarówno odmienne, jak i nieodmienne — dzielą się na dwie grupy. W przypadku tych ostatnich wyrażanie relacji syntaktycznych jest jedynym wykładnikiem rodzaju. Rodzaj rzeczowników nieodmiennych oznaczających osoby ustala się na podstawie semantyki. Na przykład zaimki, przymiotniki i wyrazy używane przymiotnikowo uzgadniane z rzeczownikiem ledi przyjmują formy rodzaju żeńskiego (brangioji ledi), natomiast wyrazy uzgadniane z rzeczownikami atašė, konferansjė w jednych przypadkach mogą być rodzaju męskiego, a w innych — żeńskiego (naujasis karo atašė, elegantiška kultūros atašė itp.). W przypadku pozostałych rzeczowników nieodmiennych cecha rodzaju może być przypisywana na podstawie skojarzeń wywoływanych przez ich znaczenie lub postać fonetyczną. Na przykład taksówka może być kojarzona ze słowem automobil i uznawana za rzeczownik rodzaju męskiego (biały taksi) albo ze słowem maszyna i uznawana za rzeczownik rodzaju żeńskiego (biała taksi). W innym przypadku słowo fojė może być uznawane za rzeczownik rodzaju żeńskiego ze względu na podobieństwo jego zakończenia do końcówki rzeczowników odmienianych rodzaju żeńskiego -ė (przestronne fojė). W ogólnolitewskim języku literackim rodzaj rzeczowników nieodmiennych oznaczających przedmioty lub pojęcia abstrakcyjne wybiera się zgodnie z normą ustaloną przez językoznawców, czyli na zasadzie umowy: rzeczowniki mające na końcu samogłoski -o, -u, -i uważa się za rzeczowniki rodzaju męskiego, np. naujas manto, įdomus interviu, geltonas taksi, natomiast rzeczowniki mające na końcu samogłoskę -ė — za słowa rodzaju żeńskiego, np. nauja ateljė, ankšta kupė (por. Laigonaitė 1961: 129-130, 1965: 169, 1985: 84, 1994: 64; Ambrazas, ed. 1997: 100-101; Valeckienė 1998: 234; inaczej zob. Balkevičius 1976: 24—26). A. Paulauskienė nie analizuje osobno rodzaju rzeczowników nieodmiennych, a nawet podaje w wątpliwość, czy w języku litewskim w ogóle istnieją rzeczowniki nieodmienne: „jeżeli rzeczownik nie ma końcówek przypadków, nie oznacza to jeszcze, że w ogóle się nie odmienia. Różnice jego przypadków wskazują końcówki wyrazów uzgadnianych” (1989: 171); „mają one swoją niezmienną formę <...>, ale nie oznacza to, że się nie odmieniają” (2001: 6). Przy odmienianiu takie słowa otrzymują końcówki rodzaju męskiego lub żeńskiego zgodnie z podobieństwem ich zakończenia do końcówek rzeczowników odmienianych albo stosownie do znaczenia (tamże). We współczesnym ogólnoliterackim języku litewskim obserwuje się tendencję do ujednolicania użycia rzeczowników nieodmiennych pochodzenia obcojęzycznego: rodzaj męski przypisuje się nie tylko rzeczownikom z końcówkami -o, -u, -i, lecz także -ė oraz -a, np. : Akcent — szeroki kołnierz; Rozpocząć SPOJRZENIE NA KATEGORIĘ RODZAJU RZECZOWNIKÓW | 45 wytwarzać różne drażetki; Kolekcję biżuterii przeznaczoną do stworzenia wizerunku prawdziwej damy ir uzupełnia kobiece boa iš z futra, ozdobione kryształami (Vaskelaitė 2001: 48-50). 4. Pod względem rodzaju w języku litewskim przeciwstawiane są słowa ir rodzaju męskiego i żeńskiego o różnych rdzeniach: vyras —moteris, jautis —karvė, šuo —kalė itp. A. Laigonaitė uważa takie rzeczowniki za semantyczne odpowiedniki różnego rodzaju gramatycznego (1961: 123 i 125). Tworzą one pary znaczeniowe, w takich rzeczownikach „różnica płci wyrażona jest tylko morfologicznie, ale leksykalnie” <...> ne ir (1976: 33, 1994: 62—63; podobnie ir Ambrazas, red. 1997: 97). A. Paulauskienė pisze o korelacji takich słów pod względem rodzaju gramatycznego (1989: 175, 1994: 161). Pary rzeczowników oznaczających osoby i zwierzęta, pochodzących od różnych pni leksykalnych i przeciwstawianych pod względem rodzaju gramatycznego, A. Valeckienė (1998: 235) nazywa takimi parami rzeczowników. 5. Rzeczowniki o tym samym rdzeniu, tworzące pary przeciwstawiane pod względem rodzaju gramatycznego, np.: katė katinas, avis — avinas; uošvis uošvienė, — Klimas — — Klimienė; briedis — briedė, vilkas — vilkė itp. ir są powiązane relacjami słowotwórczo ne ymi i fleksyjnymi. Za człony kategorii leksykalnych i słowotwórczych uznaje takie pary rzeczowników oznaczających osoby i zwierzęta według płci ir A. Valeckienė (por. 1998: 234—236). A. Paulauskienė również uważa takie pary za formy lub wyrazy korelujące pod względem rodzaju, powiązane relacją derywacji sufiksalnej lub końcówkowej (1983: 179-180, 1989: 173 ir 175, 1994: 158-159 ir 161). A. Laigonaitė te wyrazy nazywa odpowiednikami rodzaju ir męskiego i żeńskiego (1961: 125), jų „odmienny rodzaj wskazują tylko afiksy: — końcówka, o niekiedy — sufiks i końcówka“ (1976: 33, 1994: 63; por. także Ambrazas, ed. 1997: 97). 6. W skrócie kategorię rodzaju rzeczowników języka litewskiego można opisać w następujący sposób: Rodzaj jest kategorią gramatyczną rzeczowników, wyrażaną przez różne paradygmaty deklinacyjne oraz przez ir wyrazy su uzgadniane z nimi pod względem relacji. Jej istotę dobrze ukazuje wzajemne oddziaływanie ir aspektów morfologicznego i syntaktycznego. Rodzaj wyrażany morfologicznie mają tylko odmieniające się przez przypadki litewskie rzeczowniki. Większość jų nie odmienia się przez o rodzaje, ma formy jednego z rodzajów: — męskiego albo żeńskiego. — Przez rodzaje odmienia się wiele litewskich nazw osób według zawodu, charakteru działalności itp., np.: mokytojas ir mokytoja vairuotojas vairuotoja, — valytojas —valytoja, — sargas —sarge. W przypadku większości litewskich rzeczowników rodzaj semantyczny i morfologiczny pokrywają się. ir Takie rzeczowniki ir oznaczające osoby i niektóre zwierzęta należą do typu uzgodnienia semantycznego, inne zaś — — do typu uzgodnienia syntaktycznego. Tylko w przypadku niewielkiej części rzeczowników oznaczającyir ch osoby rodzaj semantyczny i morfologiczny różnią się. Rzeczowniki te dzielą się na trzy grupy: rzeczowniki rodzaju a) żeńskiego oznaczające osoby płci męskiej (vaidila, wujek ir itp.) uzgadniane zgodnie z semantyką; Podobnie jak rzeczowniki nieodmienne we współczesnym języku używane są symboliczne nazwy różnych firm, drużyn i wydarzeń. Najnowsze obserwacje użycia takich nazw pokazują, że używane przymiotnikowo wyrazy są z nimi uzgadniane su według płci nazywanych osób (por. : „Modern Talking” tym razem byli bardziej oryginalni ir Co się stało z tamtymi „Spice girls“), według rodzaju morfologicznego znanych lub jų asocjacyjnie domyślanych wyrazów pokrewnych (Wydaje się, że nikt się nie į spóźnił, gdy już warczał „Neoplan“ [autobus]; międzynarodowe jury [komisja]), według podobieństwa zakończenia do į końcówek rzeczowników odmienianych przez przypadki („Cosa nostra“ prawdopodobnie nigdy nie zostanie zniszczona) (Vaskelaitė 2001: 46—48). 4 46 | ARTŪRAS JUDŽENTIS b) rzeczowniki rodzaju męskiego (strakalas itp.) lub żeńskiego (akiplėša, mėmė itp.) morfologicznego, nazywające osoby obu płci według cech negatywnych, również uzgadnia się zgodnie z semantyką; c) pojedyncze rzeczowniki rodzaju męskiego (modelis itp.), być może także żeńskiego morfologicznego, nazywające osoby obu płci według charakteru działalności lub zawodu, w przypadkach, gdy płeć referenta i rodzaj morfologiczny różnią się, uzgadnia się zarówno według formy, jak i semantyki. LITERATURA AMBRAZAS, V., red. 1997: Lithuanian Grammar, Vilnius: Baltos lankos. BALČIKONIS, J. 1982: Wykłady. Gramatyka języka litewskiego. Pisma wybrane 2, oprac. A. Pupkis, Vilnius: Mokslas, 4—140. BALKEVIČIUS, J. 1976: Rodzaj rzeczowników nieodmiennych. Nasz język 4, 22-26. BuLYGINA, T. V. 1970: Mopgojnornueckas CTpyKTypa CJIOBa B COBpeMEHHOM JIHTOBCKOM JIHTEpaTypHOM A3bike (B ero nHuCcbMeHHOH OopMe). XKupsyncrui, B. M., Apyrionosa, H. JĮ., ot. pea., MopghonozuvecKas cmpykmypa cioeéa 6 unKdoeeponeūckKux azsikax, Mocksa: Hayka, 7-70. CORBETT, G. 1991: Gender, Cambridge: University Press. GIRDENIS, A., ZuLys, V. 1973: [Rec.] Gramatyka języka litewskiego I (1965), II (1971). Baltistica 9 (2), JABLONSKIS, J. 1901/1957: Gramatyka języka litewskiego. Wybrane pisma 1, opracował J. Palionis, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 57—180. JABLONSKIS, J. 1922/1957: Gramatyka języka litewskiego. Pisma wybrane 1, oprac. J. Palionis, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury 203-214. Politycznej i Naukowej, 181—433. JAUNIUS [Asuucs], K. 1908-1916: I pasmuamuxa aumosckazo azvika. JINTOBCKIH OpHTHHAJIb H pycckiii nepesoas, [lerporpans: Tunorpadis Mmneparopckoit Akajgenin Hayks. LAIGONAITE, A. 1961: Kategoria rodzaju i liczby rzeczowników. Kazlauskas, J., Laigonaité, A., Urbutis, V., red., Język litewski współczesny, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 122-147. LAIGONAITE, A. 1965: Rzeczownik. Ulvydas, K., red., Gramatyka języka litewskiego 1. Fonetyka i morfologia (rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek), Wilno: Mintis, 161-251. LAIGONAITĖ, A. 1976: Rzeczownik. Jakaitienė, E., Laigonaitė, A., Paulauskienė, A.: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. LAIGONAITĖ, A. 1985: Imię pospolite. Ambrazas, V., red., Gramatyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas, 77-112. LAIGONAITE, A. 1994: Rzeczownik. Ambrazas, V., red., Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 60-86. OTREBSKI, J. 1956: Gramatyka jezyka litewskiego 3. Nauka o formach, Warszawa: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe. PALIONIS, J. 1967: Litewski język literacki w XVI-XVII w., Wilno: Mintis. PAULAUSKIENE, A. 1983: Zarys morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. PAULAUSKIENĖ, A. 1989: Gramatinės lietuvių kalbos vardažodžių kategorijos, Vilnius: Mokslas. PAULAUSKIENĖ, A. 1994: Lietuvių kalbos morfologija. Paskaitos lituanistams, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. PAULAUSKIENĖ, A. 2001: Apie „nelinksniuojamųjų“ daiktavardžių giminę. Gimtoji kalba 5, 5-6. STUNDŽIA, B. 1979: Giminės kategorija lietuvių kalbos gramatinėje sandaroje. Labutis, V., Sudavičienė, L., Zinkevičius, Z., red, Aktualiosios kalbotyros problemos. Mokslinės konferencijos pakvietimasprograma ir tezės, Vilnius: Vilniaus V. Kapsuko universiteto rotaprintas, 80—83. £ SPOJRZENIE NA KATEGORIĘ RODZAJU RZECZOWNIKÓW | 47 STUNDZIA, B. 1980: Miejsce tak zwanego rodzaju wspólnego w systemie morfologicznym języka litewskiego. Badanie eksperymentalne. Językoznawstwo 31 (1), 79-87. URBUTIS, V. 1965: Słowotwórstwo rzeczowników. Ulvydas, K., red., Gramatyka języka litewskiego 1. Fonetyka i morfologia (rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek), Wilno: Mintis, 251—473. UkRBurTris, V. 1994: Słowotwórstwo rzeczowników. Ambrazas, V., red., Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii 86-167. Naukowych, VALECKIENĖ, A. 1967: Słowa pochodzenia obcego w systemie morfologicznym języka litewskiego. Ambrazas, V., red., Język litewski w latach radzieckich, Wilno: Akademia Nauk Litewskiej SRR, Instytut Języka i Literatury Litewskiej, 108–128. VALECKIENĖ, A. 1984: System gramatyczny języka litewskiego. Kategoria rodzaju, Wilno: Mokslas. VALECKIENĖ, A. 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych. VALECKIENĖ, A. 1999: Rodzaj gramatyczny. Morkūnas, K., Ambrazas, V., red., oprac., Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych, 216—218. VASKELAITĖ, R. 2001: Składniowe role nieodmiennych wyrazów nielitewskich, Kultura Języka 74, Artūras 43-52. Judzentis Otrzymano 2002 04 05 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa arturas.judzentis@]Iki.lt