„Dabartinės rašomosios lietuvių kalbos dažninis žodynas“ ir jo bazė

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 19–37 Częstościowy słownik współczesnego pisanego języka litewskiego i jego baza LAIMAGRUMADIENE Instytut Języka Litewskiego Istnieje niewiele elektronicznych baz danych języka litewskiego. Największe z nich to Słownik frekwencyjny współczesnego pisanego języka litewskiego, opracowany przez V. Zilinskiené i L. Grumadiené, oraz Korpus Języka Litewskiego Uniwersytetu w Kownie. Pierwsza z nich została tutaj szczegółowo przedstawiona: omówiono zasady jej opracowania i możliwe zastosowania, a także krótko scharakteryzowano dotychczas opublikowane prace z zakresu lingwistyki statystycznej, oparte na tej bazie. Główne problemy związane z bazami danych współczesnego języka litewskiego są następujące: (1) ich niewystarczające zróżnicowanie (odzwierciedlają one wyłącznie język pisany, a nie mówiony), (2) ich nieoptymalne wykorzystanie, ponieważ litewskiej społeczności naukowej brakuje przygotowania niezbędnego do pracy z takimi narzędziami, oraz (3) fakt, że wysiłki uczonych opracowujących te bazy spotykają się ze zbyt małym uznaniem społecznym i nie są doceniane jako oryginalne osiągnięcia naukowe. 1. STARZENIE SIĘ I NIEPRZYDATNOŚĆ ELEKTRONICZNYCH BAZ DANYCH*“ Właśnie teraz językoznawstwo litewskie znajduje się jakby zastygłe w skoku tygrysa: prace wyróżniające się, powstałe głównie pod wpływem strukturalizmu, zostały już napisane, jednak w powietrzu wciąż wyczuwa się oczekiwanie na nowe, nie mniej znaczące prace. Do tego potrzebne jest nie tylko inne spojrzenie na zjawiska językowe, lecz także nowe, jeszcze niewypróbowane metody i narzędzia pracy. W czasach technologii informacyjnych nowe narzędzia pracy językoznawców często wiążą się z elektronicznymi bazami danych, a te z kolei — z publikacjami lingwostatystycznymi. Wydawałoby się, że jest oczywiste, iż różnią się one od siebie, ponieważ bazy elektroniczne są dynamiczne, można z nimi pracować samodzielnie, natomiast publikacje są statyczne i stanowią jedynie zbiór danych przedstawionych zgodnie z życzeniem autorów.‌- ⁣ş Wydawałoby się, że jest oczywiste, iż różnią się one od siebie, ponieważ bazy elektroniczne są dynamiczne, można z nimi pracować samodzielnie, natomiast publikacje są statyczne, i są jedynie zbiorem danych przedstawionych na życzenie autorów. Jednak wcześniej, a niekiedy także obecnie, na Litwie takie bazy i publikacje były lub są utożsamiane. Świadczą o tym dzieje słowników odwrotnych (zwanych również inwersyjnymi). Pierwszy litewski słownik odwrotny, opracowany przez Amerykanina Davida F. Robinsona (1976) na podstawie wydania DLKZ z 1954 r., obejmował około 45 000 słów; być może w ogóle nie miał własnej bazy elektronicznej, przynajmniej autor o niej nie wspomina. Ponadto w tamtych czasach taka baza elektroniczna na Litwie byłaby wręcz niedostępna, a sam słownik mało kto przeglądał, ponieważ został wydany w Ameryce w niewielkim nakładzie. Mieszkaniec Szawli Juozas Korsakas (1991) opracował na zasadzie selekcji Inwersyjny 20 | LAIMA GRUMADIENĖ słownik języka litewskiego, obejmujący niemal 22 000 słów; jego podstawą również był DLKŽ, lecz wydanie z 1972 r. Pracowano, korzystając z utworzonej przez siebie elektronicznej bazy danych, lecz ta ostatnia nie jest dostępna do publicznego użytku (prawdopodobnie z przyczyn technicznych), a zatem dostępna jest jedynie w postaci drukowanej książki. Słownik współczesnego języka litewskiego Vidos Žilinskienė (1995) nie jest zwykłym przepisaniem DLKŽ, ponieważ słowa podano w odwrotnej kolejności, pogrupowane według części mowy, a także dołączono analizę statystyczną. Obecnie jest on zasadniczo dostępny również wyłącznie w formie drukowanej, choć istnieje także wersja elektroniczna. Skorzystano z niej w niewielkim stopniu (przy pisaniu słownika litewsko-- norweskiego przez grupę roboczą kierowaną przez E. Jakaitienė, w artykułach Daivy Murmulaitytė (1998, 1999 i in.). Nawiasem mówiąc, wspomniany słownik i analiza zostały opracowane z wykorzystaniem komputerowej wersji DLKŽ (z 1993 r.) i jej analizy statystycznej, a nie, jak podaje w swoim przeglądzie Rūta Marcinkevičienė (2000a: 16), na podstawie Dažninio dabartinės rašomosios lietuvių kalbos žodyno (Grumadienė, Žilinskienė 1997; 1998). Elektroniczna wersja DLKŽ (wydania z 1993 r.), opracowana wspólnymi siłami naukowców Instytutu Matematyki i Informatyki oraz Instytutu Języka Litewskiego, została wydana w niewielkim nakładzie (1995), ponieważ po prostu nie było prawa do rozpowszechniania publikacji w formie elektronicznej. Obecnie Instytut Języka Litewskiego ponownie zajął się komputeryzacją DLKŽ, lecz tym razem wydania z 2000 r. (kierownik Stasys Keinys), i otrzymał wsparcie finansowe z Litewskiego Funduszu Nauki. Jak wiadomo, wydania DLKŽ z 1993 i 2000 r. niewiele się różnią, dlatego każe zastanowić się fakt, że postanowiono nie korzystać z wcześniejszej wersji elektronicznej wyłącznie dlatego, że została przygotowana w już moralnie przestarzałym środowisku DOS i bazie FOXPRO: ponownie przystąpiono do odczytania skanerem komputerowym już istniejącego tekstu elektronicznego, wymagającego jedynie niewielkich poprawek, zwiększając tym samym nakład pracy i koszty. Czyżby nawet analiza statystyczna miała zostać przeprowadzona od nowa? Przecież podobnie jak komputerowa wersja wydania DLKŽ z 1993 r. moralnie starzeje się niejedna elektroniczna baza danych, dlatego oczywiste jest, że trzeba zatroszczyć się o ich konserwację. Czy nie stanie się podobnie jak w przypadku wersji elektronicznej DLKŽ (1993), że również wspólnie wymienione instytuty bardziej cenią sobie niż kosztowne i stwarzające wiele możliwości nowatorskiej pracy elektroniczne bazy danych. Lituaniści powinni porozumieć się w sprawie takich elektronicznych baz danych, w których stosowane są specyficzne znaki, np. starych pism, tekstów gwarowych poddanych transkrypcji, ponieważ już teraz trzeba ponownie przepisywać artykuły z przykładami tego typu, jeżeli z takich czy innych przyczyn podejmuje się decyzję o przedstawieniu ich nie w wydawnictwach Instytutu Języka Litewskiego, powiedzmy, lecz w którejś z redakcji wydawnictw Uniwersytetu Wileńskiego. Obecnie wydawane słowniki gwarowe i teksty gwarowe, mimo że mają formę elektroniczną, są jedynie oznaką modernizacji drukarni, ponieważ korzystanie z ich tekstów jak z elektronicznej bazy danych jest niemożliwe. A zatem wobec braku porozumienia lituanistów w sprawie wspólnego systemu kodowania (np. UNICODE lub innego) publiczne korzystanie z elektronicznych banków danych jest bardzo utrudnione, nie mówiąc już o tym, że wykorzystanie technologii elektronicznych i programów do ich analizy jest bardzo ograniczone, a czasami wręcz niemożliwe. Czyżbyśmy mieli ich tak wiele, że nie jesteśmy już w stanie ich ogarnąć? Problem polega na tym, że ani językoznawcy, ani wspierający ich specjaliści z dziedziny informatyki do tej pory właściwie nie rozumieją, że bazy danych muszą być dynamiczne, a podczas pracy z nimi należy stworzyć możliwości zastosowania ogromnej liczby wciąż pojawiających się nowych programów i technologii; muszą one mieć możliwość konwersji do wyższej wersji komputerowej. Do tej pory większość tworzonych na Litwie elektronicznych baz danych sporządza się tak, jakby były to te same fiszki z SŁOWNIK CZĘSTOTLIWOŚCI WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA I JEGO BAZA |21 danymi językowymi, tylko wprowadzonymi za pomocą klawiatury komputera. Wkrótce te dane mogą dorównać wyrytemu w kamieniu pismu klinowemu: na ekranach komputerów nowej generacji będą widoczne tylko „chorągiewki” i „kwadraciki”, których deszyfrowaniem, niczym odczytywaniem run, będą mogli zająć się językoznawcy przyszłości. Dotychczas prowadzone dyskusje na ten temat były bezowocne, ale, jak widać, nie należy tracić nadziei, znów warto zaprosić do dyskusji i porozumieć się. Nawiasem mówiąc, należy zwrócić uwagę na terminy: elektroniczne formy BAZY, BANKU, KORPUSU, ARCHIWUM. Najmodniejszy z nich jest —KORPUS. Definiuje się go na różne sposoby, ale wspólne wszystkim definicjom jest to, że KORPUSEM nazywa się zbiór tekstów w formie elektronicznej, dlatego nierzadko niemal wszystko, co wcześniej nazywano bazami danych, zaczęto nazywać korpusami (przecież wielkość poszczególnych tekstów nie jest regulowana). Termin BANK najczęściej wiąże się z terminologią: banków terminów zazwyczaj nie nazywa się korpusami. Obecnie termin ARCHIWUM coraz częściej wiąże się z wymiarem czasowym: elektroniczne nagromadzenie starych danych może być nazywane archiwum albo bazą. A zatem najbardziej neutralnym terminem pozostaje ELEKTRONICZNA BAZA DANYCH, dlatego tutaj jest on najczęściej używany (por. Kennedy 1998: 3 i n.). 2. ELEKTRONICZNE WSPÓŁCZESNEJ LITWESKIEJ MOWY BAZY DANYCH I PUBLIKACJE LINGWOSTATYSTYCZNE Nadmiaru baz danych współczesnego języka litewskiego w formie elektronicznej nie ma. Odpowiednio niewiele jest również publikacji lingwostatystycznych, nieco częściej korzysta się jedynie z metod lingwostatystycznych. Wyróżnia się tu jedynie fonetyka oraz oparta na jej wynikach fonologia. Być może stało się tak ze względu na samą naturę fonetyki, tj. dlatego, że przy częstym powtarzaniu się tych samych jednostek — głosek — wręcz nasuwają się wnioski oparte na statystyce, albo z powodu czynników subiektywnych, tj. dlatego, że pojawili się badacze nowatorskiego myślenia: przede wszystkim Aleksas Girdenis i jego uczniowie, a także Antanas Pakerys. Tak czy inaczej, oba te czynniki przyczyniły się do rozwoju fonetyki i fonologii litewskiej, a nawet do swego rodzaju dystansu wobec innych dziedzin językoznawstwa. Rzeczywiście, sama fonetyka jest dziedziną pośrednią między naukami ścisłymi a lingwistyką. Kolejną dziedziną językoznawstwa pod względem częstości powtarzających się jednostek jest morfologia. Logiczne byłoby zatem sądzić, że przede wszystkim w tej dziedzinie powinno już pojawić się zapotrzebowanie na operowanie zarówno danymi lingwostatystycznymi, jak i elektronicznymi bazami danych. Jak dotąd tak się nie stało, choć takie prace i narzędzia już istnieją. Pierwszą na Litwie lingwostatystyczną pracę z zakresu leksyki i morfologii, wykorzystując ESM, przygotowała Vida Žilinskienė (1990). Jej Lietuvių kalbos dažninis žodynas opiera się na danych jednego ze stylów funkcjonalnych — publicystyki — i zawiera analizę 300 000 użyć wyrazów (tj. zarówno tych samych leksemów, jak i różnych, których było 18 776, ponieważ zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami opracowywania słowników frekwencyjnych zrezygnowano z dalszego badania 11 956 nazw własnych). Wszystkie teksty ciągłe, składające się z odcinków (próbek) po 1000 użyć wyrazów, zostały przeanalizowane morfologicznie, opatrzone akcentami, a następnie przedziurkowane i wprowadzone do obecnie już przestarzałych moralnie i nieużywanych maszyn cyfrowych ESM „Mińsk-22”. Elektroniczny bank danych istnieje, ale obecnie bardzo trudno byłoby z niego skorzystać. Szkoda, ale lingwostatystyczna analiza tekstów ani leksykologiczna, ani morfologiczna, ani akcentologiczna jednej z odmian współczesnego języka litewskiego — publicystyki — jak dotąd nie została właściwie wykorzystana ani do celów naukowych, ani praktycznych, zwłaszcza do pisania podręczników i słowników dydaktycznych. Jedno z przygotowanych za pomocą środków elektronicznych (uczestniczono w między- 22 | LAIMA GRUMADIENĖ w narodowym programie CHILD) oraz przykładem analiz synchronicznej morfologii mogłaby być rozprawa doktorska Inety Savickienė (1999), poświęcona morfologii języka dzieci. Nawiasem mówiąc, należy wspomnieć, że prace oparte na danych lingwostatystycznych dotyczące innych poziomów, stylistyki i częściowo składni, których jednostki występują znacznie rzadziej, przede wszystkim autorstwa Audronė Bitinienė (1983, 1997, 1998 i in.), pojawiły się już kilkanaście lat temu. Istnieje już także kilka prób badania współczesnego słownictwa opartych na danych lingwostatystycznych. Ostatnio tego rodzaju prace najczęściej prowadzi się na bazie Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego (około 60 000 000 użyć słów) (np. badania kolokacji przeprowadzone przez Rūtę Marcinkevičienė (2000a; 2000b), rozprawa doktorska Jurgity Mikelionienė (2000) o neologizmach itp.). Na podstawie niewielkich elektronicznych baz danych opracowuje się coraz więcej prac leksykograficznych, niekiedy dość specyficznych, np. rozprawa doktorska Asty Ryklienė (2000) poświęcona leksyce używanej przez internautów i jej słowotwórstwu, ale ogólnie takich prac jest niewiele, a studenci w niewielkim stopniu włączyli się w ten proces (chyba że z wyjątkiem Uniwersytetu Witolda Wielkiego). Bazę elektroniczną przeznaczoną do analizy leksyki kończy opracowywać grupa kierowana przez Antanasa Pakerysa na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym; być może i tutaj przybędzie wówczas prac studenckich tego rodzaju. W niniejszym artykule ograniczono się do opisu narzędzi pracy potrzebnych do badań nad współczesnym pisanym językiem litewskim, dlatego nie omówiono już rozpoczętej serii badań dawnych pism, opartych na własnej elektronicznej bazie danych Instytutu Języka Litewskiego. Pojawienie się własnych elektronicznych baz danych bez wątpienia nada nowy impuls litewskiej dialektologii: w Instytucie Języka Litewskiego przygotowuje się już utworzenie Centrum Gwar, w którym w formie elektronicznej opracowywano by nagrania gwarowe oraz odczytane z nich i transkrybowane teksty. W tym samym instytucie rozpoczęto prace nad utworzeniem elektronicznej bazy danych onomastyki i toponimii. Już przygotowywana elektroniczna baza danych wielkiego Słownika języka litewskiego powinna stać się prawdziwym przełomem w litewskiej leksykografii; wiele oczekuje się również od elektronicznej bazy danych Słownika ogólnego języka litewskiego. Wykładowcy Uniwersytetu Wileńskiego, kierowani przez Evaldę Jakaitienė, zaangażowali się w jeden z projektów Unii Europejskiej i przygotowują elektroniczną tak zwaną uniwersalną listę słów języka litewskiego, na której podstawie powinna ruszyć nowa seria słowników dwujęzycznych. W pewnym stopniu jest to jakby firma konkurująca z redakcją Słownika ogólnego języka litewskiego. Głównie siłami Państwowej Komisji Języka Litewskiego, pod wpływem Unii Europejskiej, rozpoczęto przygotowywanie elektronicznych tak zwanych Portfeli Terminów lub Zapożyczeń, swoistych wykazów najnowszych i bardzo często używanych terminów oraz połączeń wyrazowych z różnych dziedzin, rozpowszechnianych przez Unię Europejską wśród wszystkich jej państw członkowskich i kandydackich, aby języki mogły się dostosować i przygotować do nadchodzącej fali tłumaczeń, a także do tłumaczenia maszynowego. Elektroniczną bazę danych współczesnego mówionego języka litewskiego, podobnie jak polską, przygotowywaną na podstawie nagrań języka radiowego i telewizyjnego, zaczęła tworzyć grupa naukowców Uniwersytetu Wileńskiego (kierowniczka Meilutė Ramonienė). Na tym samym uniwersytecie przygotowuje się gromadzenie elektronicznej bazy slawizmów (kierownik Vytautas Kardelis), w której powinny znaleźć się zarówno nagrania dźwiękowe, jak i wybrane z nich oraz transkrybowane przykłady. Jak pokazuje doświadczenie, rezultatów można będzie oczekiwać dopiero po nauczeniu się pracy z tego rodzaju danymi i zdobyciu umiejętności korzystania z nowych możliwości. W tym celu potrzebne są laboratoria, w których można by się tego uczyć, najlepiej — od najmłodszych lat. Sama natura elektronicznych baz danych zakłada ich publiczną dostępność; po uporządkowaniu powinny one być dostępne dla wszystkich, którzy ich potrzebują. Największe zasoby danych języka litewskiego znajdują się w Instytucie Języka Litewskiego- SŁOWNIK FREKWENCYJNY WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA I JEGO BAZA |23 tytutu, dlatego właśnie on, modernizując się, powinien stać się największym ośrodkiem opracowywania elektronicznych baz danych języka litewskiego, źródłem ich publicznego użytkowania, centrum przyciągania i promieniowania prac oraz idei tego rodzaju — być może rolę tę odegra Centrum Lituanistyki powoływane w bazie Instytutu Języka Litewskiego? Te elektroniczne bazy danych, które trafią do internetu, staną się jeszcze bardziej otwarte. Nawiasem mówiąc, miejsce, w którym korzysta się z komputera, gdy pojawia się możliwość połączenia z internetem, staje się nieistotne; ważne jest tylko to, co trafiło do internetu. Ale to plany na przyszłość. Do tej pory na Litwie nie zalegalizowano publikowania prac lingwostatystycznych w formie elektronicznej, nie uregulowano kwestii praw autorskich, dlatego nadal aktualne są takie prace drukowane na papierze. Jednak elektroniczne bazy danych i publikacje lingwostatystyczne zasadniczo się różnią, te ostatnie są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej. Poniżej omówiono konkretne zagadnienie: stosunek elektronicznych baz danych współczesnego pisanego języka litewskiego do słowników lingwostatystycznych. Bez bazy te ostatnie nie mogą istnieć, jednak możliwości oferowane przez bazy bynajmniej nie ograniczają się wyłącznie do publikowania słowników. 3. ELEKTRONICZNE BAZY DANYCH WSPÓŁCZESNEGO PISANEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO I SŁOWNIKI FREKWENCYJNE Elektroniczne bazy danych języka, co oczywiste, od innych rodzajów zasobów danych językowych odróżnia przede wszystkim ich forma elektroniczna oraz specyfika wykorzystania związanych z nią technologii komputerowych. Pojawienie się elektronicznych baz danych stworzyło zupełnie nowe możliwości badania języka, ale samych baz nie należy wiązać wyłącznie z pojawieniem się współczesnych elektronicznych nośników. To, że różnymi środkami uzyskuje się zasadniczo analogiczne wyniki, przede wszystkim charakterystyki frekwencyjnych form gramatycznych i leksemów, wskazuje, że między współczesnymi elektronicznymi bazami danych a znacznie starszymi ich analogami istnieje niemało podobieństw. We Francji wydawnictwo Larousse już od 1956 r. zaczęło wykorzystywać do opracowywania słowników masową kartotekę słownikową (starej generacji elektronicznych maszyn cyfrowych, EMC) (Rozencvejg 1986: 82). Pytanie o to, jak należy tworzyć współczesne elektroniczne bazy danych językowych, pojawiło się z jednej strony dlatego, że wraz z pojawieniem się nowych technologii możliwe już było poradzenie sobie z dużą ilością informacji, a wówczas zaczęła zwiększać się objętość tekstu przeznaczonego do zilustrowania jednego słowa (tj. jego kontekstu). W ten sposób pojawiły się nowe możliwości badania presupozycji słowa, a później także większych jednostek języka, a więc i składni oraz semantyki. Zaczęto zachwycać się coraz większymi odcinkami tekstów, aż w końcu przejście objęło nawet całe zamknięte teksty, dopóki nie powstrzymały tego ceny nabycia praw autorskich twórców. Z drugiej strony pojawienie się komputerów prawdopodobnie dorównało wpływem wynalazkowi Gutenberga, a przede wszystkim — ich rozpowszechnianie się w niespotykanym tempie, dlatego wraz z geometrycznym wzrostem różnorodnych kontaktów międzyludzkich na odległość, zarówno z osobami mówiącymi tym samym językiem, jak i z osobami posługującymi się innymi językami, pojawiło się pilne społeczne zapotrzebowanie na uzyskiwanie różnorodnych informacji statystycznych związanych z językiem, aby można było zautomatyzować jak najwięcej procesów komunikacyjnych: nauczanie języków, tłumaczenie, rozpoznawanie, kompresję informacji, jej przesyłanie itd. Językoznawstwo litewskie nie pozostało na uboczu tego ogólnego procesu, oczywiście jednak znacznie opóźniło się pod względem czasowym. Na świecie przez cały XX wiek, zwłaszcza w jego drugiej połowie, jak gdyby przygotowywano się już do nowego skoku. Przede wszystkim były to słowniki frekwencyjne języków. Pierwsze ukazały się jeszcze w XIX wieku. 24 | LAIMA GRUMADIENĖ pod koniec — na początku XX wieku. Pierwszy w ogóle — słownik języka niemieckiego, który stenograf E. Kaeding (1898), posługując się kartoteką fiszek, opracował na podstawie aż 11 000 000 użyć słów. Znacznie później G. Vander Beke (1929) wydał słownik języka francuskiego tego rodzaju. H. Eaton (1934) opracował porównawczy słownik tysiąca pierwszych najczęściej używanych słów w czterech językach — angielskim, francuskim, niemieckim i hiszpańskim —. Pierwszy słownik frekwencyjny języka angielskiego opracowali E. Thorndike i L. Lorge (1944), hiszpańskiego — V. Garcia Hozas (1953). Pierwszy frekwencyjny słownik języka rosyjskiego w Ameryce opracował H. Josselson (1953), a N. P. Vacar (1966), również w Ameryce, wydał frekwencyjny słownik rosyjskiego języka mówionego okresu radzieckiego, lecz w istocie został on opracowany wyłącznie na podstawie języka utworów dramatycznych. E. Šteinfeldt (Štejnfel'dt 1963) wydał w Tallinie frekwencyjny słownik języka Puszkina. Opierając się na korpusie liczącym 1 000 000 słów, złożonym w połowie z literatury pięknej i tak zwanej prozy informacyjnej (publicystyka, pisma kancelaryjne i literatura naukowa), frekwencyjny słownik języka rosyjskiego opracował w Uppsali L. Lonngren (1993). Pierwsze frekwencyjne słowniki nie tylko języka rosyjskiego, lecz także rumuńskiego i włoskiego również opracowano w Ameryce — A. Juilland, P. M. Edwards, I. Juilland (1965), A. Juilland, V. Traverso (1973) (nota bene A. Juilland, E. Ch. Rodrigues (1964) już wcześniej opracowali tam jeszcze jeden frekwencyjny słownik języka hiszpańskiego, a później kolejny opracowali J. R. Alameda i E. Cuetos (1995)). Cała seria słowników frekwencyjnych opierała się na koncepcji funkcjonalnych stylów językowych praskiego koła lingwistycznego, a także na rozumieniu języka ogólnego przez Borisa Larina: pierwszy, jak należy, był słownikiem języka czeskiego, początkowo poszczególnych stylów funkcjonalnych, a później także ogólnym; opracował je zespół autorów kierowany przez Marie Těšitelovą (J. Jelinek, J. V. Bečka i in., zob. Těšitelova 1983). Łotysze, podobnie jak Czesi, wcześnie przystąpili do pracy, opracowując początkowo słowniki poszczególnych stylów funkcjonalnych, a później dwuczęściowy słownik ogólny —T. Jakubaite, D. Kristovska, D. Gulevska, V. Ozola, R. Prūse, A. Rubine, N. Sika (1966–1976- ). Tą pačią metodiką taikė ir V. A. Agrajevas, V. V. Borodinas, V. M. Muratova, E. V. Tisenko, vadovaujami L. N. Zasorinos (1977), rengdami dažninį dabartinės rusų kalbos žodyną, paremtą 1 000 000 žodžių pavartojimų iš keturių funkcinių stilių. Tik vieno funkcinio stiliaus — grožinės literatūros — dažninis baltarusių kalbos žodynas, kurį parengė N. S. Mazeika ir A. J. Suprunas (Mažejka, Suprun 1976). Tik publicistikos stiliaus yra ir bulgarų kalbos dažninis žodynas (Todorova, Pančovska 2001). Pirmasis V. Žilinskienės (1990) parengtas lietuvių kalbos dažninis žodynas taip pat buvo tik vieno funkcinio stiliaus — publicistikos; jį rengiant buvo naudojamasi ta pačia čekų metodika, daug bendradarbiaujama su latviais. Laikui bėgant, nors lietuvių kalba tuo pasigirti ir negali, pasaulyje atsirado įvairiausių dažninių žodynų: atskirų autorių kalbos, funkcinių stilių, regioninių kalbų atmainų, rašytinės ir sakytinės kalbos ir t. t. „Apskritai m kalbos“ dažniniai žodynai tapo nefunkcionalūs, nes jų prireikė konkretiems tikslams, taigi žodžių atranka turėjo būti daroma iš kurios nors srities tekstų, o ne iš jų visumos. Z drugiej strony problem tworzenia słowników frekwencyjnych „przeszła do innego wymiaru- ”, gdy w poszukiwaniu przykładów użycia u amerykańskich behawiorystów i pozytywistów pojawiły się korpusy elektroniczne: rozwój technologii elektronicznych był szybki, dlatego można było nie tylko gromadzić, lecz także przetwarzać ogromne zbiory tekstów. Za początek lingwistyki korpusowej uważa się rok 1961, kiedy Nelson Francis i Henry Kučera zapowiedzieli i podjęli się stworzenia słynnego elektronicznego korpusu pisanej odmiany języka Brown (Brown university), a John Sinclair — korpusu LOB (Lancaster-Oslo/Birmingen) o tym samym formacie — SŁOWNIK FREKWENCYJNY WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA I JEGO BAZA |25 korpus; jeszcze w 1959 r. Randolph Ouirk zapowiedział korpus pisanej i mówionej odmiany języka SEU (Survey of English Usage), którego kontynuację podjął Jan Svartvik, tworząc na Uniwersytecie w Lund korpus mówionej odmiany języka LLC (London-- Lund Corpus of Spoken English). Objętość wszystkich wymienionych korpusów wynosiła wówczas około 1-1,15 mln użyć słów, później pojawiło się więcej podobnych korpusów (zob. Aijmer, Altenberg 1991: 1 i n.). Objętość korpusów drugiej generacji liczy się w dziesiątkach milionów, a trzeciej — już w setkach i tysiącach. Na świecie nadal aktualny pozostaje problem kompatybilności oprogramowania komputerowego i poszczególnych programów roboczych: zgromadzono już korpusy o niezwykle dużej objętości — setki milionów słów (to w istocie biblioteki w formie elektronicznej), ale jak wygodnie z nich korzystać, jak policzyć najprostsze frekwencje, jak nie zgubić się w oceanie słów? W końcu czy ilość zawsze decyduje o jakości? Przy sporządzaniu najróżniejszych słowników frekwencyjnych wielokrotnie stwierdzano, że połowa badanych słów została użyta zaledwie jeden raz. Dlatego za każdym razem, podejmując pracę, należy dobrze rozważyć, czy postawione zadania rzeczywiście wymagają pracy z ogromną ilością materiału w poszukiwaniu najrzadszych słów. Czasami, gdy bada się określone prawidłowości gramatyczne lub słowotwórcze, rzeczywiście nieracjonalne jest nadmierne zwiększanie zakresu badanego zbioru; wszystko należy oceniać również za pomocą kryteriów statystycznych, przecież pokażą one prawdopodobieństwo, kiedy próba jest wystarczająca do wyciągania reprezentatywnych wniosków. Szczególną uwagę należy zwrócić na to, z jakich tekstów tworzony jest badany zbiór, t. y. jak tworzony jest model badanego obiektu. W językoznawstwie litewskim bodaj najwięcej pytań budzi obecnie w tym względzie problem tego, co uznać za ogólnoliteracki język litewski, w jakich proporcjach powinny być w nim reprezentowane funkcjonalne style języka lub warstwy językowe wyodrębnione według innych kryteriów. Oto wspomniany korpus tekstów Uniwersytetu Witolda Wielkiego został utworzony według jednych zasad doboru, natomiast frekwencyjny słownik współczesnego pisanego języka litewskiego — według innych, dlatego uzyskuje się również różne wyniki. Należy bardzo uważnie i obiektywnie oceniać dane statystyczne dotyczące np. poszczególnych części mowy, uzyskane z różnych korpusów tekstów. Zauważono, że w już napisanych lub pisanych pracach tego rodzaju niewystarczająco dużo uwagi poświęca się temu, jakie teksty były badane, i formułuje się uogólnienia dotyczące „współczesnego języka litewskiego”. Praca z liczbami wymaga precyzji, w przeciwnym razie otrzymuje się mylące wnioski. Elektroniczny korpus omawianego w artykule Frekwencyjnego słownika współczesnego pisanego języka litewskiego (1,2 mln użyć wyrazów) należy zaliczyć do korpusów pierwszej generacji (typu Brown, LOB) —o objętości ponad miliona wyrazów. Z tymi słynnymi korpusami łączy go jeszcze jedna cecha wspólna —jak mało który późniejszy korpus na świecie, również nasz jest anotowany. Technologie komputerowe stworzyły dla języków analitycznych wyjątkowe warunki: specjalne, lecz dość szeroko rozpowszechnione programy (zwłaszcza znany program Uniwersytetu Oksfordzkiego —Oxford Concordance Program, a także KWIC, KAYE, CLAN, OCE, WordCruncher itd.) pozwalają dość łatwo sporządzać listy najczęstszych wyrazów i przedstawiać ich konkordancje (Leech 1991: 10; Utka 2000). Z programów tego rodzaju korzystają zazwyczaj również badacze Korpusu współczesnego języka litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego, ale wówczas można analizować tylko wyrazy, tj.leksykę, ponieważ brakuje wiedzy o końcówce wyrazu, a ta, jak wiadomo, jest dla języka litewskiego szczególnie ważna. A zatem jest trudniej w przypadku języków syntetycznych: przecież za pomocą opisanych programów sporządza się listy form wyrazowych, a nie haseł. Potrzeba dość dużo dodatkowej pracy, zanim formy wyrazowe zostaną sprowadzone do wspólnego mianownika i staną się wyłącznie hasłami. Takie listy wyrazów, zawierające również analizę gramatyczną, nazywa się już anotowanymi; na świecie nie ma ich wiele, są bardzo cenione, ponieważ wymagają znacznych nakładów pracy, dlatego są 26 | LAIMA GRUMADIENĖ są bardzo drogie (wraz z V. Žilinskienė obliczyłyśmy, że w naszym przypadku samo dobranie tekstów, wprowadzenie ich za pomocą klawiatury komputera, częściowo zautomatyzowana analiza morfologiczna (tzw. LEMATYZACJA), korekta i wprowadzenie danych do komputera wymagałoby od jednej osoby sześciu lat pracy). Do obliczeń i dalszych korekt znów potrzeba kilku lat, ponieważ każda niedokładność przy wykonywaniu działań matematycznych może przerodzić się w absurd. Ogólnie rzecz biorąc, słowniki frekwencyjne, zwłaszcza od czasu pojawienia się korpusów elektronicznych, można obecnie tworzyć na różne sposoby i różne — zależnie od tego, czego się szuka. Najważniejszym powodem, dla którego opracowuje się wciąż nowe słowniki frekwencyjne, szczególnie te pretendujące do miana np. słowników współczesnego języka n, jest to, że podstawowym warunkiem lingwostatystyki, podobnie jak w ogóle statystyki, jest reprezentatywność doboru jako modelu badanej całości lub zbioru. Krótko mówiąc, stale powstaje wątpliwość, czy zbadany dobór rzeczywiście odzwierciedla zakładaną całość. Na przykład słownik frekwencyjny współczesnego języka litewskiego, opracowany na podstawie Korpusu współczesnego języka litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego, który zawiera aż 60 mln użyć wyrazów, byłby inny niż już wydane słowniki L. Grumadienė i V. Žilinskienė (1997, 1998), ponieważ jego wyniki odzwierciedlałyby całość tekstów, których podstawę stanowi język 70% wydawnictw periodycznych, 2696 nieperiodycznych i 4% przekładów (Marcinkevičienė 2000a: 16). Teksty wydanych wyżej wymienionych słowników zostały wybrane na zupełnie innej podstawie: są to teksty oryginalne, nieprzekładowe, reprezentujące cztery funkcjonalne style języka — publicystyczny, kancelaryjny, beletrystyczny i naukowy —. Postąpiono tak dlatego, że litewski język ogólny, zwłaszcza pisany, do dziś jest kształtowany, normowany i kodyfikowany w duchu idei praskiego koła lingwistycznego (nawiasem mówiąc, należy zwrócić uwagę na to, że obecnie sam termin STYL jest dość różnie definiowany przez rozmaite szkoły językoznawcze). Przestrzegano zasad innych autorów słowników frekwencyjnych, przede wszystkim czeskich, rosyjskich i łotewskich, którzy również trzymali się wcześniej przedstawionej tu koncepcji języka ogólnego — sumy funkcjonalnych stylów języka — oraz stosowano ich doświadczenia, dlatego, podobnie jak oni, wybrano próby po 300 000 użyć wyrazów z czterech stylów funkcjonalnych, ponieważ uważano, że na zasady tworzenia korpusu Uniwersytetu Witolda Wielkiego (który, nawiasem mówiąc, powstał później niż nasz), bliższe amerykańskiej koncepcji języka ogólnego (lub standardowego, jak się tam zwykle mówi), jest jeszcze za wcześnie w odniesieniu do pisanego języka litewskiego. W bazie danych frekwencyjnego słownika współczesnego pisanego języka litewskiego czasami brakuje leksyki potocznej, ponieważ zapomina się, że została ona ukształtowana wyłącznie na podstawie publicznego języka pisanego: nie ma w niej ani prywatnych listów, pamiętników, ani napisów na murach itp. Jednak i teraz do słownika trafiły wyrazy języka mówionego, wśród nich nie tylko zapożyczenia i dialektyzmy, lecz także przykłady niedopuszczalnej w języku ogólnym leksyki pejoratywnej, z powodu czego autorki słownika nieustannie spotykają się z zarzutami. Powstaje pytanie, co należy uznać za literaturę piękną: wyrazy te występowały w tekstach literatury pięknej (drukowanych na Litwie w nakładzie ponad 100 egzemplarzy, w zredagowanych tekstach oryginalnych), a postulatem tworzenia słownika frekwencyjnego jest niewyrzucanie żadnego wyrazu znaczącego, jeśli tylko nie jest on nazwą własną, liczbą, skrótem lub błędem korektorskim. Nawiasem mówiąc, dane pokazują, że po wybraniu dla każdego z czterech stylów funkcjonalnych próbek po 300 000 użyć wyrazów, w stylu publicystycznym znaleziono 284 687 wyrazów znaczących (15 313 tak zwanych „śmieci”), w stylu urzędowym —279 505 (z powodu wspomnianych przyczyn nie trafiło do słownika —20 495), w naukowym —278 311 (21 689), w beletrystycznym —290 561 (9 439). Serce nie pozwoliło wyrzucić nazwy własnej Lietuva, dlatego jako wyjątek trafiła ona do słownika jako jedyna nazwa własna (jak się okazuje, jest to 16. pod względem frekwencji wyraz, pierwszy spośród rzeczowników, jej frekwencja wynosi 5151 w aż 614 próbach: zadecydowały tu nazwy oficjalnych dokumentów, FREKWENCYJNY SŁOWNIK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA I JEGO BAZA |27 instytucji itp., w których często występował ten wyraz użyty w dopełniaczu). Umownie za nazwy własne można uznać także nazwy świąt religijnych i innych, które się nimi stały (często używane również jako pospolite- ), np. Joninės, Kūčios, Žolinė, albo nazwy stron świata Rytai, Vakarai, Pietūs, Šiaurė. Zgodnie z zasadą reprezentatywności dla każdego z wymienionych stylów wybierano wyłącznie takie teksty, które można zaliczyć do stylu czystego: zrezygnowano z uznawanych za pograniczne tekstów podręcznikowych, publicystyki naukowej, publicystyki przeznaczonej dla wąskiego kręgu czytelników, dramatu, poezji itp. Teksty publicystyczne wybrała Vida Žilinskienė; składały się na nie teksty z lat 1994–1995, pochodzące z 19 redagowanych centralnie dzienników lub tygodników oraz szeroko czytanych czasopism, reprezentujące pięć grup tematycznych: 1) politykę, 2) przemysł i rolnictwo, 3) oświatę i prawo, 4) sztukę oraz 5) rozrywkę (sport, horoskopy, prognozy pogody). Teksty stylu urzędowego wybrali Pranas Kniūkšta i Danutė Vainauskienė z publikacji i dokumentów z lat 1990–1995, według siedmiu grup tematycznych: 1) ustaw i towarzyszących im dokumentów, komentarzy, 2) dokumentów prawnych, 3) informatorów i dokumentów dotyczących gospodarki i biznesu, 4) publikacji politologicznych, dokumentów partyjnych, 5) norm i publikacji statystycznych, 6) źródeł informacji (bibliografii, katalogów, słowników), 7) dokumentów poszczególnych dziedzin społecznych (obrony kraju, zabezpieczenia społecznego, oświaty, kultury i in.). Teksty stylu naukowego wybrała Irena Andriukaitienė spośród wydanych na Litwie w latach 1990–1995 publikacji naukowych lub prac zatwierdzonych przez instytucje naukowe, według ośmiu grup tematycznych (kierunków nauki): 1) nauk rolniczych, 2) przyrodniczych, 3) humanistycznych, 4) matematycznych, 5) medycznych, 6) społecznych, 7) technicznych, 8) teologicznych. Teksty stylu beletrystycznego wybrała Laima Grumadienė spośród utworów prozatorskich literatury pięknej wydanych na Litwie w latach 1985–1990 (z niewielkimi wyjątkami), a ich sześć „tematycznych” grup podzielono według stron rodzinnych pisarzy: 1) Żmudzini, 2) mieszkańcy wschodniej Auksztoty, 3) mieszkańcy zachodniej Auksztoty, 4) mieszkańcy południowej Auksztoty, 5) mieszkańcy miast, 6) emigranci (nie uwzględniano rzeczywistego miejsca urodzenia tych ostatnich). Uznano, że właśnie te teksty mogą reprezentować współczesny pisany język litewski. Spośród nich losowo (strony i wiersze wybierano według tablicy liczb losowych) wybierano po jednym odcinku o objętości 1000 użyć słów, zwanym próbą, i wprowadzano go za pomocą klawiatury komputera (praca trwająca około dwóch godzin). Następnie próby były lematyzowane, tj. analizowane morfologicznie za pomocą programu MAN (Morfologinio Analizavimo ir Normalizavimo), opracowanego przez Vytautasa Zinkevičiusa. Autor dostosował go specjalnie do tego zadania na podstawie opracowanego wcześniej przez siebie komputerowego programu korekty pisowni słów, w 2000 r. na zamówienie Uniwersytetu Witolda Wielkiego nieco go udoskonalił, przeniósł do wyższej wersji i aš nazwał lematyzatorem (Zinkevičius 2000). Praca ta wyglądała mniej więcej tak: otrzymuje się wydruk komputerowy, z którego należy „wyrzucić” niepotrzebne (podkreślenie moje) wiersze. Np. już opracowany przez człowieka, a nie tylko przez maszynę, odcinek tekstu (...) cała ta komedia (...) wydruk wygląda następująco: RYS. 1. PRZYKŁAD LEMATYZACJI TEKSTU manyti manęs įvr vns K manęs vks dlv veik bk neįv vyr vns V 34 | LAIMA GRUMADIENĖ Ranga Częstość dkt vks bdv prv įvr 301-350 460-374 19646 10424 2420 2073 393 54,28% 28,80% 6,69% 5,73% 1,09% 351-400 373-313 18504 7550 3381 1347 654 53,04% 21,64% 9,69% 3,86% 1,87% 401-450 312-260 19156 7865 3976 522 304 57,20% 23,49% 11,87% 1,56% 0,91% 451-500 259-205 21718 9987 4806 2486 471 53,17% 24,45% 11,76% 6,08% 1,15% Minimalny słownik państwowego języka litewskiego I kategorii kwalifikacyjnej (około 800 2 TABELA: PAŃSTW. JĘZYK LITEWSKI: ZNAJOMOŚĆ II KATEGORII KWALIFIKACYJNEJ, CZĘŚCI MOWY I OGÓLNA CZĘSTOTLIWOŚĆ SŁÓW Ranga Częstość rzecz czas przymiot przysł rzecz. żywot 501-550 204-155 22494 13153 7023 2481 525 46,97% 27,46% 14,66% 5,18% 1,10% 551-600 154-106 30834 17197 6221 4419 151 50,91% 28,39% 10,27% 7,29% 0,25% Minimalny słownik państwowego języka litewskiego II kategorii kwalifikacyjnej (około 1200 3 TABELA: PAŃSTW. JĘZYK LITEWSKI: ZNAJOMOŚĆ III KATEGORII KWALIFIKACYJNEJ, CZĘŚCI MOWY I OGÓLNA CZĘSTOTLIWOŚĆ SŁÓW Ranga Częstość rzecz czas przymiot przysł zaim 601-650 105-56 45751 20328 12145 5822 433 52,31% 23,25% 13,88% 6,66% 0,50% Minimalny słownik państwowego języka litewskiego III kategorii kwalifikacyjnej (około 2500 FREKWENCYJNY SŁOWNIK WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA IR JO BAZA | 35 skrót przył łącz dziel hist; jst Suma 426 - & 812 — 36194 1,1796 2,2496 3,02% - — 1407 2043 — 34886 4,03% 5,87% 291% 276 — 272 1118 — 33489 0,82% 0,81% 3,34% 2,79% 255 224 210 700 3 40857 0,6296 0,55% 0,51% 1,71% 3,40% słów) obejmu56,66% je tekstu (wybór iš 1,2 min. użyć słów). 56,66% KATEGORIE MINIMALNEGO ZODYNO LINGWOSTATYSTYCZNA ANALIZA: skt prl jng dll ist; jst Suma 530 342 177 795 371 47891 1,11% 0,71% 0,37% 1,66% 0,78% 3,99% 520 275 132 713 109 60571 0,86% 0,45% 0,22% 1,18% 0,18% 5,05% słów) pokrywa 65,70% tekstu (wybór iš 1,2 mln. użyć słów). 9,0496 Iš łącznie: (=65,7096) LINGWOSTATYSTYCZNA ANALIZA MINIMALNEGO SŁOWNIKA KATEGORII: skt prl jng dll ist; jst Suma 460 341 372 1697 102 87446 0,52% 0,40% 0,42% 1,94% 0,12% 7,29% słów) pokrywa 78,04% tekst (selekcja iš 1,2 mln. użyć słów). 7,2996 Iš łącznie: (=78,04%) 36 | LAIMA GRUMADIENĖ LITERATURA AUMER, K., ALTENBERG, B. 1991: Wprowadzenie. Aijmer, K., Altenberg, B., red., English Corpus Linguistics. Studies in Honour of Jan Svartvik, London-New York: Longman. ALAMEDA, J. R., CuEros, E 1995: Słownik frekwencji jednostek językowych języka kastylijskiego, Uniwersytet w Oviedo. BITINIENE, A. 1983: Styl naukowy, Wilno: Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego i Specjalistycznego. BITINIENĖ, A. 1997: Style funkcjonalne: długość i struktura zdania, Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. BITINIENĖ, A. 1998: Styl administracyjny i długość jego zdania. Językoznawstwo 47 (1), 17—28. EATON, H. 1934: Comparative freguency list on the first thousand words in English, French, German and Spanish. Coleman, A., red., Experiments and Studies in Modern Language Teaching, Chicago. Garcia Hoz, V. 1953: Słownik powszechnie używany, wspólny i podstawowy. Madryt: Wyższa Rada Badań Naukowych — Instytut „San José de Calasanz- ®”. GRUMADIENE, L., ZILINSKIENE, V. 1997: Częstotliwościowy słownik współczesnego pisanego języka litewskiego (w kolejności malejącej częstotliwości), Wilno: Instytut Matematyki i Informatyki, Instytut Języka Litewskiego. GRUMADIENĖ, L., ŽILINSKIENĖ, V. 1998: Częstotliwościowy słownik współczesnego pisanego języka litewskiego (w porządku alfabetycznym), Wilno: Instytut Matematyki i Informatyki, Instytut Języka Litewskiego. HiLLERICH, R., www: eduplace. com: Słowa o wysokiej frekwencji i słownictwo. JAKUBAITE, T. i in. 1966–1976: Słownik częstości języka łotewskiego, t. 1–4, Ryga: Zinatne. JosseLsoN, H. 1953: The Russian Word Count and Frequency Analysis of Grammatical Categories of Standard Literary Russian, Detroit: Periodical Service Co. JuiLLAND, A., RODRIGUES, E. Ch. 1964: Frequency Dictionary of Spanish words, The Hague: Mouton. JUILLAND, A., EDWARDS, P. M., JUILLAND, I. 1965: Frequency Dictionary of Roumanian Words, The Hague: Mouton. JUILLAND, A., TRAVERSA, V. 1973: Frequency Dictionary of Italian Words, The Hague: Mouton. KAEDING, E. 1898: Słownik frekwencyjny języka niemieckiego, Steglitz pod Berlinem (wydanie własne). KEINYS, S., red. 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. KEINYS, S., red. 2000: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. KENNEDY, G. 1998: An Introduction to Corpus Linguistics, London-New York: Longman. KORSAKAS, J. 1991: Inwersyjny słownik języka litewskiego, Kowno: Šviesa. KRUOPAS, J., red. 1954: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. KRUOPAS, J., red., 1972: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis. LEECH, G. 1991: The state of the art in corpus linguistics, Aijmer, K., Altenberg, B., eds., English Corpus Linguistics. Studies in Honour of Jan Svartvik, London-New York: Longman. LONNGREN, L. 1993: W słowniku frazeologicznym współczesnego języka rosyjskiego. Uppsala. (Acta Universitatis Upsaliensis, Studia Slavica Upsaliensia 32.) MARCINKEVICIENE, R. 2000a: Lingwistyka tekstu (teoria i praktyka- ). Darbai ir dienos 24, 7-64. MARCINKEVICIENE, R. 2000b: Patterns of word usage in corpus linguistics. Kalbotyra 49 (3), 71-80. MAZEJKA, N. S. (Max3iika, H. C.), SUPRUN, A. Ja. 1976: Frazeologia współczesnego języka białoruskiego (materiały prozatorskie), Mińsk: Wydawnictwo Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego im. W. Lenina. MIKELIONIENE, J. 2000: Nowe słownictwo języka litewskiego (na podstawie komputerowego korpusu tekstów periodyków z lat 1991–1996). Rozprawa doktorska, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. MURMULAITYTĖ, D. 1998: Oznaczanie powiązań wyrazowych w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (zob. użycie skrótu). Kwestie językoznawstwa litewskiego 39, 240–247. MURMULAITYTĖ, D. 1999: W sprawie komputeryzacji „Słownika ogólnego języka litewskiego”. Lituanistica 2 (38), 92–98. RYKLIENĖ, A. 2000: Komunikacja przez internet: mówienie poprzez pisanie. Darbai ir dienos 24, 99–107. SŁOWNIK FREKWENCYJNY WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA I JEGO BAZA |37 ROBINSON, D. E. 1976: Lithuanian Reverse Dictionary, Michigan: Slavica Publishers Inc. ROZENCVEIG, V. Ju. 1986: Onsir co3nanus HaUHOHANBLHBIX JIEKCHKOTpaOHUeCKHX CJIyxO 3a pybexom. Kapaynos IO. H., pea., Mauunnor pono pycckozo asvika: udeu u cymcoenus, Mocksa: Hayka, 75-83. SAVICKIENE, I. 1999: Morfologia rzeczownika u litewskiego dziecka. Rozprawa doktorska, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. ŠERNAS, V. 1994: Jak racjonalniej uczyć się języków (Basic English), Wilno: Žodynas. ŠTEJNFEL'- DT, E. A. 1963: Yacmomnbtū crosaps COBPEMEHHO20 PYCCKO20 iumepamypno2o A3bIKA, Tannun. TESITELOVA, M. i in. 1983: Frekvenční słownik czeskiego stylu rzeczowego, Praga: Academia- -Wydawnictwo Czechosłowackiej Akademii Nauk. THORNDIKE, E., LORGE, L. 1944: Słownik słów nauczyciela obejmujący dwadzieścia tysięcy słów występujących najczęściej i najszerzej w ogólnej lekturze dzieci i młodzieży, Nowy Jork: Appleton— Century Crofts. TopoRova, E., PANCOVSKA, R. 2001: Częstotliwościowy słownik bułgarskiego języka publicystycznego (1944— 1989), Sofia: Pencodr. UTkA, A. 2000: Wyposażenie językowe i jego możliwości. Prace i dni 24, 275–285. VACAR, N. P. 1966: Liczebność słów w mówionym języku rosyjskim. Użycie radzieckie, Ohio: Uniwersytet Stanowy Ohio Press. VANDER BEKE, G. 1929: Słownik francuskich słów, Nowy Jork: Macmillan. ZASORINA, L. N., red., 1977: Częstotliwościowy słownik języka rosyjskiego, Moskwa: Wydawnictwo «RusskHH A3BIKY. ZINKEVICIUS, V. 2000: Lemuoklis — do analizy morfologicznej. Darbai ir dienos 24, 246-273. ZILINSKIENE, V. 1990: Częstotliwościowy słownik języka litewskiego, Wilno: Mokslas. ŽILINSKIENĖ, V. 1995: Wsteczny słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Matematyki i Informatyki. ŽILINSKIENĖ, V. 1998: Częstotliwościowy słownik współczesnego pisanego języka litewskiego (pierwsze wyniki badań). Lietuvių kalbotyros klausimai 39, 219-227. ŽILINSKIENĖ, V., GRUMADIENĖ, L. 1998: Minimalny słownik litewsko-rosyjski dla kwalifikacyjnych kategorii znajomości języka państwowego (pierwsza kategoria kwalifikacyjna), Kowno: Šviesa. ŽILINSKIENĖ, V., GRUMADIENĖ, L. 1999a: Minimalny słownik litewsko-rosyjskich języków kategorii kwalifikacyjnych znajomości języka państwowego (druga kategoria kwalifikacyjna), Wilno: wydawnictwo UAB „Nacionalinių tyrimų centro“. ŽILINSKIENĖ, V., GRUMADIENĖ, L. 1999b: Minimalny słownik litewsko-- rosyjskich języków kategorii kwalifikacyjnych znajomości języka państwowego (trzecia kategoria kwalifikacyjna), Wilno: wydawnictwo UAB „Nacionalinių tyrimų centro“. ŽILINSKIENĖ, V. 2001: Rozwój leksyki i morfologii litewskiej i łotewskiej publicystyki z punktu widzenia statystycznego. Linguistica Lettica 9, 155-168. ZILINSKIENE, V. w druku : Statystyczne charakterystyki morfologii litewskiego stylu fachowego i ich porównanie z odpowiednimi charakterystykami publicystyki. Lituanistica. Laima Grumadiené Otrzymano 2002 04 19 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-2055 Wilno, Litwa laigruma(dtakas.lt