Lietuvių kalbos garsų fonologinės interpretacijos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002), 1–17 Fonologiczne interpretacje głosek języka litewskiego KAZIMIERAS GARŠVA Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy szeregu kontrowersyjnych zagadnień fonologii języka litewskiego. Zwraca się uwagę na fonologiczną interpretację (1) fonemów peryferyjnych, (2) ilości samogłosek, (3) dyftongów (zwłaszcza dyftongów wznoszących /ie/ i [uo/), (4) afrykat oraz (5) korelacji palatalizacji. 0. UWAGI WSTĘPNE W artykule omówiono fonemy języka litewskiego (samogłoski, spółgłoski), ich warianty oraz połączenia fonemów (dyftongi, dwugłoski). System fonologiczny języka litewskiego jest zasadniczo jednolity. W dialektach różnic fonologicznych nie jest wiele. Występuje w nich więcej regularnych zmian głoskowych, a często mniej fonemów peryferyjnych. Językoznawcy reprezentujący różne okresy i szkoły fonologiczne opisują fonemy języka litewskiego nie według jednolitych kryteriów, dlatego podają różną liczbę fonemów. W systemie fonologicznym literackiego języka litewskiego wyróżniano od 5 do 14 samogłosek, do 6–8 dyftongów, 33–45 spółgłosek, a także 2–3 akcenty tonalne (por. Klimas 1970; Ambrazas, red. 1997: 23, 29). Liczba fonemów zależy od tego, czy za samodzielne fonemy i elementy poziomu segmentalnego uznaje się następujące zjawiska: a) ilość samogłosek, tj. samogłoski długie i krótkie, b) dyftongi i afrykaty (połączenia samogłosek i spółgłosek), c) palatalizację (welaryzację) samogłosek, dyftongów i spółgłosek, d) samogłoski i spółgłoski występujące tylko w zapożyczeniach. Jeszcze bardziej złożony i słabiej zbadany jest system fonologiczny dialektów. Fonologia dialektów auksztaickich (zwłaszcza południowych) jest bardziej podobna do języka literackiego niż fonologia dialektów żmudzkich. Metodyka naszej pracy opiera się na twierdzeniu praskiej, moskiewskiej i litewskiej szkoły fonologicznej, że dla języka ważne jest tylko to, co jest słyszalne i rozróżniane przez ludzkie ucho. Niesłyszalne, niedostrzegalne słuchem i nierozróżnialne cechy dźwięków nie mogą być fonologicznymi elementami języka — nie ma ich w systemie języka (zob. Girdenis 1995: 248). Trudno odróżnić niektóre fonemy od prozodemów. Cechy niesegmentalne różnią się od segmentalnych długością. Niesegmentalne (prozodyczne) zjawiska językowe mogą być dłuższe od fonemu (na przykład akcent wyrazowy, intonacja frazy) i krótsze od fonemu (na przykład mora uznawana przez niektórych językoznawców — część długiej fonemy samogłoskowej). Jednostki fonetyki dłuższe od fonemu nazywane są supersegmentalnymi (po litewsku — nadssegmentalnymi), krótsze od fonemu — subsegmentalnymi (Garšva 1977: 6-7). 2 | KAZIMIERAS GARŠVA 1. SAMOGŁOSKI 1.1. Fonemy i fonemy peryferyjne System samogłosek ogólnej odmiany języka litewskiego jest następujący: fir] Ju] Ji Ju] le“ / Jo] ([e]) le | la] (/2/) le/lal Na schemacie w nawiasach okrągłych podajemy fonemy peryferyjne, używane tylko w zapożyczeniach, oraz warianty pozycyjne. Fonemy akcentowane i nieakcentowane mogą kontrastować ze sobą pod względem jakości i ilości, por. ti's —t's —té's —tas, vi's —vé's —vo's —vis —ves, sė'*ko: —sako: —suko-, ti-ko' —té-ko-—ta- -ko-—tiko" —tūko" itd. ; nési's —nosis, di-dis —didis, lis —lis, ši: —ši, ski'r'ū —skir'u; kel'ū" —kel'ū, ti-l'a-—til'ū, tit —tū, hi'pa — lūpa, pii's —pus, dur'u —dur'ū; més —mes, kate: —kate; mažas —mažas, mano — mano, ra-stu: —rastu“, pora" —po-ra (pary słów, które różnią się nie tylko samogłoskami, lecz także twardością i miękkością spółgłosek, nie są minimalne- ). Długie i krótkie samogłoski wysokiego wzniosu /i:/: /i/, /u'/: /u/ oraz samogłoski niskiego wzniosu /e:/: /e/, /a"/: /a/ wymieniają się zarówno w tym samym wyrazie, jak i w wyrazach o różnych znaczeniach. Długi fonem o" występuje w wyrazach rodzimego pochodzenia, natomiast krótki fonem peryferyjny (/2/) wymawia się tylko w wyrazach międzynarodowych, dlatego opozycja /o*/: (/52/) występuje tylko w kilku wyrazach o różnych znaczeniach: jodo" —jddo", jonas ‘Jonas’ —jonas, s6-da ‘soda’ —soda’, šoko": —$5ko, tolis —tdlis. A zatem pary minimalne z fonemem peryferyjnym (/2/) różnią się rozpowszechnieniem (jest ich znacznie mniej), dystrybucją (występują tylko w wyrazach o różnych znaczeniach). Samogłoskę [e], wymawianą przez nielicznych przedstawicieli języka ogólnego i z tego powodu nietworzącą ani jednej pary minimalnej używanej przez wszystkich przedstawicieli języka ogólnego lub gwary, należy uznać za fakultatywny wariant samogłoski /e/, por.: mėtras | mėtras, eselonas (ešelonas być może nikt nie wymawia), éstas —ėstas /ėstas, gėstu' ‘gesty’ —gėstu" /gėstu“ (por. Kazlauskas 1966: 74; Girdenis 2000: 105). Należy wyróżnić trzy główne klasy samogłosek (dwie z nich — według ruchu języka): 1) przednie /i*/, /é‘/, Je’/, /i/, /e/ oraz tylne /u'/, Jo’, Ja], /u/(/2]), lal; 2) wysokie /i:/, jul, /i/, /u/, średnie /ė:/, /0:/, (/2/) i niskie /e/, /a‘/, /e/, /a/; 3) długie /i'/, wl, le], lol, le], la] i krótkie /i/, /u/, (/2)), lel, Ja). 1.2. Warianty samogłosek [e] i [a7], [e] i [a] W gwarach aukštaitskich [e’], [e] i [22] ([a]), [2] ([a]) mogą być nie fakultatywnymi, lecz pozycyjnymi wariantami. Jednak także po miękkiej spółgłosce warianty samogłosek [a] i [e] w języku ogólnym oraz w gwarach wschodnioaukštaitijskich nierzadko nie są utożsamiane. E. Mikalauskaitė (1975: 24) już w 1964 r. pisała, że „w tej pozycji niemal cała Litwa potrafi wymówić [a]”, tzn. rozróżnia na przykład czasownik siaūbia (inf. siaūbti) od rzeczownika w wołaczu siaūbe (lp. mian. siaiibas). Spośród 167 ankietowanych przez nas osób w wyrazie kelia taką końcową samogłoskę (otwarte a) wymawiało 151 osób, czyli 90,4% (9,6% wymawiało zamknięte e). Spośród 15 językoznawców lituanistów ogólnolitewskie pary wyrazów surike —surikią, gilė —gilia, žymės — INTERPRETACJE GŁOSEK JĘZYKA LITEWSKIEGO | 3 Zymias, jéi —jai itd. rozróżniało 9–12 osób (większość) (Garšva 2001: 142-148). Trudno uznać za uzasadnioną interpretację takiej wymowy jako książkowej. Ta wymowa, jak się zdaje, staje się już nie sztuczna, lecz w znacznej mierze —powszechna. Według podręcznika A. Pakerisa Lietuvių bendrinės kalbos fonetikos (1986: 56, 62) studenci lituanistyki w szkołach wyższych są uczeni, że „wewnątrz wyrazu i na końcu po miękkich spółgłoskach samogłoskę [a"] zastępuje samogłoska [e']”, a samogłoskę [a] —[e]. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Ambrazas, red. 1997: 23, 24) stwierdza się, że po miękkich spółgłoskach samogłoski /a:/, /a/ w wymowie nieksiążkowej najczęściej zlewają się z /e’/, /e/, por.: gilias —gilės, sėniai —sėnei, natomiast „w wielu gwarach, najczęściej także w języku ogólnym, opozycja samogłosek /a'/: /e’/ i /a/: /e/ po wszystkich spółgłoskach ulega neutralizacji: w pozycji [C'-] /a" a/ najczęściej wymawia się jako Je’ e/, a połączenia z niepalatalizowaną spółgłoską i ė nie występują“ ". Zachodni Auksztoci kauniskie, stanowiący podstawę fonetyki języka ogólnego, po miękkiej spółgłosce na końcu wyrazu najczęściej, jak się zdaje, nie zlewają samogłoski [a] z [e], np.: pėkšč'a ‘péséia’, plauk'a. Tylne [4] (< [a]) wymawia się nie tylko na obszarze Republiki Litewskiej, lecz także w najbardziej wschodnich gwarach wileńskich, na które litewski język ogólny miał niewielki albo żaden wpływ (na przykład w Uodegėnai): $viii'c'a švenčia", rai.k'a ‘reikia’. Nie można zatem twierdzić, że część mówiących w sztucznie stworzonych warunkach potrafi na końcu wyrazu odróżniać /a'/, /a/ od wariantów /e'/, /e/ wyłącznie na podstawie zasad odzwierciedlonych w pisowni. W rdzeniu wyrazu te warianty pozycyjne wyraźnie rozróżniają na przykład mieszkańcy północnej części Panevėžys: 425 ‘esu’ —és’ ‘esi’, g&'r ‘gera’ —gér' ‘geria’, gar ‘gera’ —gėr' ‘geri’, nas “nešu' —mėš' ‘nesi’. Na końcu wyrazu panevėžyscy wymawiają zamknięte e: mé ‘me’ (wyraz dźwiękonaśladowczy), laime ‘laimé’. Opinie są zgodne jedynie co do absolutnego nagłosowego [e], [e] w języku ogólnym, gdzie jakość samogłoski się nie zmienia. W sprawie [e] w nagłosie rdzenia i na końcu wyrazu istnieją co najmniej cztery zalecenia językoznawców: 1) w absolutnym nagłosie wyrazu, w absolutnym wygłosie i przed spółgłoskami miękkimi wymawiać [e] zamknięte (bardziej napięte, bardziej przednie- ), a przed spółgłoskami twardymi — otwarte [a] (K. Garšva); 2) drugi pogląd w znacznej mierze pokrywa się z pierwszym, lecz na końcu wyrazu proponuje się wymawiać wyłącznie e (A. Girdenis); 3) długie i półdługie (w dwugłoskach) [e], [e.] wymawiać jako [a], [a.], 0 krótkie — jako [e] (V. Vitkauskas); 4) wszędzie oznaczać i wymawiać [e'], [e] (V. Vaitkevičiūtė; [a], [a] — niekiedy możliwe są jedynie warianty fakultatywne, wcześniej dopuszczano ich wymowę także na końcu wyrazu — A. Pakerys). Od rozstrzygnięcia tej kwestii zależy nie tylko wymowa języka ogólnego, lecz także opis zjawisk morfonologicznych. 1.3. Ilość samogłosek We wszystkich dialektach języka litewskiego rozróżnia się długie i krótkie samogłoski w sylabach akcentowanych, O w sylabach nieakcentowanych samogłoski długie zachowują długość albo skracają się do półdługich i krótkich. Istnieją cztery interpretacje samogłosek długich i krótkich — uważa się je za: 1) odrębne fonemy (większość językoznawców litewskich i innych); 2) „neutralnej“ długości samogłoski i To ostatnie zjawisko występuje w gwarze południowych Auksztotów. Mówiąc o wymowie samogłosek i dyftongów języka ogólnego, gdy trzeba podkreślić wpływ ortografii lub cytowane są źródła uproszczonej transkrypcji, miękkość spółgłoski oznacza się znakiem <i>. 4 | KAZIMIERAS GARŠVA połączeniem cechy długości (prozodemu) (Svecevičius 1964: 25—26 i in.); 3) cechą dystynktywną morfemów (Garde 1968: 161); 4) jedną krótką fonemą (morą) i połączeniem dwóch mór (Trubeckoj 1960; Heeschen 1968; Kenstowicz 1970). W pierwszym i czwartym przypadku ilość przypisuje się poziomowi segmentalnemu, w drugim i trzecim — poziomowi ponadsegmentalnemu (prozodii). Każde z wymienionych ujęć ma swoje zalety i wady (zostały tu przedstawione według stopnia wiarygodności). Spośród czterech interpretacji wybieramy tę, która ma najmniej wad — pierwszą. To bardziej zgadza się również z danymi eksperymentalnymi (Pakerys 1995: 26-73), że tylko samogłoski o niskim wzniesieniu [e’]: [e], [a']: [a] bardziej różnią się ilościowo (długością-- krótkością- ), natomiast samogłoski o wysokim wzniesieniu [i]: [i], [uw]: [u] — jakościowo (napięciem-- brakiem napięcia). Dłuższe samogłoski są bardziej napięte. W języku ogólnym wyróżnia się sześć typów samogłosek: /, U, E, O, £, A. Każdy typ tworzyłyby dwie fonemy różniące się widmem (napięciem-- brakiem napięcia). Ideę tę konkretyzowali A. Girdenis (1967: 4, 1981: 131), J. Kazlauskas (1968: 13, 14) i szczególnie A. Pakerys (1986: 27-37 i in.), wyróżniający samogłoski długie-napięte i krótkie— nienapięte. W języku litewskim samogłoska należąca do któregoś morfemu często zachowuje tę samą ilość. To zmyliło P. Gardę (Garde 1968: 160-165), który uznał ilość za cechę nie samogłosek, lecz morfemów. Nie pozwalają na to również dość liczne wyjątki w rdzeniu wyrazów; por.: gir'a ‘giria’ —gi'rė: ‘gyre’, li-ti "lyti" —lijo“, ki'la ‘kyla’ —kilo, bii'na ‘buna’ —būvo", kū'sa —kas. W końcówkach wyrazów ilość samogłoski zależy od formy wyrazu, por.: l.mn. dopełn. nami ‘w domu’ —l.poj. miejsc. nama, vi-ru: “mężów!” —vi'ru "mężem", l.poj. mian. li-gus ‘równy’ — l.mn. skrót od „vardininkas” (mianownik). li-gu's „równy” itd. Uczeń fonetyka V. Artiomowa, B. Svecevičius (1964), uważał iloczas za cechę intonacji. Inni badacze nie poparli tego poglądu. Fonolodzy zauważyli, że jednostki prozodyczne charakteryzują się zmiennością (miejsce akcentu), stopniowalnością (długość, półdługość, krótkość), tylko jedną cechą dystynktywną (samogłoski i spółgłoski mają ich więcej). Opozycja samogłosek długich i krótkich języka ogólnego ma jednakowe warunki. Iloczas ustala się w obrębie jednej fonemy i dlatego można go uważać za cechę dystynktywną fonem samogłoskowych (Girdenis 1995: 252). Po przejściu z poziomu fonologicznego na morfologiczny staje się jasne, że iloczas, podobnie jak akcent i intonacja, należy również do określonych morfemów; dlatego wspomniane zjawiska, z wyjątkami, można by nazywać „morfo-prozodemami”. Gwary, w których opozycja ilościowa zachowała się tylko w sylabach akcentowanych, jeszcze bardziej potwierdzają prozodyczną interpretację ilości. Na przykład w gwarze północnych mieszkańców okolic Poniewieża wyraźnie rozróżnia się samogłoski długie, półdługie i krótkie (istnieje system trzech długości), ale każda pojedyncza samogłoska może mieć najwyżej dwa fonologiczne stopnie długości. W pozycji akcentowanej (silnej) samogłoski wysokiego i niskiego wzniesienia pod względem ilości tworzą opozycję (I), natomiast samogłoski średniego wzniesienia nie tworzą opozycji (II): I 1. Samogłoski [i'], [i.], [uw], [u.] są długie i półdługie (przykłady zob. dalej; u Garšvy akcentowane są tylko krótkie. Miejsce krótkich samogłosek [e], [e], [0], [a] w systemie 1977: 80); 2. Samogłoski [e], [e], ([2], [2]), [a’], [a] są długie i krótkie; INTERPRETACJE GŁOSEK JĘZYKA LITEWSKIEGO | 5 II 3. Samogłoski [e'] ([e']), [0] akcentowane są tylko długie; 4. Samogłoski [e] ([3]), [0] samogłoskowym można wyjaśniać dwojako, a nawet trojako: 1) na podstawie podobieństwa jakościowego można by je wiązać z długimi [e], [e], [0'], [a']; 2) ze względu na wymienność w tej samej morfemie z samogłoskami [i.], [e“], [w.], [a] głoski [e], [e], [0], [a] można by uznać za pozycyjne (warianty akcentu wycofanego) tych samogłosek; 3) krótkich [e], [0] nie przypisywać ani do jednych, ani do drugich i uznać je za samodzielne fonemy. Samogłoski [e], [0] wymieniają się w tej samej morfemie nie z samogłoskami [e], [0] (jak długie i krótkie [e], [a] między sobą), lecz z samogłoskami [i.], [u.], por.: s'kėr' „skiriū, skiri’ —s'ki.r'„skiria', s'kėr' ‘skéri’; kor’ ‘kuriu, kuri' —ki.r’ ‘kuria’, kor ‘kori’, dlatego z długimi można wiązać tylko samogłoski [e], [a]. Krótkie [e], [e], [0], [a] można byłoby uznać za warianty pozycyjne samogłosek [i.], [e'], [u.], [a'] tylko wtedy, gdybyśmy dla gwary wprowadzili kategorię dwóch typów akcentu, w większej części odpowiadającą kategorii diachronicznej — akcent główny i akcent wycofany. Jednakże, myśląc synchronicznie, „nie wiemy”, który akcent jest główny, a który retrakcyjny, natomiast ze słuchu, jak pokazują nasze eksperymenty audytywne, akcenty te są obecnie rozróżniane bardzo słabo; zaobserwowane między nimi różnice można oznaczać jedynie intonacjami. Ponadto nie tylko samogłoski długie, lecz także krótkie (półdługie) mogą być akcentowane zarówno akcentem głównym, jak i retrakcyjnym. W pozycji akcentu głównego półdługie [i. |, [u.] mogą, odpowiednio, występować w dowolnej sylabie wyrazu, natomiast samogłoski [e], [e], [0], [a], gdy są akcentowane jako krótkie, zachowują tę cechę głównie w końcowej sylabie wyrazu, lecz występują także w sylabach położonych dalej od końca wyrazu (w czasownikach wywodzących się z wykrzykników dźwiękonaśladowczych, por. trép'tzleje ‘dreptał’, w wyrazach zapożyczonych z innych języków, por. lat'vej ‘Łotwa’, w niektórych miejscach gwarowych — w przyrostku stopnia wyższego przymiotników -ėsnis, -ė). Jeżeli samogłoski krótkie akcentowane akcentem głównym zachowują się przeważnie tylko w sylabie końcowej, to akcentowane akcentem retrakcyjnym występują nie tylko w sylabie końcowej, lecz także w sylabie przedostatniej, natomiast w sylabach położonych jeszcze bardziej na początku ich krótkość również często nie jest już zachowywana. W kwestii zależności samogłosek [e], [0] ostatecznej odpowiedzi dostarcza pozycja nieakcentowana. Samogłoski nieakcentowane [i] —[e], [u] —[0] są wariantami swobodnymi, dlatego także w pozycji akcentowanej (w której opozycja tych samogłosek nie ulega neutralizacji) samogłoski [e], [0] należy uznać za krótkie warianty samogłosek [i.], [u.]. Samogłoski [e], [a], podobnie jak samogłoski długie [e“], [a"], są samodzielnymi fonemami. W gwarze poniewieskiej w tej samej pozycji akcentowanej występuje opozycja samogłosek długich–półdługich lub długich–krótkich (neutralizowana jedynie w końcowej sylabie otwartej), a ilościowość samogłosek byłaby cechą dystynktywną należącą do fonemów. Samogłoski, które w pozycji akcentowanej mogą być tylko długie ([ė'], [0']) albo tylko krótkie ([e], [0]), nie tworzą korelacji pod względem długości–- krótkości. (Opierając się wyłącznie na samogłoskach [ė“], [0°], ulegających skróceniu w sylabie nieakcentowanej, ilość można by przypisać także poziomowi suprasegmentalnemu.) Przeciwstawiając długie–półdługie [i], [i.], [ww], [#.], w parach minimalnych rozróżnia się wyrazy tylko o różnych znaczeniach, np.: ski'la “dziura' —ski.la “rozpadło się', mū'š ‘Musa’ — mū.š ‘musa’, a więc samogłoski te w pozycji akcentowanej zachowują tę samą ilość. Długie i krótkie fonemy /e"/, /e/, /a'/, Ja/, przeciwnie, najczęściej rozróżniają formy tego samego wyrazu (których 6 | KAZIMIERAS GARŠVA w języku jest najwięcej) i znacznie rzadziej — różne wyrazy, np.: ké'l' ‘podnosi, podnosić, podnoszą’ —kel’ “wiele, wielu’. Akcentowane samogłoski krótkie niekiedy w tej samej pozycji mogą być wydłużane niemal do półdługich (zwłaszcza przy podkreślaniu sylaby z powodu intonacji), lecz znaczenie wyrazu się przez to nie zmienia. Takie wydłużone samogłoski można uważać za fakultatywne warianty fonemów krótkich, niekiedy mające także znaczenie stylistyczne (podobnie dawne samogłoski długie [i], [ė'], [uw], [0], w sylabie nieakcentowanej bardzo rzadko wymawiane jako nie krótkie, lecz półdługie, są fakultatywnymi wariantami pozycyjnymi samogłosek krótkich, np.: gi.vi-bés’ ‘życia’, bū.vo.m ‘byliśmy- ’). Mając akcent główny lub poboczny, samogłoski gwarowe pozostają dłuższe lub ulegają wydłużeniu. Jednak wszędzie występują fonemy uk avieju ugumy, a wszystkie pozostałe dźwięki są wariantami pozycyjnymi (por. Kazlauskaitė 2001; Kazlauskienė 2001). Opisy fonem niskiego wzniesienia o trzech iloczasach są błędne. Dž. Treigeris (Trager 1940: 31; 1941: 139-141) uważał długie samogłoski litewskie i łotewskie za grupy dwóch elementów (połączenia podwójne), natomiast w języku chorwackim oddzielał ilość od fonemu i uważał ją za prozodem. Ilość za prozodemę (różniącą się od fonemów trwaniem) uważali przede wszystkim przedstawiciele praskiej i londyńskiej szkoły językowej. Amerykańscy deskryptywiści oraz przedstawiciele moskiewskiej szkoły fonologicznej przypisywali ilość w niektórych językach poziomowi segmentalnemu (Kuznecov 1970: 339-344). Podejmuje się również próby rozkładania długich samogłosek na 2—3 mory. Zgodnie z teorią mor długie samogłoski są połączeniem dwóch takich samych krótkich fonemów (mor), należącym do sylaby. Do języków „politonicznych” zaczęto ją stosować dlatego, że dwa typy akcentu (intonacje) występują rzekomo nie tylko w dwugłoskach (połączeniach dwóch fonemów), lecz także w samogłoskach długich. W akcentowanej morze ton jest podobno podniesiony: akcent w pierwszej morze jest akutem, w drugiej — cyrkumfleksem. Teoria ta nie pasuje do języka litewskiego dlatego, że intonacje nie są do końca zależne od akcentowania: są one dodatkową cechą pewnych morfemów, niewielce związaną z akcentem, a nie cechą wyrazów czy form. Intonacje dwugłosek różnią się bardziej jakością tego samego pierwszego członu niż kontrastem między pierwszym a drugim członem. Długie samogłoski [0°], [ė"] nie mają równoważnych krótkich odpowiedników, z których by się składały (Girdenis 1995: 259-260). Okazało się, że nasz język nie jest tonalny, a ponadto rola intonacji dwugłosek i samogłosek zasadniczo się różni z powodu odmiennego kontrastu. W języku litewskim dwa następujące po sobie krótkie samogłoski rzadko są ściągane w jedną (por. paakéti, priiminėti —pasilsėti ‘pasiilséti’), co pozwala uważać samogłoski długie za samodzielne fonemy (Kuznecov 1970: 344). A. Baranauskas (Baranovskij 1898: 21-23) uważał samogłoski krótkie za jednomorowe, półdługie — za dwumorowe, a długie — za trzymorowe. Fonetycznie takie abstrakcyjne proporcje są możliwe, ale nie są dokładne: samogłoska półdługa w środku wyrazu, na końcu i nieakcentowana, na przykład w gwarze uciańskiej, jest dłuższa od krótkiej 2,1, 1,7, 1,9 raza, samogłoska długa —2,4, 2,1, 2,7 raza (Girdenis 2001: 270). W gwarze poniewieskiej bardzo się skracają i redukują samogłoski nieakcentowane. J. Stepanow wyróżniał samogłoski jednomorowe, dwumorowe i trzymorowe, morami wyjaśniał prawa metatonii A. Leskiena (zob. Rodionov 2001: 432-433). Modelując akcentuację historyczną, J. Stepanow uważał, że akut występował w sylabie dwumorowej, cyrkumfleks —w sylabie trzymorowej. Przy przesunięciu akcentu w lewo jedna mora została utracona, INTERPRETACJE GŁOSEK JĘZYKA LITEWSKIEGO | 7 a intonacja w drugiej morze sylaby lewostronnej została zmieniona z opadającej na wznoszącą. Trudno przekonująco uzasadnić metatonię morami. Interesująca teoria mor nie sprawdziła się w żadnym języku europejskim posiadającym intonacje: ani w łotewskim (por. Ivanov 1959: 134), ani w serbskim i chorwackim (Kuznecov 1970: 343— 344), ani w językach północnoskandynawskich (Kacnel'son 1966: 37-38, 120-121). 2. DWUGŁOSY 2.1. Dwugłoski mieszane i złożone Największy problem dotyczy fonologicznej interpretacji dwugłosek niektórych języków indoeuropejskich. Dwugłoski języka angielskiego, niemieckiego, rumuńskiego (por. Gordina 1966: 174-175; Glušak 1966: 379-381), litewskiego i innych języków uważa się zarówno za fonemy, jak i za połączenia dwóch fonemów, albo jedne — za fonemy, inne — za połączenia samogłosek lub ich warianty. W bałtystyce raczej nieprędko dojdzie się do jednolitego stanowiska, ponieważ obie strony językoznawców mają własne argumenty. Liczba językoznawców opowiadających się za jednym lub drugim stanowiskiem w tym przypadku niewiele znaczy, ponieważ zależy to od liczby uczniów wykształconych przez danego naukowca. W języku litewskim wyróżnia się dwugłoski jednorodne [ie], [uo], dwugłoski złożone [ai], [au], [ei], [ui], [eu], [oi], [ou] (trzy ostatnie występują tylko w wyrazach międzynarodowych, por. Ambrazas, red. 1997: 22) oraz dwugłoski mieszane, których pierwszą część w całym języku litewskim stanowią samogłoski krótkie [i], [e], [x], [a], a drugą — sonanty [/], [r], [m], [n]. Dwugłoski mieszane [il], [ir], [im], [in], [el], [er], [em], [en], [ul], [ur], [um], [un], [al], [ar], [am], [an] oraz dwugłoski złożone są niewątpliwie połączeniami dwóch fonemów. Występują one tylko przed spółgłoskami i na końcu wyrazu (przed pauzą), natomiast przed samogłoskami rozpadają się na dwie sylaby: kil —ti: ki—lo, kél—ti: ké—lia, kal—ti: kū—lia, kdl—ti: kū—la (dyftongi rozpadają się rzadziej: baddu—ti: bada—vo (wszystkie derywaty z przyrostkiem -auti), gau—ti: gū—vo, sdu: sa—vė, ui—ti: u—ja). Elementy dwugłosek obu typów zastępowane są innymi fonemami ', np.: gilti: gulti: gėlti; šalti: šėlti: šilti; kalti: karti: kasti; kaito (: krito): kalto: karto; valgai: valgei: valgiui; mduti: malti itd. Wskutek oboczności samogłoskowej w obrębie tego samego morfemu mogą zmienić się obie części dwugłoski: kilti: kyla, slefika: sliūko, malti: miltai, plauti: plévé itd. W odróżnieniu od dwugłosek dyftongi bardzo rzadko dzielą się na dwie sylaby. Zdarza się to również w przypadku samogłosek długich (/y—ti: li—jo, Zii—ti: žū—vo), dlatego ten i inne argumenty mają jedynie charakter uzupełniający. Jednak za dwufonemicznością dyftongów złożonych przemawiają inne argumenty: są one dłuższe od samogłosek długich (i dyftongów jednolitych, zob. Pakerys 1986: 190), na końcu wyrazu, a nawet w jego środku, ich druga część może wymieniać się ze spółgłoskami j, v: l.poj. narz. tufgui: miejsc. turguje, tau: tavo, sau: savo, sudiéu: su Dievū; ūi—ti: u—ja, gaūu—ti: gū—vo. Dlatego proponuje się uznawać drugie człony dyftongów złożonych za warianty fonemów /j/, /v/. oba składniki dyftongów złożonych należą tylko do tej samej sylaby, są niepodzielne i mają podobną długość jak samogłoski długie —nie całkiem uzasadnione. Elementy prozodyczne nie pozwalają uznać niektórych par za minimalne. 8 | KAZIMIERAS GARŠVA 2.2 Dyftongi zrośnięte [ie], [uo] Dźwięki te, jak wskazuje również ich klasyfikacja, różnią się zarówno od dyftongów złożonych, jak i od samogłosek. Pod względem swoich właściwości są pośrednie między dwugłoskami a samogłoskami. Z dwugłoskami łączą je dwie (z pośrednią —trzy: [iea], [uoa]) części składowe oraz to, że nie mają krótkich odpowiedników, charakteryzują się zmiennym stopniem wzniesienia (nie da się go dokładnie ustalić), są nieco dłuższe od samogłosek długich. W podręcznikach szkół średnich [ie], [uo] uważa się za dyftongi (por. Kondratas 2001: 15-16, 61, 179-180; Sirtautai 1999: 59, 62; Palubinskienė, Čepienė 2001: 31), w podręcznikach szkół wyższych —za fonemy (Girdenis 1981: 59-60; Girdenis 1995: 83-87) lub fonetycznie za dyftongi, a fonologicznie —za jeden fonem (Petkevičienė 1993: 3, 4, 9). Do samogłosek zbliżają dyftongi zrośnięte zlewające się komponenty oraz fonetycznie i fonologicznie podobne akcenty toniczne (akcentowane części składowe nie ulegają wydłużeniu). Na styku przedrostka i rdzenia dyftongi mogą występować przed samogłoskami i innymi dwugłoskami: prieežis, prieangis, prieaušris, niioara, nūoalpis, nūoauga itd. (por. Girdenis 1981: 60; Pakerys 1986: 188), pusiduaugis, sduéda (Tekorius 1985: 131-132). Nie są to jednak istotne okoliczności fonologiczne. Komutacja (zastąpienie innymi fonemami) części dyftongów zgodnych jest, moim zdaniem, raczej formalnym, przypadkowym i dlatego nie tak koniecznym elementem dla udowodnienia lub odrzucenia dwuplikemowości ie, uo. Okoliczność ta również bardziej zbliża je do połączeń dwóch fonemów występujących w jednej sylabie. Zauważono, że druga część [ie], [uo] może być przeciwstawiana składnikom innych dyftongów lub mieszanych dwugłosek: kiėtis — kirtis, duoti —duiti —dūrti —dumti, kuokėlė —kulkėlė, kuopti —kurmmpti, liiotas —luitas, tick —tilk —tirk —tisk, diiok —dumk —durk itd. Z niezrozumiałych przyczyn (Girdenis 1983: 151) nie chce się uznać, że może być zastąpiona również pierwsza część tych dwugłosek spółgłoskami [7], [s], [Z], choć zwrócił na to uwagę już L. Jelmslevas (Hjelmslev 1936— 1937: 28; por. także Kazlauskas 1966: 73-76; Buch 1998: 11-12 itd.), np.: feną —sėną —pėną, iėžė —vėžė, puotą —protą, skūodžia —skrodžia —skradžiai; piétus —pratus, tiodas —sad, skała —wyspa —szkoda, komara —sposobu —rudy, jagodę —nagą —sugą —wagq, wąchać —kopać —znaleźć (—kosti)'. W historycznej wymianie złożonych dwugłosek i mieszanych dwugłosek uczestniczy tylko jedna część (pierwsza, por. Pakerys 1986: 191, 193), ale z tego powodu nikt nie proponował uznawać ich za samogłoski. Zbieżne dwugłoski [ie], [uo] mogą tworzyć opozycję także z samogłoskami: lieti —lyti —loti, liesti —lįsti —lėsti, liepti —liuo[p]ti ‘Serti’ —lipti —lėpti —lo[p]ti ‘lobti’, plienas —plynas — plonas, skiestą —skystą —skūstą, šviėsti —švisti —šveisti, tié —tuo —tij —to —tą, tiekti — tudkti —tikti —tėkti —tūkti, tiėsė —tėsė —tąsė, duoti —dėti, puodas —pūdas —pūdas — pėdas, puotą —pūtą i tak dalej. Nie może to być żadnym argumentem na poparcie jednej z dwóch opinii, ponieważ w ten sposób moglibyśmy dowodzić nie tylko „jednofonemiczności” [ie], [uo], lecz także „jednofonemiczności” wszystkich pozostałych dwugłosek i „dwufonemiczności” samogłosek. Lecz dwugłoski często są zastępowane przez samogłoski, a samogłoski —przez dwugłoski, np.: basido —baido —būdo —būdo, jauko — juoko —jūko, reikia —riėkia —rėkia, žandas —žiedas —žydas, laūpo —ldipo —leipo — liepo(s), kais —keis —kirs, kaimas —kėlmas —kiémas, teis —tiés —tirs, vaikas —viėkas — Ostatnie cztery pary byłyby odpowiednie tylko w tym przypadku, gdybyśmy za drugi komponent dyftongów [ie], [uo] uznali samogłoskę [a] (por. LKA II 77). INTERPRETACJE GŁOSEK JĘZYKA LITEWSKIEGO | 9 vilkas —viskas. Budowa sylaby i wyrazu dopuszcza tylko określony ciąg fonemów. Na przykład w początkowych zbitkach spółgłoskowych spółgłoski [m], [t] i inne występują tylko po s (por. smok —stok) i nic nie wymaga, aby w komutacji zamieniały się miejscami. Konsekwentnie stosując zasady rozróżniania fonemów N. Trubeckiego (1960, 62-66, 207), nie należałoby uważać za fonem przynajmniej dyftongu [uo], ponieważ może on rozpadać się, podobnie jak inne dwugłoski, na dwie sylaby. W czasie przeszłym jednokrotnym [uo] rozpada się na dwie sylaby w derywacyjnym przyrostku -uoti, -ūoja, -ūvo, por.: ga—-ruo—ti —ga—ra—vo, va—-žiūo—- ti —va—zid—vo (podobnie jak w przyrostku -duti, -auja, -avo, por. badauti, badauja, badavo)". Na uwagę zasługuje również wymiana wygłosu tematu -uo z przyrostkiem -uva: akmuo | akmuva, ruduo / ruduva, sesuo | sesuva, šuo | šuva, tešmuo /teSmuva i podobnie- “. W wielu gwarach mogą występować oba warianty wyrazu. Pojawienie się przyrostka -uva można tutaj wyjaśnić również fonetycznie: między dwiema samogłoskami, podobnie jak w innych przypadkach, wstawiona zostaje spółgłoska [v]. Z dyftongiem ie w języku litewskim takich przykładów nie ma, por. dio—ti —da—vé, ei—ti — é—jo, lecz lie—ti —lie—jo. Występuje to tylko w języku łotewskim, por. siet “wiązać, łączyć’ —sė—ja “wiąże, łączy'. Dyftongi zbieżne [ie, uo] są nieco dłuższe od samogłosek długich. Dyftongi złożone są jeszcze nieco dłuższe —decydują o tym samogłoski niskiego wzniesienia [a, e]. Według A. Pakerysa (1982: 52) stosunek akcentowanych samogłosek długich o stałym akcencie inicjalnym, dyftongów zbieżnych [ie], [uo] i dyftongów złożonych [au], [ai], [ei], [ui] w języku standardowym wynosi 1: 1,12: 1,25, nieakcentowanych —1: 1,09: 1,15, natomiast w przypadku akcentowanych o stałym akcencie finalnym jest najmniejszy —1: 1,02: 1,08. Podobne dane uzyskano również w południowo-zachodnich gwarach języka litewskiego (Atkočaitytė 2000: 99; Leskauskaitė 2001: 122). W gwarze szakijskiej poliftongi są dłuższe od odpowiednich monoftongów w stosunku 1,61: 1. Inwersyjnie pokrywają się one z dwugłoskami [ai, au], dlatego również powinny być tak samo interpretowane. Dane dialektalne [ie], [uo] zasadniczo nie zmieniają interpretacji. Na przykład w dialektach południowoi zachodniożmudzkich, poniewieskim, uciańskim i innych nieakcentowane [ie], [uo] najczęściej ulegają monoftongizacji (w dialektach północnożmudzkich odwrotnie — dyftongizują się é, 0), ale tak może być również z innymi dyftongami: por.: żmudz. va ks ‘vaikas’, poniew. graZe(s') ‘gražiai(- s)', mato(s) “mataū(- s)', kiekviéns | kekviéns | kikviéns ‘kiekvienas’, stegvi.le /steigvi.le ‘Steigviliai’ itd. Monoftongizacja dyftongów występowała w dialektach różnych języków: litewskiego, łotewskiego, słowiańskich, tocharskiego, arabskiego i innych (Schmalstieg 2001: 145-146, 225). Jednofonemową interpretację zbieżnych dwugłosek niektórych języków proponowano już w 1929 r. (Trubetzkoy 1929: 55), chociaż nie każdą zbieżną dwugłoskę należy uważać za jeden fonem (Vachek 1936). Uznawanie litewskich głosek [ie], [uo] za jeden fonem proponowano od 1965 r. (Trost 1965; Smoczynski 1978; Kosienė 1978: 30-31; Kačiuškienė 1982: 41; Girdenis 1983: 152; 1995: 85-87; Leskauskaitė 2001: 23; Smoczynski 2001: 211-213). Najważniejszy argument za jednofonemowością [ie], [uo] Dyftong [uo] w przykładach diio—ti —da—vė, šlūo—ti —šla—vė (podobnie jak dyftong [au], por. aū—ti — a—vé,gau—- ti —ga—vo, mdu—ti —mo—ve) mógłby być uznany za połączenie /a/ i /v/, jednak w odróżnieniu od [au] jego komponenty wskutek reguł budowy wyrazu „zamieniają się” miejscami. Moglibyśmy uwzględnić te wyjątki słownikowe tylko wtedy, gdybyśmy przyjęli dwufonemową interpretację samogłosek długich, ponieważ tutaj podobna wymiana głosek występuje częściej, por. gyv—ti —gi-jo,bū-- —ti —bu—vo. Północni mieszkańcy okolic Poniewieża mówią rodov „ruduva”, šėva Suva“, ale akma | akem „kamień”, piema | piem „pasterz“. 16 | KAZIMIERAS GARŠVA GIRDENIS, A. 2000: Prace językoznawcze 1, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. GIRDENIS, A. 2001: Prace językoznawcze 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. GLUušAK, T. S. 1966: O problemie interpretacji fonologicznej dialektów. Layman, C. K., red., Badania fonologiczne, Moskwa: Nauka, 376-384. GORDINA, M. V. 1966: O różnych jednostkach funkcjonalnych języka. [llaymsn, C. K., red., Badania fonologiczne, Moskwa: Nauka, 172-183. Hamp, E. P. 1959: Fonemy języka litewskiego z Buividze. International Journal of Slavic Linguistics and Poetics 1-2, HEESCHEN, C. E. E. 1968: Wprowadzenie do podstawowych problemów fonologii generatywnej ze szczególnym uwzględnieniem fonologii litewskiej: rozprawa doktorska. w celu uzyskania stopnia doktora, Bonn: Uniwersytet Fryderyka Wilhelma. HIELMSLEV, L. 1936-1937: 195-202. Akcent, intonacja, iloczas. Studi Baltici 6, 1-57. Ivanov, V. V. 1959: O prozodii intonacji w języku łotewskim. Sokols, E., red., Rakstu krajums. Dedykowane akademikowi prof. dr. Janisowi Endzelinowi... Ryga: Wydawnictwo Akademii Nauk Łotewskiej SRR, KABELKA, J. 1987: Język łotewski, Wilno: Mokslas. KACNEL’SON, S. D. 1966: Porównawcza akcentologia języków ormiańskich, Moskwa-Leningrad. KACIUSKIENE, G. 1982: Ilość samogłosek w gwarach zachodnich północnych panevėžiškiai i jej interpretacja fonologiczna. Kalbotyra 33 (1), 39-45. KAZLAUSKAITE, R. 2001: Samogłoski o niskim wzniesieniu w gwarze Pašušvys. Kalbotyra 50 (1), 43-52. KAZLAUSKAS, J. 1966: 133-148. System elementów różnicujących litewskiego języka literackiego. Kalbotyra 14, 73-81. KAZLAUSKAS, J. 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego, Wilno: Mintis. KAZLAUSKIENĖ, A. 2001: Akcenty poboczne w gwarze zachodnioaukštaitskiej kauniškiej. Kalbotyra 50 (1), 53-66. KENsTOWICZ, M. 1969: Fonologia języka litewskiego. Rozprawa doktorska, Urbana (IIl.): University of Illinois. KENSTOWICZ, M. 1970: O zapisie długości samogłosek w języku litewskim. Papers in Linguistics 3 (1), 73-113. KENsTOWICZ, M. 1972: Fonologia języka litewskiego. Studies in the Linguistic Sciences 2 (2), 1-85. KLiMAS, A. 1970: Pewne próby zinwentaryzowania fonemów litewskich. Magner, Th. E, Schmalstieg, W. R., red., Lingwistyka bałtycka, University Park—Londyn: Pennsylvania State University Press, 93-102. KLIUKIENE, R., red. 1997: Czytanki z fonetyki języka litewskiego, Wilno: Uniwersytet Wileński. KONDRATAS, B. 2001: Zasady języka litewskiego. Książka ucznia, Wilno: Presvika. KOSIENE, O. 1978: Samogłoskowe fonemy dialektu uciańskiego. Kalbotyra 29 (1), 29–40. KURTYŁOWICZ, J. 1956: Apofonia w języku indoeuropejskim, Wrocław: Ossolineum. KuzNEcov, P. S. 1946: W kwestii dodatkowego uderzenia. Dokładność w systemie fonologicznym języka MTU, Bom. 6, 12-17. KUZNECOV, P. S. 1970: O systemie fonologicznym języka serbsko-- chorwackiego. Transformacje A. A. Z historii fonologii rodzimej, Moskwa: Nauka, 336–354. LESKAUSKAITE, A. 2001: Wokalizm południowo-zachodnich gwar auksztockich: badanie fonologiczne i eksperymentalne, rozprawa doktorska, Wilno: LKI, VDU. MARKEVICIENE, Z. 1999: Teksty gwar auksztockich 1, Wilno: VU. MIKALAUSKAITE, E.1975: Prace z fonetyki języka litewskiego, Wilno: Mokslas. PAKERYS, A. 1982: Prozodia ogólnego języka litewskiego, Wilno: Mokslas. PAKERYS, A. 1986, 1995: Fonetyka ogólnego języka litewskiego, Wilno: Mokslas. PALUBINSKIENE, E., CEPIENE G. 2001: Język litewski dla klasy 8, Kowno: Šviesa. PETKEVICIENE, R. 1993: System dwugłosek języka litewskiego, Szawle: ŠPI. RobioNov, V. A. 2001: Język litewski pod koniec akademika IO. C. Crenanosa. Kybpsikosa, E. C., Anko, T. E., red., A3bik u Kynbmypa. Oaxmoi u ųennocmu. K 70-nemuio Opus Cepeeeeuxa Cmenanoea, Mocksa: 51351KH CIaBSHCKOM Ky/IbTYphI, 421-434. INTERPRETACJE DŹWIĘKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO | 17 SALYS, A. 1992: Rastai 4, Roma: Lietuviy kataliky mokslo akademija. SAWICKA, J. 2001: Zarys typologii fonetycznej języków słowiańskich, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. SAWICKA, J., GRZYBOWSKI, S. 1999: Studia z palatalnosci w jezykach stowiariskich 1, Torun: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikotaja Kopernika. SCHMALSTIEG, W. R. 1958: Studium opisowe litewskiego systemu czasownikowego. General Linguistics 3 (3) (Suppl.), 85-105. SCHMALSTIEG, W. R. 2001: Paralele fonologiczne litewsko- -indoeuropejskie. Acta Linguistica Lithuanica 45, 145-150. SIRTAUTAL J. V. ir V. V. 1999: Język litewski. Podręcznik dla 5 klasy, Wilno: Alma littera. SMOCZYNSKI, W. 1978: Sporne problemy wokalizmu litewskiego. Sprawozdania Oddziatu Krakowskiego PAN za rok 1976, 20 (2), 331-333. SMOCZYNSKI, W. 2001: Jezyk litewski w perspektywie porownawczej, Krakow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonskiego. STEPANOV, Ju. S. 1972: YaapeHue H MeTaTOHMS B TMTOBCKOM riarose. Baltistica, 1 dodatek, 169-183. SVECEVICIUS, B. 1964: /Tpocmbie 2nacnbie (MOHOGMOH2U) COBPEMEHHO20 AUMOBCKO20 AUMEPAMYPHO20 A3bIKA: IKCnepumermanbHo-(oHemu4eckoe uccredosatue, asropedepar JIMCCEpTALIHH Kau. OHIOJI. Hayk, BHILHIOC: BIV. TEKORIUS, A. 1985: O wartościowaniu fonologicznym litewskich dyftongów. Baltistica 21 (2), 125-133. TRAGER, G. L. 1940: Akcenty i iloczas serbsko-- chorwackie. Language 16, 26-32. TRAGER, G. L. 1941: Teoria systemów akcentowych. Spier, L., Holowel, A.I., Newman, St. S., red., Język, kultura i osobowość, Menasha, 131-145. TrosT, P. 1965: Dwie uwagi o wokalizmie litewskim. Acta Baltico-Slavica 3, 183-185. TRUBETZKOY, N. S. 1929: O ogólnej teorii fonologicznych systemów samogłoskowych. Travaux du Cercle Linguistique de Prague 1, 39-67. TRUBECKOJ, N. S. 1960: Podstawy fonologii, Moskwa: Wydawnictwo Literatury Obcojęzycznej. ULvVYDAS, K. red. 1965: Gramatyka języka litewskiego 1. Fonetyka i morfologia, Wilno: Mintis. URBANAVIČIŪTĖ, Ž. 1997: Spółgłoski twarde i miękkie w litewskim języku literackim i dialektach. Kliukienė, R., oprac., Czytanki z fonetyki języka litewskiego, Wilno, 154—159. VACHEK, J. 1936: Fonemy i jednostki fonologiczne. Travaux du Cercle Linguistigue de Prague 6, 235-239. VAITKEVIČIŪTĖ, V. 2001: Podstawy wymowy języka litewskiego i słownik, Wilno: Pradai. VITKAUSKAS, V. 1985: Słownik wymowy języka litewskiego, Wilno: Mokslas. VITKAUSKAS, V. 2001: Słownik wymowy języka litewskiego. Drugie wydanie uzupełnione, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ZINKEVIČIUS, Z. 1975: Drobiazgi IX. Baltistica 11 (1), 36. ZINKEVICIUS, Z. 1994: Dialektologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. ZINKEVICIUS, Z. 2002: Wybrane artykuły 1, Wilno: Litewska Katolicka Akademia Nauk. Kazimieras Garšva Otrzymano 2002 04 04 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa kgarsva(dtakas.lt