Ramaškonių šnektos priebalsinio kamieno daiktavardžių kaityba

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 89-102 Odmiana rzeczowników o temacie spółgłoskowym w gwarze Ramaškonių NIJOLĖ TUOMIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy głównych czynników przyczyniających się do procesu zmian i zaniku peryferyjnej gwary litewskiej Ramaškonių (rejon woronowski, Białoruś). Jest to dialekt południowolitewski, na który silnie wpłynęły sąsiednie języki słowiańskie. Obecnie językiem dominującym społecznie jest dialekt białoruski, który rozwinął się na litewskim podłożu. Podstawowe cechy fonetyczne, morfologiczne i leksykalne dialektu litewskiego pozostały nienaruszone w mowie starszych pokoleń, natomiast mowa młodszych pokoleń wykazuje znaczny stopień niestabilności. W artykule rozwój tematów spółgłoskowych przedstawiono jako ilustrację trwających procesów. Porównano paradygmaty fleksyjne dwóch pokoleń. Przesunięcia w bazie artykulacyjnej i tendencje do upraszczania należą do czynników przyczyniających się do zmian. Występuje wiele form wariantywnych, a niektóre formy przypadkowe zostały zastąpione wyrażeniami przyimkowymi. Wpływ języka standardowego jest zauważalny w języku starszych pokoleń. 1. SPOJRZENIE NA SOCJOLINGWISTYCZNĄ SYTUACJĘ REGIONU Współczesne prace językoznawców wskazują na aktywne zainteresowanie peryferyjnymi gwarami litewskimi. Uwagę zwracają zachodzące tam nieustannie złożone procesy wzajemnego oddziaływania gwar, a także rezultaty kontaktów gwar i języków. Poszukuje się metodologii pozwalającej ukazać osobliwości zmian gwar, ich przyczyny, różnego rodzaju wahania, niuanse wymowy oraz mechanizm stopniowej zmiany. Jednakże obecna sytuacja gwar znajdujących się na terytorium Białorusi, odizolowanych i oderwanych od głównego obszaru języka litewskiego, etapy ich zmian i zaniku, wpływ czynników zewnętrznych oraz kwestie związane z wycofaniem się jednego języka nie zostały dotąd dokładniej zbadane i opisane. Warunki badań nad problemami stosunków językowych bałtycko-słowiańskich niemal z każdym rokiem stają się trudniejsze: przeszkoda w postaci granicy państwowej, specyfika pracy z informatorami, a także metody ich poszukiwania i doboru. Ostatni i najlepsi przedstawiciele żywej litewskiej gwary mają ponad 60 lat. Możliwości utrwalenia cennych dla historii języka faktów z każdym rokiem maleją. Obecna litewsko-białoruska sytuacja językowa na pograniczu zmieniła się nie do poznania. To, że przed pół wiekiem wśród znajdujących się tuż przy granicy Litwy okolic występu Dievieniškiai język litewski odzyskuje swój prestiż: dość szybko rozszerzają się dziedziny jego użycia, w porównaniu z sytuacją języka litewskiego po drugiej stronie granicy państwowej, gdzie pozostało kilka zaniedbanych ognisk, ledwo się tlących, choć przed 60 laty sytuacja językowa na tych terenach była bardzo podobna. 90 | NIJOLĖ TUOMIENĖ Benekainių ir Varanavo (Gardino sritis, Varanavo r.), Geranainių* (Vijos r.) apylinbadaczom współczesnego pokolenia ukazują prace wybitnych litewskich i zagranicznych językoznawców, folklorystów oraz historyków, że istniały tam żywe wysepki litewskich gwar. Obecnie śladów istnienia litewskich gwar w niektórych parafiach Armiėniškiai, Woranowo i Raduń trzeba już szukać w miejscowych językach słowiańskich: w gwarach białoruskich jest wiele słów pochodzenia litewskiego (zob. Grinaveckienė, Mackevič 1988: 123-131; Grinaveckienė, Mackevič 1990: 165-173; 1993: 113-133; 1997: 185-195 i in.), zachowało się niesłowiańskie użycie przypadków oraz rodzajów rzeczowników (zob. Sudnik 1972: 19-22; Jonaitytė, Sudnik 1973: 75-77 i in. ). Duża część wsi badanego regionu, które w latach powojennych całkowicie utraciły żywy związek z innymi gwarami litewskimi oraz z życiem kulturalnym Litwy, dość szybko się zasymilowała. Język litewski i litewskość straciły swoją wartość. Najstarsze pokolenie mieszkańców doświadczyło również bolesnego procesu przymusowej slawizacji. Do świadomego przejścia na języki słowiańskie osoby narodowości polskiej silnie skłonił instynkt samozachowawczy (ponadto Polacy otrzymywali pewne przywileje: nie musieli służyć w wojsku, mogli wyjechać do Polski, czyli uciec przed terrorem stalinizmu i kołchozami). Młodsze pokolenie, po wygaśnięciu poczucia świadomości narodowej oraz osłabieniu lub nawet całkowitym zaniku kontroli społecznej (opinia sąsiadów itp.; szerzej zob. Gaučas 1993: 42-101), asymilowało się stopniowo i naturalnie: początkowo przeszło na litewsko- -słowiańską dwujęzyczność, a później — wyłącznie na języki słowiańskie. Potrzeba litewskości i języka litewskiego u najmłodszego pokolenia mieszkańców miejscowej wschodniej części rejonu Woronowo jest obecnie całkowicie wygasła. Należy zauważyć, że sam język litewski, mimo szybkiej denacjonalizacji Litwinów (nieprzerwany proces wynarodowienia kończy się w ciągu trzech–czterech pokoleń), zmieniał się stosunkowo powoli, * W publikacji „Lietuviški tradiciniai vietovardžiai“ (Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002) nazwa tej historycznej miejscowości została zaakcentowana z akcentem inicjalnym, jednak z opowieści Litwinów z miejscowości Ramaškonys i okolic nazwa ta została zapisana również z akcentem oksytonicznym Geranainys. 3 Należałoby nieco szerzej wyjaśnić stosunek miejscowej ludności do literackiego wariantu języka białoruskiego, a także kilka kwestii związanych z narodowością. Według A. Vidugirisa, ze względu na opóźnienie białoruskiej świadomości narodowej język białoruski nie był i obecnie nie jest przez miejscową ludność wiązany z językiem Białorusinów jako odrębnej narodowości. Nadal określa się go neutralnie — jako język prosty, miejscowy (tym terminem określa się także białoruską gwarę rejonów wileńskiego, solecznickiego i ejšyskiego, która w porównaniu z badanym regionem bardziej przypomina miejscową gwarę polską). Gwara białoruska jest nadal najaktywniej używana przez ludność wiejską. W okresie polonizacji i rusyfikacji ludności pełniła rolę pośredniczki: literacki wariant języka białoruskiego, którego starsze pokolenie nie zna, także obecnie nie jest na wsiach wysoko ceniony. Za bardziej prestiżowe uważa się języki rosyjski i polski. Absolutna większość miejscowej ludności uważa się obecnie pod względem narodowości za Polaków. Od połowy XIX wieku zadaniem kościoła prowadzonego przez Polaków było szerzenie nie tyle wiary, ile polskości. W opozycji do prawosławia wschodnich Słowian religię katolicką zaczęto nazywać wiarą polską („polska wiara”), a katolików uważać za Polaków (szerzej zob. Vidugiris 1988: 21—36) (do naszych czasów miejscowi Litwini, pozostali we wsiach po jednej, dwóch osobach, nie ośmielają się odzyskać swojej przyrodzonej narodowości). Jednak język polski także obecnie nie umocnił się na stałe na etnicznych ziemiach litewskich (jest szczególnie silnie propagowany i wspierany za pośrednictwem Kościoła). Zatem miejscowi mieszkańcy świadomie odróżniają oficjalne nazwy białorusis, baltarusių kalba od nieoficjalnych gudas, gudų kalba. W ich rozumieniu językiem białoruskim należy nazywać bardziej oficjalny ogólny język białoruski, który nie jest charakterystyczny dla tych okolic (używany przez miejscową administrację z licznymi naleciałościami języka rosyjskiego). Mówiąc baltarusis, często mają na myśli, że jest to człowiek innego wyznania (prawosławnego), przybysz. Zatem starszą litewską nazwą jest gudas —„miejscowy mieszkaniec, katolik“, gudų kalba —„miejscowa gwara białoruska“. Tutaj używana jest oficjalna, przyjęta w litewskim językoznawstwie tradycyjna nazwa języka baltarusių. W znaczeniu etnonimu używana jest zachowana przez miejscowych mieszkańców stara nazwa gudas, gudai. ODMIANA RZECZOWNIKÓW GWARY RAMAŠKONIAI | 91 konsekwentnie. Trudne, niekorzystne dla języka litewskiego warunki w krainie Balatnds* istniały przez kilka stuleci. Na tym niewielkim terytorium, można powiedzieć, spotykają się różnie zmienione stadia niegdyś jednolitej sytuacji językowej: od całkowitego zaniku języka, gdy po litewsku pamięta się zaledwie kilka nazw przedmiotów codziennego użytku, aż po dwujęzyczność, którą zachowali tylko dawni mieszkańcy. Mimo to we wsiach wschodniej części rejonu waranawskiego mieszkają Litwini“, którzy nadal doskonale mówią rodzimą gwarą dźwińską (szerzej o miejscowych Litwinach zob. Vaišnytė 2002: 545-556). Prawie wszyscy są najstarszymi miejscowymi mieszkańcami, którzy obok języka litewskiego dobrze znają, swobodnie i aktywnie posługują się innymi językami charakterystycznymi dla tego regionu: miejscową gwarą białoruską (nazywaną przez nich językiem gūdų, przez przedstawicieli innych narodowości — prosty jazyk, prosta mowa), polskim i nieco słabiej — rosyjskim. Należy zaznaczyć, że okolice rejonu w 1953 roku były badane przez białoruskich językoznawców, którzy zbierali materiały do Atlasu dialektologicznego języka białoruskiego (DABM 59-147). Wówczas nie zauważono, że w regionie są osoby doskonale mówiące również po litewsku. Świadczy to o bardzo dawnej jednoczesnej znajomości i używaniu przez miejscowych mieszkańców tych dwóch języków (szerzej o funkcjonowaniu języków na badanym obszarze zob. Čekmonas 1988: 37-54). Obecnie w wielu wsiach tej wyspy zamieszkanej przez Litwinów: Biliuosė, Biliūnuose, Stanišiuose, Tūsamonyse, Dainavojė, Ramaškonysė, Navasėduose, Dafžininkuose, ArmoniSkese, Parubiškėse — pozostało po jednej, dwóch osobach znających język litewski i coraz rzadziej się nim porozumiewających. Bardziej aktywna tradycja litewskiej gwary zachowała się obecnie w Ramaškoniach, dlatego też najwięcej materiału językowego zebrano od Litwinów z tej wsi: nagrano kilkadziesiąt godzin spójnych tekstów gwarowych, a podczas specjalnych wywiadów sporządzono paradygmaty odmiany rzeczowników i przymiotników oraz paradygmaty akcentuacyjne. Jak już wspomniano, miejscowi mieszkańcy okolic Woranowa od dawna posługiwali się kilkoma językami (często w jednej opowieści, dyskursie"- ), ponieważ na tym terytorium Litwini i Słowianie żyli w przemieszaniu mniej więcej od IX w. (zob. Zinkevičius 1989: 4-11; Garšva 1989: 28-32). Dlatego już dość wcześnie powstały tu warunki do kształtowania się nowych zjawisk językowych, których stale przybywa. Sam język litewski już ponad 80 lat temu utracił w rejonie Balatny prestiż oraz pozycję równorzędnego środka komunikacji. W tym niewielkim regionie stopniowo od chwiejnej dwujęzyczności (miejscami — wielojęzyczności) przechodzono do jednojęzyczności (szerzej zob. Grumadienė 1994: 84) — w regionie niemal we wszystkich dziedzinach życia porozumiewa się głównie miejscową gwarą białoruską (zob. przypis 2) (obszary użycia języka polskiego i rosyjskiego są stosunkowo znacznie węższe). Stopniowa ewolucja izolowanych gwar litewskich przyniosła zmiany nie tylko ilościowe, lecz także jakościowe, które są nierównomiernie rozłożone na różnych poziomach języka4 Miejscowi ludzie zamiast nowszej nazwy centrum rejonu Woranowo używają dawnej nazwy Balatna. 5 W paszportach niemal wszyscy są wpisani jako Polacy, narodowość ich rodziców i dziadków nie jest w dokumentach odnotowywana — najczęściej znajduje się tam myślnik, choć najstarsze pokolenie uważa się za Litwinów. Przeprowadzono wywiady na podstawie ankiety morfologicznej „Programu badań gwar języka litewskiego i ich wzajemnego oddziaływania” (opracowali D. Mikulėnienė, K. Morkūnas). Zmianę języków w środowisku dwulub wielojęzycznym językoznawcy nazywają zmianą kodów — często mówi się nie tylko o zmianie kodów różnych języków, lecz także odmian tego samego języka. Autorka wygłosiła na ten temat referat w 1996 roku na konferencji naukowej LKI „Język litewski: badacze i badania” (więcej o zmianie kodów zob. Grumadienė 1996, Urnėžiūtė 1998). 92 | NIJOLĖ TUOMIENE myli się. Prawdopodobnie największy i łatwo zauważalny wpływ widoczny jest w zakresie fonetyki i leksyki. Zauważalne są również zmiany w bardziej odpornej morfologii gwary. Zatem peryferyjna gwara Ramaškonių, należąca do dialektu południowoaŭksztockiego, wycofawszy się z życia publicznego, nie była już w stanie uniknąć ogromnego wpływu języka dominującego. Obecnie, wskutek zaburzenia pełnowartościowego funkcjonowania języka, pozostał tylko jeden styl jego użycia — potoczny. Silniejsza tradycja nadal utrzymuje się w środowisku rodzinnym, wśród bliskich osób. Kontakty języków i kultur oraz nieuchronnie wynikająca z nich różnorodna interakcja na różne sposoby skłaniały gwarę litewską mikroarealu Ramaškoniū® do zmian (Grumadienė 2001: 41). Ze względu na położenie geograficzne, niekorzystne dla Litwinów warunki historyczne oraz powodowany instynktem samozachowawczym znaczny odsetek mieszkańców wsi rejonu Woranowskiego zaczął w rodzinach porozumiewać się między sobą i z dziećmi w języku prostym, tj. po białorusku. Jednak język litewski jeszcze długo żył i miejscami nadal jest używany przez sąsiadów oraz krewnych. Świadomość narodowa, zwłaszcza obecnie, mieszkańców tych samych wsi, potrafiących mówić zarówno po litewsku, jak i po białorusku, jest względna i nie ma większego znaczenia. Jednak zmieniona wspólnota przyniosła większe lub mniejsze zmiany we wszystkich językach używanych w regionie. 2. OBECNA SYTUACJA GWARY. SPECYFIKA BADAŃ Dla językoznawców gwara tej znacznie zmniejszonej wspólnoty może być interesująca z kilku powodów: a) ze względu na archaiczność i unikatowość gwary jest to gwara peryferyjna (zob. szerzej Morkūnas 1993: 4—7); b) ze względu na swoisty mechanizm jej zmian, naturę zróżnicowania oraz interakcję z innymi językami; c) może to być kolejny przykład zanikania, degeneracji i śmierci gwary (jak stało się z gwarami litewskich wysp językowych w Lazūnach i Zieteli, zob. Vidugiris 1959: 195-213; 1985; 1998). W ostatnich latach gwarą tych litewskich zamieszkanych’ wysepek z różnych powodów interesuje się coraz mniej. Do tej pory przyszło mi czytać badania gwar peryferyjnych stwierdzające zróżnicowanie i niejednorodność języka, jednak brakuje w nich bardziej szczegółowej analizy oraz motywów wewnętrznych: co zmienia się najpierw i dlaczego. Zwykle odrzuca się to, co jest niesystemowe i należy już nie do systemu języka litewskiego, a formy, których obecnie w gwarach już się nie rejestruje, często rekonstruuje się i odtwarza na podstawie cech charakterystycznych dla danej gwary. Jednak badania materiału gwarowego zarejestrowanego w ostatnich latach wykazały, że jeśli w żywej mowie pewnych cech już się nie rejestruje, to najczęściej nie są one już także używane. Z drugiej strony cechy te różnicują się lub uległy zmianie; na przykład rzeczowniki należące do tego samego typu odmiany mogą być odmieniane lub akcentowane różnie. 8 Termin ten po raz pierwszy zastosował V. Čekmonas (1988: 37—54). Nawiasem mówiąc, opisany w jego artykule obszar Ramaškonių jest znacznie większy. Dane dotyczące gwary zebrano w latach 1983–1986 podczas ekspedycji kompleksowej. Szczegółowo zbadano wsie w okolicach Pereigoniū (br. Ileparanuusr), Benekainių (br. Bensxoni) oraz Varanavo (br. Bopanaa). W niniejszej pracy wykorzystano materiał zebrany niemal dziesięć lat później — w latach 1991—1999. W tym okresie liczba osób mówiących po litewsku na wsiach zmniejszyła się o połowę, dlatego też opisywany obszar znacznie się skurczył. i Udowodniono, że bardzo niewielu miejscowych mieszkańców badanych okolic ma obce pochodzenie. ODMIANA RZECZOWNIKÓW W GWARZE RAMAŠKONIŲ | 93 Dlatego podczas zbierania materiału i badania gwar peryferyjnych należy zwracać uwagę nie tylko na abstrakcyjne modele zmian systemu językowego, lecz także na samych mówiących oraz związki języka z jego otoczeniem społeczno-kulturowym. W opisywanym przypadku zmienność języka jest również wskaźnikiem sposobu życia i zachowania mieszkańców etnicznych ziem litewskich, ponieważ język przedstawicieli tej samej gwary w sąsiadujących ze sobą wsiach może się różnić. Można powiedzieć, że sama sytuacja gwary ramaszkońskiej jest wieloraka, wielowarstwowa i bezpośrednio zależy od pamięci jej przedstawicieli oraz potrzeby porozumiewania się nią. Używa się tu wyłącznie języka mówionego, tj. języka pełnego słów i wyrażeń codziennego stylu potocznego oraz intonacji. Występuje w nim wiele nienormatywnych form i innych indywidualnych zjawisk, na pierwszy rzut oka używanych sporadycznie i chaotycznie. Najpełniej gwarę ramaszkońską w 1960 roku opisał J. Šukys. Omawiając w artykule główne cechy charakterystyczne dla gwary, autor wspomina również o tym, że nežymiai, tad plačiau darbe neaptariama. Galima prielaida, kad beveik prieš penkis już wówczas istniały różnice między językiem starszego i młodszego pokolenia. Widocznie język się różnił; na badanych przez dziesięciolecia obszarach wsi Ramaškonia obowiązywała zasada doboru najlepszych informatorów, stosowana przy badaniu wielkich i silnych gwar. Obecnie zastosowanie jej jest niemożliwe — przeprowadza się wywiady ze wszystkimi informatorami, których uda się znaleźć i skłonić do rozmowy. Potrzeba używania języka litewskiego przez starsze (powyżej 80 lat) i młodsze (około 60 lat) pokolenia jest różna, dlatego poszczególne poziomy języka zmieniły się w różnym stopniu. Porównanie przedstawicieli dwóch pokoleń ukazuje konkretne zmiany, pozwala ustalić, w jakim stopniu i w jakim kierunku przesunął się stan gwary. Mowa najstarszych informatorów jest naturalna, dość stabilna i żywa, ponieważ przedstawiciele tego pokolenia, mówiąc po litewsku, starają się także myśleć w tym samym języku. Ponadto, aby dostosować się do rozmówcy, często przechodzą również do form wyrazów i akcentowania właściwych dla ogólnego języka litewskiego. Jeśli w rozmowie uczestniczy osoba mówiąca innym językiem, wówczas od języka litewskiego łatwo przechodzą do białoruskiego. Jednak zdania białoruskie często mają litewskie konstrukcje, niektóre słowa zachowują niesłowiańskie formy itp. Młodsze pokolenie przedstawicieli zachowuje się niemal całkowicie przeciwnie: chociaż dość dobrze mówią po litewsku, myślą po białorusku, a mówiąc, często dosłownie tłumaczą swoje myśli na język litewski. Pierwszym językiem osób należących do tego pokolenia jest już białoruski. Aby dostosować się do rozmówcy, zapomniane słowa i ich formy stosują przez analogię do częściej używanych słów języka litewskiego lub białoruskiego. Dla młodzieży i dzieci z rejonu woronowskiego, uczęszczających, jak już wspomniano, do miejscowych szkół białorusko-rosyjskich, język litewski jest już bezwartościowy. 3. PARADYGMAT RZECZOWNIKÓW O SPÓŁGŁOSKOWYM TEMACIE GWARY POD KONIEC XX WIEKU Zmiany językowe zazwyczaj wcześniej i łatwiej dostrzega się w dziedzinie fonetyki oraz leksyki. Jeżeli jednak są one odnotowywane w dziedzinie morfologii i składni, —to świadczy to o ogólnie niestabilnym stanie języka. W niniejszej pracy omówiono kilka cech morfologicznych zanikającej gwary, a konkretnie —spółgłoskowy typ odmiany rzeczowników. Porównywane są wielowarstwowe paradygmaty tego tematu, nieliczne i znacznie zmienione, opracowane na podstawie nagrań mowy dwóch pokoleń informatorów: starszego (powyżej 80 lat) 94 | NIJOLĖ TUOMIENĖ oraz młodszego (około 60 lat)". Aby jak najdokładniej ukazać skutki wzajemnego oddziaływania języków i utrwalić obecny stan, poszukiwano odpowiedniej metody. Ponieważ przedstawiono tu wprawdzie niesystematyczne, lecz autentyczne, żywo używane formy wyrazów, historyczna metoda porównawczo-rekonstrukcyjna w tym przypadku się nie nadawała. Sformułowane przez W. Labova prawa różnicowania się i zmian języka pozwalają ocenić rezultat zmian językowych zachodzących w dłuższym okresie, sformułować ich przyczyny oraz, w naszym przypadku, prognozować możliwy wpływ tych zmian na system deklinacyjny gwary. Język jest badany, według W. Labova, w czasie rzeczywistym, obserwowanym: tj. współczesny język litewski kilku pokoleń dwujęzycznych ludzi mieszkających obecnie w okolicach Waranowa. Odziedziczone ze starożytności tematy rzeczowników z powodu różnych przyczyn fonetycznych i morfologicznych bardzo wcześnie zmieniły się zarówno w gwarach litewskich, jak i w ogólnolitewskim języku literackim. Największe wzajemne oddziaływanie obserwuje się między tematami, które w systemie językowym znajdują się obok siebie lub niedaleko od siebie (Girdenis, Rosinas 2000: 51; Rinkauskienė 1997: 71). Odporność paradygmatu zależy od liczby rzeczowników poszczególnych tematów gwary oraz częstotliwości ich użycia. Temat spółgłoskowy w różnych językach indoeuropejskich zaczął się rozpadać jeszcze wcześniej (Kazlauskas 2000: 242), dlatego niewiele pozostało rzeczowników, które zachowałyby swój paradygmat deklinacji spółgłoskowej. W gwarze ramaškońskiej, zresztą podobnie jak w gwarach większego obszaru języka litewskiego, ten typ deklinacji jest bardzo nieliczny i znacznie podupadł — utracił wiele swoich właściwych form — które zostały zastąpione formami tematów produktywnych. W gwarze zachowały się po nich tylko resztki. Przyczyny nie są wyłącznie wewnętrzne, ponieważ słowa i tak nielicznego pnia w gwarze ramaškońskiej nadal zastępują również zapożyczenia białoruskie. Pod względem częstotliwości użycia niezbyt rzadkie słowa należące do badanego typu deklinacji, np.: juosmuo, liemuo, raumud, rémuo, stomudé, nie są już słyszane w żywej mowie ramaškońskiej, zastąpione innymi słowami, nierzadko słowiańskimi. Każdy rzeczownik tego typu deklinacji, zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, ma już w gwarze własną drogę zmian, która dotychczas nie była szczegółowo badana. Przedstawiono paradygmat rozpadającego się pnia spółgłoskowego, złożony z form rodzaju męskiego i żeńskiego, używanych przez przedstawicieli obu pokoleń informatorów (występujące formy wariantywne szerzej omówiono w komentarzach): 0 Warunkowy podział, aby utworzyć opozycję wobec starszego pokolenia przedstawicieli. W okolicach Ramaškonów nie ma już osób poniżej 60. roku życia mówiących gwarą dzukijską. ODMIANA RZECZOWNIKÓW W GWARZE RAMAŠKONSKIEJ | 95 1. TABELA. PARADYGMAT SINGULARISÓW RZECZOWNIKÓW O vyresnioji karta jaunesnioji karta V. TEMACIE SPÓŁGŁOSKOWYM akmu., pimu., šuvė, sesuvė a:kmenis, pi-menis, šuvė., seesuvė. | seserū.s * K. akmen'o, pi.men'o, šū.n'0, SESETrĖs a-kmen'o, pi.men'o, šū.n'o, seesceré.s | sa sceras N. akmen'u, pi.men'u, Sun'u, sa scerai del _pi.meen'- o, del'_siun'- o, del _scesceré.s G. akmeni, pi.meni, šū.ni“, sa-seers a-kmeni-, pL.meni-, šū.ni“, sascers . a-kmen'u, pi.men'u, šun'ū, s@ scerx akmen'u, pi.men'u, šun'ū, se seerx . kamienie (i), zębowe-(- i) | zębowe kamienie (i), van'dent-(i) Il. van'denin., mé-nasin van'denin. / in_vd.n'deni-, mé-nasin / in_mé-nasipi- (718 IN , .mū., šuvė, sesuvė pi.menis, šuvė., seesuvė. | siostry 2. TABELA. PARADYGMAT LICZBY MNOGIEJ RZECZOWNIKÓW O TEMACIE SPÓŁGŁOSKOWYM starsze pokolenie młodsze pokolenie V. akmenai, pi.menai, šū.nes, akmenai, pi.meenat, šū.nes, sdė:saeras sce-seru.s | sdė-saeras K. akmeni, pi.meni, Suni, sesarū akmeeniv, pi.meenit, Suni, seseris + . 3 w 3 * . a w m N. akmend.- m, pi.mena.- m, šunim, seserūm del pimenū:, del _sunii 0 p $ . = L oN a ja § - v 3 vs G. akmenis, pi.menis, šunis | Sunces, a-kmenis, pi.menis, šunis | Sunces, sa@-scerus | sa-seras s@ seers | sa-seeras In. akmeenais., pi.meenad.s, šunimū, akmenat.s, pi.menal.s, Sunimi, seseramit scesaersumil 11 12 Jak wiemy, w południowych dialektach n auksztockich wyrazów rdzeniowych l. poj. końcówką mianownika jest -uo, na południowym skraju dialektu ši końcówka jest wymawiana su jako dodane j. Gwarom Ramaškonių właściwa jest bardzo częsta monoftongizacja dyftongów uo, ie (niemal we wszystkich pozycjach), np.: w pozycji akcentowanej najczęściej -ie > i, I, i.; uo > ū.,ū.,ū., nieakcentowane t, >i.,uo > u. Przypadków su niesylabicznych w mowie już się nie odnotowuje. Na całym obszarze gwary południowoauksztockiej rejestruje się jedynie pojedyncze, niesystematyczne uo przypadki ie, monoftongizacji. Pierwsza forma w mowie młodszych jest częstsza. 96 | NIJOLĖ TUOMIENĖ In. akmeni-sa | vyresnioji karta jaunesnioji karta akmeni:sa, van'deni-sa | akment sx, van'dent-- sx van'deni-sx Il. akmeni sna, van'deni-snx akmeni-sna, van'deni-snx 5 pi.menal., Sunces, sdė-seras | s@ seru.s pimenai., Sunces, s@-seeras | S@ scer.s 4. CECHY KOŃCÓWEK PRZYPADKOWYCH 4.1. Niemało prac językoznawczych poświęcono również badaniu przyczyn wczesnego zastępowania rzeczowników o temacie spółgłoskowym innymi tematami oraz ich rozpadu w gwarach peryferyjnych. Opisano archaiczne pozostałości tematu w językach indoeuropejskich i gwarach litewskich (Senkus 1959: 167-175; Kardelytė 1959: 175-176; Grinaveckienė 1960: 173— 175; Vidugiris 1969: 178-182; Zinkevičius 1966: 256-267; Morkūnas 1969: 114— 115, 1989: 96-97; Girdenis, Rosinas 2000: 50-62; Kazlauskas 2000: 242-286 i in.). W językach bałtyckich, podobnie jak w słowiańskich, formy biernika liczby pojedynczej i mnogiej rzeczowników o tematach spółgłoskowych i i od dawna niczym się nie różniły, np. w naszym przypadku: lp. biernik a-ki-, pi.meni-, lm. biernik akis, pi.menis, a także w gwarze białoruskiej: lp. biernik z'vér, kamen’, lm. biernik z'verd, kamen'a. Ponieważ rzeczowników o temacie spółgłoskowym było znacznie mniej niż rzeczowników o temacie i, na drodze analogii we wszystkich gwarach litewskich zaczęły one przekształcać się w typ odmiany i (zob. Zinkevičius 1980: 224, 244; Kazlauskas 2000: 245, 246). W miarę rozpadu samego paradygmatu tematu i, w zależności od rodzaju rzeczownika, formy tematu spółgłoskowego zostały odpowiednio zastąpione formami produktywnych tematów (i)o, (i)a, ė (Zinkevičius 1966: 260-267). Z przedstawionego IS niemal całkowicie rozpadającego się paradygmatu tematu spółgłoskowego zanikającej gwary" wynika, że formy mianownika liczby pojedynczej rzeczowników zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego (w żywej mowie, w tekstach zapisanych przez autorkę) są zróżnicowane: 1) w mowie przedstawicieli starszego pokolenia rejestruje się wiele form tematu spółgłoskowego: akmui., pi. mi, vandii, tesmi. ; 2) młodsi niemal całkowicie przeszli na końcówki tematów na (i)o: @-kmenis /xkmeni-s, vd.n'denis, mé-nasis, riv.denis, pl.menis | pi.meni-s, t@-§'menis. Pierwszy przypadek z -u.(-u6) — wspólna cecha południowych gwar litewskich wyżynnych (rozpowszechnionych w środkowej części obszaru Litwy), zachowana w gwarze ramaškońskiej przez najstarszych przedstawicieli. Wpływ na to mógł mieć również ogólny język litewski. Założenie to potwierdzają przykłady zapisane od nich 4 Starano się pokazać w paradygmacie, jakie formy jednego i drugiego pokolenia są używane najczęściej. Przytoczone przykłady występują naprzemiennie w tekstach gwary: zwłaszcza w opowiadaniach młodszego pokolenia znajdują się sąsiadujące warianty tego samego słowa. ODMIANA RZECZOWNIKÓW W GWARZE RAMAŠKOŃSKIEJ | 97 języka z doskonale zachowanym końcowym akcentowanym -uo: akmué, rudué, piemuo, sesuo, tesmuo, vanduo **. Pozostałe końcówki tematów na io -is, -ys, zapisane także w poszczególnych miejscowościach obszaru południowych gwar litewskich wyżynnych (LKA 1991: 34), w sąsiednim dialekcie dievėniškijskim (Lipskienė, Vidugiris 1967: 195; Mikulėnienė, Morkūnas 1997: 18), w dialektach zachodnich gwar litewskich wyżynnych (Senkus 1959: 169; Zinkevičius 1966: 260-262; LKA 1991: 34-36), są przez młodsze pokolenie ramaškończyków używane dość konsekwentnie, niemal bez innych wariantów równoległych. W mowie potocznej dąży się do uogólniania końcówek rzeczowników rodzaju męskiego (wszystkich typów odmiany): -(i)as, -is, -ys, rzadziej -(i)us. Ponadto język białoruski nie ma analogii do końcówek litewskich rzeczowników o rdzeniu spółgłoskowym. Dlatego również w litewskiej mowie potocznej wybiera się końcówkę produktywną, łatwiejszą do wymówienia, bardziej podobną pod tym względem do końcówki codziennej mowy białoruskiej, że przy odmianie wykazuje niewielkie zróżnicowanie (albo zróżnicowanie takie jak w języku białoruskim, ponieważ w świadomości mówiącego końcówki określonych przypadków języka litewskiego i białoruskiego są powiązane analogią morfologiczną), por.: br. kdmen' —lie. ū-kmenis, br. mėsec —lie. mé-nasis, br. vadd —lie. vd.n'denis. Jak widać, działa również tendencja do upraszczania języka. Jako wariant występujący obok najstarszej formy w języku ludzkim pojawia się fonetycznie zmieniona końcówka typu deklinacji spółgłoskowej -uva. Obecnie używa się z nią dwóch rzeczowników: šuvė /Suva, seesuvė | sesuva. Młodsi częściej używają formy pnia na i: seeseerėts | seseris. Szczególnie szeroko w gwarach aukštockich i żmudzkich rozpowszechniona jest dwusylabowa forma Suva ‘pies’ (Zinkevičius 1966: 256-257; Morkūnas 1969: 114; 1989: 96; LKA 1991: 34-35, mapy 27, 28, 30, 31; Grumadienė 1994: 101 i in.) z powodu tendencji do unikania jednosylabowej formy MIANOWNIKA LICZBY POJEDYNCZEJ (Kazlauskas 2000: 270). W gwarze południowoaukštockiej zapisane przez językoznawców formy vanduva, akmuva (por. Markevičienė 1999: 32) w mowie mikroarealu Ramaškoniai nie są już używane’- ®. Słowo mėnuo w gwarze ma dwa znaczenia: odcinka czasu i ciała niebieskiego. W pierwszym znaczeniu przedstawiciele badanej gwary odmieniają je jak rzeczowniki o temacie na įd: mé-nasis, mé-nas'o, mé-nas'u(- i), mé-nasi, mé-nas'u, me -nasi-i, mé-nasin, me-nasis. Starsi przedstawiciele w drugim znaczeniu używają formy lp. mianownika mé-nas — pozostałość tematu na -s, używana w gwarach południowoauksztockich, zapisana w Zieteli (zob. Kazlauskas 2000: 284—286). Tylko dwa słowa zachowały dawne formy MIANOWNIKA LICZBY MNOGIEJ z samogłoską e przed -s: Sunces, sdė:seras. Pozostałe rzeczowniki w zanikającej gwarze używane są już wyłącznie z końcówkami tematów samogłoskowych: pi.menai., teSmeenai., van deenai.. 4.2. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego duktė, sesuo DOPEŁNIACZ LICZBY POJEDYNCZEJ w badanej gwarze zachowały dawne końcówki tematów spółgłoskowych —dūkteras, sa sceras /seescerés, zmienia się jedynie wymowa i akcentowanie. Chociaż w sąsiednich dialektach także męsko- '* W tekstach gwary znajdujemy zaledwie jeden czy dwa przykłady takiej wymowy. Najprawdopodobniej przedstawiciele starali się „mówić poprawnie”. Chociaż wymowa dyftongów ie, uo w gwarze nadal jest fakultatywna i zależy od wieku przedstawicieli gwary (np. w sąsiednich gwarach Riedūni i Pelesd często wymawia się je w całości), to jednak na obszarze Ramaškoni wyraźnie zarysowuje się tendencja do monoftongizacji. Już w 1960 roku zjawisko to zauważył i opisał J. Šukys. Jedną z przyczyn tego zjawiska jest brak odpowiedników ie, uo w gwarze białoruskiej. 5 O odmianie rzeczowników o tematach na u, iu zob. Tuomienė (2001: 156-170). 1 Najstarsi mieszkańcy pamiętają, że w okolicy (zob. nazwy wsi na s. 89) używano tych form.