Ramaškonių šnektos priebalsinio kamieno daiktavardžių kaityba

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 89–102 Odmiana rzeczowników o temacie spółgłoskowym w gwarze Ramaškonių Nijolė Tuomienė Instytut Języka Litewskiego, Vilnius Artykuł omawia główne czynniki przyczyniające się do procesu zmian i zaniku peryferyjnej litewskiej gwary Ramaškonių (rejon woronowski, Białoruś). Jest to gwara południowolitewska, na którą silny wpływ wywierają sąsiednie języki słowiańskie. Językiem dominującym społecznie jest obecnie gwara białoruska, która rozwinęła się na litewskim substracie. Podstawowe cechy fonetyczne, morfologiczne i leksykalne litewskiej gwary pozostały niezmienione w mowie starszych pokoleń, natomiast mowa młodszych pokoleń wykazuje znaczną niestabilność. W artykule rozwój tematów spółgłoskowych przedstawiono jako ilustrację zachodzących procesów. Porównano paradygmaty fleksyjne dwóch pokoleń. Zmiany w bazie artykulacyjnej i tendencje do uproszczeń należą do czynników przyczyniających się do zmian. Występuje wiele form wariantywnych, a niektóre formy przypadków zostały zastąpione wyrażeniami przyimkowymi. Wpływ języka standardowego jest zauważalny w mowie starszych pokoleń. 1. SPOJRZENIE NA SYTUACJĘ SOCJOLINGWISTYCZNĄ REGIONU Współczesne prace językoznawcze świadczą o żywym zainteresowaniu peryferyjnymi gwarami litewskimi. Uwagę zwracają zachodzące tam nieustannie złożone procesy wzajemnego oddziaływania gwar oraz skutki kontaktów gwar i języków. Poszukuje się metod pozwalających ukazać specyfikę zmian gwar, ich przyczyny, różnego rodzaju wahania, niuanse wymowy oraz mechanizm stopniowych przekształceń. Jednak obecna sytuacja gwar odizolowanych, oddalonych od głównego obszaru języka litewskiego i znajdujących się na terytorium Białorusi, etapy ich zmian i zaniku, wpływ czynników zewnętrznych oraz kwestie związane z wycofywaniem się jednego z języków nie zostały szerzej zbadane ani opisane. Warunki badania problemów stosunków językowych bałtycko-słowiańskich stają się niemal z każdym rokiem coraz trudniejsze: przeszkodę stanowią granice państwowe, a także szczególne metody pracy z informatorami, ich wyszukiwania i doboru. Ostatni i najlepsi żywi przedstawiciele litewskiej gwary mają ponad 60 lat. Z każdym rokiem maleją możliwości utrwalenia faktów cennych dla historii języka. Obecna sytuacja językowa na pograniczu litewsko-białoruskim zmieniła się nie do poznania. To, że pół wieku temu między cyplem Dieveniškės1 a miejscowościami położonymi tuż przy granicy Litwy 1 W okolicach Dieveniškės język litewski odzyskuje swój prestiż: dość szybko poszerzają się sfery jego użycia, w porównaniu z sytuacją języka litewskiego po drugiej stronie granicy państwowej, gdzie pozostało kilka zaniedbanych enklaw, które ledwie tlą się, choć 60 lat temu sytuacja językowa na tych terenach była bardzo podobna. 90 | NIJOLĖ TUOMIENĖ O tym, że w okolicach Bieniakoni i Woronowa (obwód grodzieński, rejon woronowski) oraz Gieranion2 istniały niegdyś żywe wysepki litewskich gwar, współczesnym badaczom przypominają prace znanych litewskich i zagranicznych językoznawców, folklorystów i historyków. Obecnie śladów istnienia litewskich gwar w niektórych parafiach Armoniškės, Woronowa i Raduń trzeba już szukać w miejscowych językach słowiańskich: gwary białoruskie obfitują w wyrazy pochodzenia litewskiego (zob. Grinaveckienė, Mackevič 1988: 123–131; Grinaveckienė, Mackevič 1990: 165–173; 1993: 113–133; 1997: 185–195 i in.), zachowało się niesłowiańskie użycie przypadków i rodzajów nazw własnych (zob. Sudnik 1972: 19–22; Jonaitytė, Sudnik 1973: 75–77 i in.). Znaczna część wsi badanego regionu, które w latach powojennych całkowicie utraciły żywy kontakt z innymi gwarami litewskimi i życiem kulturalnym Litwy, dość szybko się zasymilowała. Język litewski i litewskość straciły swoją wartość. Najstarsze pokolenie mieszkańców doświadczyło także bolesnego, przymusowego procesu slawizacji. Do świadomego przejścia na języki słowiańskie3 i polską narodowość silnie skłaniał instynkt samozachowawczy (ponadto osoby narodowości polskiej otrzymywały pewne przywileje: nie musiały iść do wojska, mogły wyjechać do Polski, czyli uciec przed terrorem stalinizmu i kołchozami). Młodsze pokolenie, gdy osłabło poczucie świadomości narodowej, a kontrola społeczna (opinia sąsiadów itp.) osłabła lub nawet całkowicie zanikła (szerzej zob. Gaučas 1993: 42–101), asymilowało się stopniowo i naturalnie: najpierw przeszło na litewsko-słowiańską dwujęzyczność, później zaś – wyłącznie na języki słowiańskie. Potrzeba litewskości i języka litewskiego całkowicie zanikła obecnie w najmłodszym pokoleniu mieszkańców wschodniej części rejonu woronowskiego. Warto zauważyć, że sam język litewski, mimo szybkiej asymilacji Litwinów (nieprzerwany proces wynaradawiania kończy się w ciągu trzech–czterech pokoleń), zmieniał się stosunkowo powoli, 2 W publikacji „Lietuviški tradiciniai vietovardžiai” (Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2002) nazwę tej historycznej miejscowości zrekonstruowano z akcentem akutowym na pierwszej sylabie, jednak w relacjach miejscowych Litwinów z okolic Ramaškonių zapisano tę nazwę miejscową również z akcentem cyrkumfleksowym: Geranainys. 3 Należałoby tu nieco szerzej wyjaśnić stosunek miejscowej ludności do literackiego wariantu języka białoruskiego oraz kilka kwestii związanych z narodowością. Jak twierdzi A. Vidugiris, wskutek opóźnionego kształtowania się białoruskiej świadomości narodowej język białoruski nie był i nadal nie jest przez miejscowych mieszkańców kojarzony z językiem Białorusinów jako odrębnej narodowości. Wciąż nazywa się go neutralnie – zwykłym, miejscowym językiem (tym określeniem nazywana jest również gwara białoruska rejonów wileńskiego, solecznickiego i ejszyskiego, która w porównaniu z gwarą badanego regionu jest bardziej zbliżona do miejscowej gwary polskiej). Tą gwarą białoruską najaktywniej posługują się nadal mieszkańcy wsi. W okresie polonizacji i rusyfikacji ludności pełniła ona rolę pośrednika: literacki wariant języka białoruskiego, którego starsze pokolenie nie zna, nadal nie cieszy się na wsiach dużym uznaniem. Za bardziej prestiżowe uważa się język rosyjski i polski. Obecnie zdecydowana większość miejscowych mieszkańców uważa się pod względem narodowości za Polaków. Od połowy XIX wieku zadaniem kościoła prowadzonego przez Polaków było szerzenie nie tyle wiary, ile polskości. W opozycji do prawosławia wschodnich Słowian religię katolicką zaczęto nazywać wiarą polską („polska wiara”), a katolików uważać za Polaków (szerzej zob. Vidugiris 1988: 21–36) (do dziś starzy Litwini, pozostali we wsiach po jednej lub dwie osoby, nie ośmielają się odzyskać swojej pierwotnej narodowości). Jednak język polski również dziś nie zdołał mocno zakorzenić się na etnicznych ziemiach litewskich (choć jest szczególnie intensywnie propagowany i wspierany przez Kościół). Miejscowi mieszkańcy świadomie odróżniają więc oficjalne nazwy Białorusin, język białoruski od nieoficjalnych gudas, język gudów. W ich rozumieniu język białoruski oznacza bardziej oficjalny, standardowy język białoruski, nietypowy dla okolic (z licznymi domieszkami języka rosyjskiego posługuje się nim miejscowa administracja). Mówiąc Białorusin, często mają na myśli człowieka innego wyznania (prawosławnego), niepochodzącego z miejscowości. Dawniejszym litewskim określeniem jest zatem gudas – „miejscowy mieszkaniec, katolik”, język gudów – „miejscowa gwara białoruska”. W niniejszym tekście używa się oficjalnej, przyjętej w litewskim językoznawstwie tradycyjnej nazwy języka – białoruski. W znaczeniu etnonimu używana jest zachowana przez miejscowych mieszkańców dawna nazwa gudas, gudai. RAMAŠKONIŲ ŠNEKTOS DAIKTAVARDŽIŲ KAIT YBA | 91 konsekwentnie. Trudne, niekorzystne dla języka litewskiego warunki w okolicach Balatnós4 utrzymywały się przez kilka stuleci. Na tym niewielkim obszarze spotykają się, można powiedzieć, różnie przekształcone stadia niegdyś jednolitej sytuacji językowej: od całkowitego zaniku języka, kiedy po litewsku pamięta się zaledwie kilka nazw przedmiotów codziennego użytku, po dwujęzyczność, którą zachowali jedynie najstarsi mieszkańcy. Mimo to we wsiach wschodniej części rejonu woronowskiego mieszkają Litwini5, którzy nadal doskonale mówią w ojczystej gwarze dzukijskiej (szerzej o miejscowych Litwinach zob. Vaišnytė 2002: 545–556). Niemal wszyscy to najstarsi miejscowi mieszkańcy, którzy oprócz języka litewskiego dobrze znają, swobodnie i aktywnie posługują się innymi językami charakterystycznymi dla regionu: miejscową gwarą białoruską (przez nich nazywaną językiem gudów, przez przybyszów – prósty jazýk, prósta móva), polskim, a w nieco mniejszym stopniu – rosyjskim. Warto zaznaczyć, że okolice rejonu badali w 1953 roku białoruscy językoznawcy, zbierający materiał do Atlasu dialektologii białoruskiej (DABM 59–147). Wówczas nie zauważono, że w regionie są osoby doskonale mówiące również po litewsku. Świadczy to o bardzo dawnej znajomości i równoczesnym używaniu tych dwóch języków przez miejscowych mieszkańców (szerzej o funkcjonowaniu języków na badanym obszarze zob. Čekmonas 1988: 37–54). Obecnie w wielu wsiach tej litewskiej wysepki: Biliai, Biliūnai, Stanišiai, Tūsamonys, Dainava, Ramaškonys, Navaseidai, Daržininkai, Armoniškės, Pārubiškės – pozostało po jednej lub dwie osoby znające litewski, które coraz rzadziej się nim posługują. Żywsza tradycja gwary litewskiej zachowała się obecnie w Ramaškonys, dlatego zebrano najwięcej materiału językowego od Litwinów z tej wsi: nagrano kilkadziesiąt godzin spójnych tekstów gwarowych, a w specjalnie przeprowadzonych wywiadach6 opracowano paradygmaty deklinacyjne rzeczowników i akcentowe. Miejscowi mieszkańcy okolic Woronowa, jak już wspomniano, od dawna posługują się kilkoma językami (często w ramach jednej opowieści, dyskursu7), ponieważ na tym obszarze Litwini i Słowianie żyją w przemieszaniu mniej więcej od IX wieku (zob. Zinkevičius 1989: 4–11; Garšva 1989: 28–32). Dlatego już dość wcześnie powstały tu warunki sprzyjające kształtowaniu się nowych zjawisk językowych, których stale przybywa. Sam język litewski utracił prestiż i pozycję równorzędnego środka komunikacji w okolicach Balatny już ponad 80 lat temu. Na tym niewielkim obszarze stopniowo przechodzono od chwiejnej dwujęzyczności (miejscami – wielojęzyczności) do jednojęzyczności (szerzej zob. Grumadienė 1994: 84) – w niemal wszystkich sferach życia w regionie porozumiewa się głównie miejscową gwarą białoruską (zob. przypis 2; zakresy użycia języka polskiego i rosyjskiego są stosunkowo znacznie węższe). Stopniowe zmiany zachodzące w izolowanych gwarach litewskich przyniosły przemiany nie tylko ilościowe, lecz także jakościowe, które nierównomiernie rozkładają się na różnych poziomach języka— 4 Miejscowi mieszkańcy zamiast nowszej nazwy ośrodka rejonowego Woronowo używają dawnej nazwy Balatna. 5 W paszportach niemal wszyscy są wpisani jako Polacy; narodowości ich rodziców i dziadków nie odnotowuje się w dokumentach – najczęściej widnieje tam kreska, choć najstarsze pokolenie uważa się za litewskie. 6 Badanie przeprowadzono na podstawie ankiety morfologicznej „Programu badań nad dialektami języka litewskiego i ich wzajemnym oddziaływaniem” (oprac. D. Mikulėnienė, K. Morkūnas). 7 Zmianę języków w środowisku dwu- lub wielojęzycznym językoznawcy nazywają zmianą kodów – często chodzi nie tylko o zmianę kodów różnych języków, lecz także odmian tego samego języka. Autorka wygłosiła referat na ten temat w 1996 roku na konferencji naukowej LKI „Język litewski: badacze i badania” (szerzej o zmianie kodów zob. Grumadienė 1996, Urnėžiūtė 1998). 92 Nijolė Tuomienė ... umysłach. Być może największy i łatwo dostrzegalny wpływ widoczny jest w dziedzinie fonetyki i leksyki. Zmiany można zauważyć także w bardziej odpornej morfologii gwary. A zatem peryferyjna gwara Ramaškonių, należąca do południowych gwar aukštajckich, wycofawszy się z życia publicznego, nie zdołała uniknąć przemożnego wpływu języka dominującego. Obecnie, gdy funkcja języka jako źródła poczucia własnej wartości uległa zaburzeniu, pozostał tylko jeden styl jego użycia – potoczny. Silniejsza tradycja utrzymuje się jeszcze w środowisku rodzinnym, wśród bliskich sobie osób. Kontakty językowe i kulturowe oraz nieuchronnie wynikająca z nich różnorodna interakcja na rozmaite sposoby skłaniały litewską gwarę mikroregionu Ramaškonių do zmian (Grumadienė 2001: 41). Ze względu na położenie geograficzne, niekorzystne dla Litwinów uwarunkowania historyczne oraz instynkt samozachowawczy znaczna część mieszkańców wsi regionu Varanavo zaczęła w rodzinach, między sobą i z dziećmi, mówić językiem prostym, tj. po białorusku. Jednak język litewski jeszcze długo pozostawał w użyciu i nadal bywa używany przez sąsiadów i krewnych. Świadomość narodowa, zwłaszcza obecnie, wśród mieszkańców tych samych wsi, którzy potrafią mówić zarówno po litewsku, jak i po białorusku, jest względna i nie ma większego znaczenia. Zmieniona społeczność przyniosła jednak mniejsze lub większe przemiany we wszystkich językach używanych w regionie. 2. OBECNA SYTUACJA GWARY. SPECYFIKA BADANIA Dla językoznawców gwara tej znacznie zmniejszonej społeczności może być interesująca z kilku powodów: a) ze względu na archaiczność i wyjątkowość – jest to gwara peryferyjna (szerzej zob. Morkūnas 1993: 4–7); b) ze względu na swoisty mechanizm zmian, naturę zróżnicowania oraz interakcje z innymi językami; c) może stanowić kolejny przykład zaniku, degeneracji i wymierania gwary (jak stało się w przypadku gwar litewskich wysp językowych Lazūnai i Zietela, zob. Vidugiris 1959: 195–213; 1985; 1998). W ostatnich latach zainteresowanie gwarą tej litewskiej wysepki9 stale maleje z różnych przyczyn. Dotychczas czytałam badania nad peryferyjnymi odmianami wymowy, stwierdzające zróżnicowanie i niejednorodność języka, brakuje jednak szczegółowej analizy wewnętrznych motywacji: co zmienia się najpierw i dlaczego. Zazwyczaj odrzuca się to, co niesystemowe i nie należy już do systemu języka litewskiego; formy, których nie rejestruje się już obecnie w gwarach, często rekonstruuje się i odtwarza na podstawie cech charakterystycznych dla dialektu. Badania materiału gwarowego nagranego w ostatnich latach wykazały jednak, że jeśli pewnych cech nie rejestruje się już w żywej mowie, to najczęściej nie są one już także używane. Z drugiej strony cechy te ulegają zróżnicowaniu lub zmianom; na przykład rzeczowniki należące do tego samego typu deklinacyjnego mogą być odmieniane lub akcentowane na różne sposoby. 8 Šį terminą pirmasis pavartojo V. Čekmonas (1988: 37–54). Beje, jo straipsnyje aprašytasis Ramaškonių arealas yra daug platesnis. Šnektos duomenys rinkti 1983–1986 metais kompleksinės ekspedicijos metu. Buvo detaliai ištirti Pereigonių (br. Пераганцы), Benekainių (br. Бенякони) bei Varanavo (br. Воранава) apylinkių kaimai. Šiame darbe panaudota medžiaga rinkta praėjus beveik dešimčiai metų – 1991–1999 metais. Per tą laikotarpį žmonių, kalbančių lietuviškai, kaimuose sumažėjo dvigubai, tad ir aprašomasis arealas smarkiai susiaurėjo. 9 Dowiedziono, że bardzo rzadko którykolwiek z miejscowych mieszkańców badanych okolic jest pochodzenia innego niż litewskie. RAMAŠKONIŲ ŠNEKTOS DAIKTAVARDŽIŲ KAITYBA | 93 Dlatego przy gromadzeniu materiału i badaniu gwar peryferyjnych należy zwracać uwagę nie tylko na abstrakcyjne modele zmian systemu językowego, lecz także na samych użytkowników języka oraz związki języka z jego środowiskiem społeczno-kulturowym. W omawianym przypadku zmiany językowe są również wskaźnikiem stylu życia i zachowań mieszkańców etnicznych ziem Litwy, ponieważ mowa przedstawicieli tej samej gwary może się różnić w sąsiadujących ze sobą wsiach. Można powiedzieć, że sama sytuacja gwary Ramaškonių jest wieloraka i wielowarstwowa, a zależy bezpośrednio od pamięci jej użytkowników i potrzeby posługiwania się nią. Używa się tu wyłącznie języka mówionego, tj. języka pełnego słów i wyrażeń oraz intonacji typowych dla codziennego, potocznego stylu. Występuje w nim wiele form nienormatywnych, a także indywidualnych zjawisk, które na pierwszy rzut oka pojawiają się sporadycznie i chaotycznie. Najpełniejszego opisu gwary Ramaškonių dokonał w 1960 roku J. Šukys. Omawiając w artykule główne cechy charakterystyczne dla tej gwary, autor wspomina również, że już wówczas istniały różnice między mową starszego i młodszego pokolenia. Najwyraźniej różnice językowe były niewielkie, dlatego nie omówiono ich szerzej w pracy. Można przypuszczać, że niemal pięćdziesiąt lat temu na badanych terenach wiejskich Ramaškonių obowiązywała zasada doboru najlepszych informatorów, stosowana przy badaniu wielkich i silnych dialektów. Obecnie nie da się jej zastosować – przeprowadza się wywiady ze wszystkimi informatorami, których uda się znaleźć i nakłonić do rozmowy. Potrzeba posługiwania się językiem litewskim jest różna wśród starszego (powyżej 80 lat) i młodszego (około 60 lat) pokolenia, dlatego poszczególne poziomy języka zmieniły się w nierównym stopniu. Porównanie dwóch pokoleń użytkowników pozwala wskazać konkretne zmiany i ustalić, jak daleko i w jakim kierunku przesunął się stan gwary. Mowa najstarszych informatorów jest naturalna, dość stabilna i żywa, ponieważ przedstawiciele tego pokolenia, mówiąc po litewsku, starają się również myśleć w tym samym języku. Ponadto, aby dostosować się do rozmówcy, często przechodzą też na formy wyrazów i akcentowanie właściwe dla ogólnego języka litewskiego. Jeśli w rozmowie uczestniczy osoba mówiąca innym językiem, łatwo przechodzi się z litewskiego na białoruski. Jednak zdania białoruskie często mają litewską konstrukcję, niektóre wyrazy przybierają formy niesłowiańskie itp. Młodsze pokolenie użytkowników zachowuje się niemal zupełnie odwrotnie: choć mówi po litewsku dość dobrze, myśli po białorusku, a wypowiadając się, często tłumaczy swoje myśli na litewski dosłownie. Pierwszym językiem osób z tego pokolenia jest już białoruski. Aby dostosować się do rozmówcy, zapomniane wyrazy i ich formy tworzą przez analogię do częściej używanych wyrazów litewskich lub białoruskich. Dla młodzieży i dzieci z regionu Varanavo, uczęszczających, jak już wspomniano, do miejscowych szkół białorusko-rosyjskich, język litewski jest już bezwartościowy. 3. PARADYGMAT DEKLINACJI RZECZOWNIKÓW O TEMACIE SPÓŁGŁOSKOWYM W GWARZE POD KONIEC XX WIEKU Zmiany językowe zazwyczaj najpierw i łatwiej dostrzec w obszarze fonetyki i leksyki. Jeżeli jednak są odnotowywane w morfologii i składni, świadczy to o niestabilnym stanie języka jako całości. W niniejszej pracy omówiono kilka cech morfologicznych zanikającej gwary, a konkretnie spółgłoskowy typ deklinacji rzeczowników. Porównano wielowarstwowe paradygmaty tego nielicznego i znacznie zmienionego tematu, opracowane na podstawie nagrań mowy dwóch pokoleń informatorów: starszego (powyżej 80 lat) 94 Nijolė Tuomienė i młodszego (około 60 lat)10. Aby jak najdokładniej ukazać skutki wzajemnego oddziaływania języków i uchwycić stan obecny, poszukiwano odpowiedniej metody. Ponieważ przedstawiono tu formy wyrazów wprawdzie niesystematyczne, lecz autentyczne i używane w żywej mowie, metoda historyczno-porównawczo-rekonstrukcyjna nie była w tym przypadku odpowiednia. Sformułowane przez W. Labova prawa zróżnicowania i zmiany języka pozwalają ocenić rezultat zmian językowych zachodzących w dłuższym okresie, określić ich przyczyny, a w naszym przypadku także prognozować możliwy wpływ tych zmian na system deklinacyjny gwary. Język badany jest, jak ujmuje to W. Labov, w czasie rzeczywistym, obserwowanym, tj. współczesny język litewski kilku pokoleń dwujęzycznych osób mieszkających obecnie w okolicach Varanava. Odziedziczone ze starożytności tematy rzeczownikowe bardzo wcześnie uległy zmianom z różnych przyczyn fonetycznych i morfologicznych zarówno w gwarach litewskich, jak i w standardowym języku litewskim. Największe wzajemne oddziaływanie obserwuje się między tematami, które w systemie językowym sąsiadują ze sobą lub leżą blisko siebie (Girdenis, Rosinas 2000: 51; Rinkauskienė 1997: 71). Odporność paradygmatu zależy od liczby rzeczowników należących do poszczególnych tematów gwarowych oraz od częstotliwości ich użycia. Temat spółgłoskowy zaczął zanikać w różnych językach indoeuropejskich jeszcze wcześniej (Kazlauskas 2000: 242), dlatego niewiele pozostało rzeczowników, które zachowałyby swój paradygmat deklinacji spółgłoskowej. W gwarze Ramaškonių, podobnie zresztą jak w gwarach na większości obszaru języka litewskiego, ten typ deklinacji jest bardzo nieliczny i znacznie zanikł — utracił wiele swoich właściwych form, zastąpionych formami tematów produktywnych. W gwarze można znaleźć już tylko ich pozostałości. Przyczyny nie są wyłącznie wewnętrzne, ponieważ nieliczne i tak wyrazy tego tematu w gwarze Ramaškonių są dodatkowo wypierane przez zapożyczenia białoruskie. Pod względem częstotliwości użycia słowa należące do badanego typu deklinacji nie są szczególnie rzadkie, np.: juosmuo, liemuo, raumuo, rėmuo, stomuo nie są już słyszane w żywej mowie mieszkańców Ramaškonių; zastąpiono je innymi wyrazami, nierzadko słowiańskimi. Każdy rzeczownik tego typu deklinacji, zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, ma już w gwarze własną drogę zmian, która dotąd nie była szczegółowo badana. Przedstawiono rozpadający się paradygmat tematu spółgłoskowego, złożony z form rodzaju męskiego i żeńskiego używanych przez obydwa pokolenia informatorów: akmuo, piemuo, šuo, sesuo (występujące warianty są szerzej omawiane w komentarzach): 10 Jest to podział umowny, przyjęty dla przeciwstawienia pokoleniu starszych informatorów. W okolicach Ramaškonių nie ma już osób poniżej 60. roku życia mówiących gwarą dzukijską. RAMAŠKONIŲ ŠNEKTOS DAIKTAVARDŽIŲ KAITYBA | 95 TABELA 1. PARADYGMAT LICZBY POJEDYNCZEJ RZECZOWNIKÓW O TEMACIE SPÓŁGŁOSKOWYM starsze pokolenie | młodsze pokolenie; M. akmũ., pi.mũ., šuvė, sesuvė | ãkmenis, pi.menis, šuvė, sesuvė. / sesærьs¹²; D. ã:kmeńo, pi.meńo, šù:n'o, sæsærės | ã:kmeńo, pi.meńo, šù:n'o, sæsærė.s / sė:seras; C. ã:kmeńų, pi.meńų, šun'ų, sæ:serai | dėl_pi.meńo, dėl_šu.n'o, dėl_sæsærė.s; B. ã:kmeni, pi.meni, šù.ni, sæ:serьˑ | ã:kmeni, pi.meni, šù.ni, sæ:serьˑ; N. ã:kmeń'u, pi.meń'u, šun'ù, sæ:sera | ã:kmeń'u, pi.meń'u, šun'ù, sæ:sera; Msc. akmenì(i), van'denì(i) / van'deni:jė | akmenì(i), van'denì(i); Il. van'denìñ., mė:nasin | van'denìñ. / in_vá.n'deni, mė:nasin / in_mė:nasi; W. pi.mũ., šuvė, sesuvė | pi.menis, šuvė, sesuvė. / sesærь.s TABELA 2. PARADYGMAT LICZBY MNOGIEJ RZECZOWNIKÓW O TEMACIE SPÓŁGŁOSKOWYM starsze pokolenie | młodsze pokolenie; M. akmenãi, pi.menãi, šù.nes, sæ:seru.s / sæ:seras | akmenãi, pi.menãi, šù.nes, sæ:seras; D. akmenũ, pi.menũ, šunũ, sæserũ | akmenũ, pi.menũ, šunũ, sæserũ; C. akmená.m, pi.mená.m, šunim, sæserèm | dėl_pi.menũ, dėl_šunũ; B. ã:k menis, pi.menis, šunis / šùnes, sæ:serus / sæ:seras | ã:k menis, pi.menis, šunis / šùnes, sæ:serus / sæ:seras; N. akmenãi.s, pi.menãi.s, šunimũ, sæsermũ | akmenãi.s, pi.menãi.s, šunimũ, sæsermũ 11Jak wiadomo, w gwarach południowoaukštockich końcówką mianownika liczby pojedynczej wyrazów o temacie n jest -uo, a na południowym skraju gwary końcówkę tę wymawia się z początkowym j. Dla gwary Ramaškoniai charakterystyczna jest bardzo częsta monoftongizacja dyftongów uo, ie (w niemal wszystkich pozycjach), np.: w pozycji akcentowanej najczęściej -ie > ʼi, ʼi, ʼi: uo > ū, ù, ù, ù., nieakcentowane ie > i, uo > u. Przypadków z niesylabicznym j nie rejestruje się już w gwarze. Na całym obszarze gwary południowoaukštockiej odnotowuje się jedynie pojedyncze, niesystematyczne przypadki monoftongizacji ie, uo. 12Pierwsza forma jest częstsza w mowie młodszego pokolenia. 96 | NIJOLĖ TUOMIENĖ starsze pokolenie młodsze pokolenie In. akmenì:sà / akmenì:sa, van'denì:sà / van'denì:sa akmenì:sa, van'denì:sa II. akmenì:sna, van'denì:sna akmenì:sna, van'denì:sna Š. pi.menai., šūnes, sē-seras / sē-serəs pi.menai., šūnes, sē-seras / sē-serəs 4. CECHY KOŃCÓWEK PRZYPADKOWYCH 4.1. Wiele prac językoznawczych poświęcono także badaniu przyczyn wczesnego zastępowania rzeczowników o temacie spółgłoskowym z peryferyjnych gwar innymi tematami oraz zaniku tych rzeczowników. Opisano archaiczne pozostałości tematu w językach indoeuropejskich i dialektach litewskich (Senkus 1959: 167–175; Kardelytė 1959: 175–176; Grinaveckienė 1960: 173–175; Vidugiris 1969: 178–182; Zinkevičius 1966: 256–267; Morkūnas 1969: 114–115, 1989: 96–97; Girdenis, Rosinas 2000: 50–62; Kazlauskas 2000: 242–286 i in.). W językach bałtyckich, podobnie jak w słowiańskich, formy biernika liczby pojedynczej i mnogiej rzeczowników o temacie spółgłoskowym i i-tematowych od dawna niczym się nie różniły, np. w naszym przypadku: biernik lp. ā·ki, pi.meni-, biernik lm. akìs, pi.menis, a w gwarze białoruskiej: biernik lp. z'vér, kámen', biernik lm. z'verá, kámen'a. Ponieważ rzeczowników o temacie spółgłoskowym było znacznie mniej niż rzeczowników o temacie i, we wszystkich dialektach litewskich zaczęły one na drodze analogii przechodzić do typu deklinacyjnego i (zob. Zinkevičius 1980: 224, 244; Kazlauskas 2000: 245, 246). W miarę rozpadu paradygmatu samego tematu i, formy tematu spółgłoskowego, zależnie od rodzaju rzeczownika, zastępowano odpowiednimi formami produktywnych tematów (i)ō, (i)ā, ē (Zinkevičius 1966: 260–267). Z przedstawionego, zanikającego i mocno zredukowanego paradygmatu tematu spółgłoskowego gwary13 wynika, że formy mianownika liczby pojedynczej rzeczowników zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego (w żywej mowie, w tekstach zapisanych przez autorkę za pomocą stosowanej przez nią transkrypcji) są zróżnicowane: 1) w mowie przedstawicieli starszego pokolenia odnotowano wiele form z tematem spółgłoskowym: akmū., pi.mū., vandū., taešmū.; 2) przedstawiciele młodszego pokolenia niemal całkowicie przeszli na końcówki tematu (i)ō: ā-kmenis / akmenì-s, vá.n'denis, mē.nasis, r̄ū.denis, pi.menis / pi.meni-s, tē-šmenis. Pierwszy przypadek z końcówką -ū. (-uō) jest cechą wspólną dialektów południowoauksztockich (rozpowszechnionych w środkowej części obszaru Litwy), zachowaną w gwarze ramaškońskiej przez najstarszych przedstawicieli. Wpływ na to mógł mieć również standardowy język litewski. Przypuszczenie to potwierdzają przykłady zapisane z ich mowy 13 Paradygmat ma pokazać, które formy są najczęściej używane w mowie jednego i drugiego pokolenia. Przytoczone przykłady przeplatają się w tekstach gwarowych: zwłaszcza w opowieściach młodszego pokolenia występują oboczne warianty tego samego słowa. RAMAŠKONIŲ ŠNEKTOS DAIKTAVARDŽIŲ KAITYBA | 97 mowy z doskonale wymawianą akcentowaną końcówką -uo: akmuõ, ruduõ, piemuõ, sesuõ, tašmuõ, vanduõ14. Inne końcówki tematu io, -is, -ys, odnotowane także w niektórych miejscach obszaru południowoauksztockiego (LKA 1991: 34), w pobliskiej gwarze dieveniškėskiej (Lipskienė, Vidugiris 1967: 195; Mikulėnienė, Morkūnas 1997: 18) i w dialektach zachodnioauksztockich (Senkus 1959: 169; Zinkevičius 1966: 260–262; LKA 1991: 34–36), są dość konsekwentnie używane przez młodsze pokolenie mieszkańców Ramaškonių, niemal bez innych wariantów obocznych. W gwarze obserwuje się tendencję do uogólniania końcówek rzeczowników rodzaju męskiego (wszystkich typów deklinacyjnych): -(i)as, -is, -ys, rzadziej -(i)us15. Ponadto język białoruski nie ma odpowiedników litewskich końcówek tematu spółgłoskowego. Toteż w gwarze litewskiej wybierana jest forma produktywna, łatwiejsza do wymówienia, pod tym względem bardziej podobna do codziennej gwary białoruskiej, że jej formy niewiele się różnią (albo różnią się tak jak w języku białoruskim, ponieważ w świadomości mówiącego analogia morfologiczna łączy końcówki określonych przypadków w językach litewskim i białoruskim), por. biał. kámen' ~ lit. ãkmenis, biał. mėsęc ~ lit. mė̃nesis, biał. vadá ~ lit. vá.ndenis. Najwyraźniej działa również tendencja do upraszczania języka. Jako forma oboczna w mowie najstarszych osób występuje fonetycznie zmieniona końcówka typu deklinacji spółgłoskowej -uvà. Obecnie używa się jej z dwoma rzeczownikami: šuvė / šuvà, sesuvė / sesuvà. Młodsi częściej używają formy z tematem i: seserìs / seserìs. Szczególnie szeroko rozpowszechniona w dialektach auksztockich i żmudzkich jest dwusylabowa forma šuvà „pies” (Zinkevičius 1966: 256–257; Morkūnas 1969: 114; 1989: 96; LKA 1991: 34–35, mapy 27, 28, 30, 31; Grumadienė 1994: 101 i in.), co wiąże się z tendencją do unikania jednosylabowej formy MIANOWNIKA LICZBY POJEDYNCZEJ (Kazlauskas 2000: 270). W dialekcie południowoauksztockim językoznawcy zapisali formy vanduvà, akmuvà (por. Markevičienė 1999: 32), które nie są już używane w gwarze mikroregionu ramaškońskiego16. Słowo mėnuo ma w gwarze dwa znaczenia: okresu czasu i ciała niebieskiego. W pierwszym znaczeniu przedstawiciele badanej gwary odmieniają je tak jak rzeczowniki o temacie io: mė̃nasis, mė̃nas'ɔ, mė̃nas'u(i), mė̃nasi, mė̃nas'u, mė̃nasi·i, mė̃nasin, mė̃nasis. Przedstawiciele starszego pokolenia używają w drugim znaczeniu formy mianownika lp. mė̃nas – pozostałości tematu -s-, używanej w gwarach południowoauksztockich, odnotowanej w Zieteli (zob. Kazlauskas 2000: 284–286). Tylko dwa słowa zachowały dawne formy MIANOWNIKA LICZBY MNOGIEJ z samogłoską e przed -s: šùnes, sẽ:seras. Pozostałe rzeczowniki w zanikającej gwarze występują już wyłącznie z końcówkami tematu samogłoskowego: pi.menãi, tēšmenãi, van'denãi. 4.2. Dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego duktė, sesuo W badanej gwarze zachował dawne końcówki tematu spółgłoskowego – dùkteras, sẽ:seras / seserìs, zmienia się jedynie wymowa i akcentowanie. Chociaż w sąsiednich gwarach rodzaju męskiego- 14 Przykłady takiej wymowy można znaleźć w tekstach gwarowych zaledwie sporadycznie. Najprawdopodobniej informatorzy starali się „mówić poprawnie”. Chociaż wymowa dyftongów ie, uo w gwarze nadal jest fakultatywna i zależy od wieku użytkowników gwary (np. w sąsiednich gwarach Rūdūnios i Pelesõs dyftongi te są najczęściej wymawiane pełniej), na obszarze Ramaškonių zaznacza się tendencja do monoftongizacji. Zjawisko to już w 1960 roku dostrzegł i opisał J. Šukys. Jedną z przyczyn tego zjawiska jest brak odpowiedników ie, uo w gwarze białoruskiej. 15 Dėl u, ių kamienų daiktavardžių linksniavimo žr. Tuomienė (2001: 156–170). 16 Najstarsi mieszkańcy pamiętają, że w okolicy (zob. nazwy wsi na s. 89) używano tych form. 98 | N I J O L Ė T U O M I E N Ė Rzeczowniki rodzaju żeńskiego zachowały końcówki tematu spółgłoskowego akmenės, piemenės, šunės (zob. Senkus 1959: 169; Zinkevičius 1966: 258 i in.); w gwarze Ramaškonių zapisano tylko jeden przykład: šūnes. Młodsze pokolenie całkowicie przeszło tu na formy mocniejszego tematu na ǫ, np.: ká.r'ves vá.ikšč'au̯na ‘chodzi, pasie się’ a_pi.me-n'o neragė·c ‘nie widać’; negė.rk vá.n'den'o bǫ_ō:žu pavi'si. Można przypuszczać, że w utrwaleniu się końcówek tematów samogłoskowych pomogła również miejscowa gwara białoruska (podobna wymowa), porównajmy: białor. kámenia ~ lit. á.kmen'o, białor. óšeni ~ lit. ruden'o. Skrócona forma tematu spółgłoskowego bez końcowego e jest żywsza w mowie osób starszych: akmen.s, pi.men.s, ruden.s, van'den.s (może to być również wpływ języka literackiego). DOPEŁNIACZ LICZBY MNOGIEJ w opisywanej gwarze, podobnie jak na całym obszarze południowoauksztockim, zachował formę tematu spółgłoskowego: dukterų, seserų, šunų, teš'menų, van'denų. 4.3. CELOWNIK LICZBY POJEDYNCZEJ i MNOGIEJ to przypadek, który uległ największym zmianom w gwarze Ramaškonių (we wszystkich typach deklinacyjnych rzeczowników). Powstałe formy analityczne, tj. z przyimkiem, wskazują, że na przypadek ten w gwarze wpłynęły głównie czynniki zewnętrzne — analogiczna konstrukcja występuje również w gwarze białoruskiej, np.: lit. pasak'au. dęl_pi.men'o / dęl_pi.menų, białor. skazála d'l'a_pastuchá / d'l'a_pastuchóu; lit. at'nešę dęl_šun'o, białor. prineslá d'l'a_sabáki. Konstrukcje przyimkowe pod względem częstości wypierają właściwie wszystkie pozostałe formy celownika. W mowie obu pokoleń coraz rzadziej odnotowuje się inne końcówki, np. jak w temacie na i (por. Senkus 1959: 173; Zinkevičius 1966: 258) CELOWNIK LICZBY POJEDYNCZEJ RODZAJU MĘSKIEGO: á.kmeni, rù.deni, pi.meni, vá.n'deni, RODZAJU ŻEŃSKIEGO: dùkteri, sæ·seri. Przykłady pochodzą głównie z tekstów gwarowych najstarszych mieszkańców. Młodsi sporadycznie używają jeszcze form pi.men'u, šun'ù. W CELOWNIKU LICZBY MNOGIEJ rzeczowników rodzaju męskiego przedstawiciele obu pokoleń używają obok siebie znanej także w innych gwarach litewskich akcentowanej końcówki liczby podwójnej tematu na ǫ -am (bez -s): akmená.m, pi.mená.m, teš'mená.m. W gwarze bardzo rzadka jest dawna końcówka tematu na i -im: akmenìm, pi.menìm, šunìm. W mowie starszego pokolenia żywa jest końcówka -mu: akmenimù, šunimù, seserimù, dukterimù. Wyrazy rodzaju żeńskiego w obu pokoleniach występują z końcówką tematu na i: dukterėm, sæserėm / seserìm. 4.4. BIERNIK LICZBY POJEDYNCZEJ nie różni się od języka literackiego; powstał wskutek fonetycznego zrównania końcówek biernika tematów na i oraz spółgłoskowego. W gwarze nie odnotowano zmian. BIERNIK LICZBY MNOGIEJ jest używany jednakowo przez oba pokolenia: á.kmenis, pi.menis, šunis, tæ·š'menis (jak w języku literackim). Tylko jeden wyraz rodzaju męskiego, šūnes, zachował dawną końcówkę tematu spółgłoskowego; w rodzaju żeńskim zachowała ją forma sæ·seras. 4.5. Końcówka NARZĘDNIKA LICZBY POJEDYNCZEJ i MNOGIEJ w gwarze Ramaškonių najczęściej należy do tematu na ǫ. Rodzaj męski: á.kmen'u, akmená.i.s; pi.men'u, pi.mená.i.s; šun'ù; vá.n'den'u, van'dená.i.s. Rodzaj żeński — z końcówką tematu na (i)ā: dùkteræ, sæ·sera. Wspomniane końcówki są obecnie używane również w ogólnym języku litewskim. Tylko starsi użytkownicy gwary obok nowszych form NARZĘDNIKA LICZBY MNOGIEJ akmená.i.s, teš'mená.i.s, van'dená.i.s używają skróconej systemowo końcówki -im, którą, jak się przypuszcza, wyprowadzono z tematu na i (LKA 1991: 47, mapa nr 43): akmenìm., pi.menìm., šunìm., van'denìm., seserìm. Od CELOWNIKA LICZBY MNOGIEJ różni się ona jedynie intonacją. Kilka rzeczowników zachowało w gwarze dawną akcentowaną końcówkę -imu (także w celowniku liczby mnogiej): pi.menimù, šunimù, duk'teræmù. Końcówka ta jest rzadka, występuje w mowie- Ramaškonių šnektos daiktavardžių kaityba | 99 w mowie starszego pokolenia. Jeszcze rzadsza w gwarze jest końcówka -i tematu e: dūkterì, sȧ·serì. 4.6. MIEJSCOWNIK LICZBY POJEDYNCZEJ. Od przedstawicieli obu pokoleń zapisano tylko kilka rzeczowników rodzaju męskiego z powszechnie utrwaloną w gwarach końcówką -y(i), taką samą jak w temacie i: van'denì, mé·nasì. Wymawiana jest najczęściej bez j, które ma tendencję do zanikania (zob. Zinkevičius 1966: 185–186, 231, 259; LKA 1991: 51; Kazlauskas 2000: 246). Ponadto taką samą końcówkę ma również miejscownik l. poj. rzeczowników o temacie (i)ió: glė·bi ‘w garści’, gro·vi ‘w rowie’, mė·ži·(i) ‘w drzewie’. Końcówka miejscownika liczby mnogiej -i·sa: akmeni·sà, van'deni·sà, teš'meni·sà jest charakterystyczna również dla miejscownika liczby mnogiej rzeczowników o innych tematach. Opisywana gwara zazwyczaj nie zmiękcza połączenia se. Formy miejscownika z a występują już w dawnych tekstach. Ich pojawienie się, zdaniem Z. Zinkevičiusa (1966: 239), należy wiązać z wpływem ilatywu. W wyniku oddziaływania obu przypadków refleks postpozycji *-en został zastąpiony samogłoską a końcówki ilatywu. Z ilatywu mógł też przejąć akcent. W gwarze Ramaškonių występują wariantywne formy: akmeni·sà, van'deni·sà, częściej zapisane w mowie przedstawicieli młodszego pokolenia. 4.7. ILATYW LICZBY POJEDYNCZEJ (miejscownik kierunku do wnętrza): akmeniñ., van'deniñ., utworzony od biernika, ma skróconą postpozycję -n. Oksytony zachowują akcent na końcówce, barytony – na rdzeniu, np. mé·nasin. Ilatyw liczby mnogiej używany jest w gwarze z najbardziej rozpowszechnioną w gwarach postpozycją -na (por. LKA 1991: 76), występującą również w rzeczownikach o innych tematach, np.: van'deni·sną, akmeni·sną, por. temat o làukù·sną, mė·ž'u·sną ‘do lasów’ oraz temat ã pí·vosną ‘na łąki’, temat ė vùpesną ‘do rzek’ itd. Przedstawiciele młodszego pokolenia bardzo rzadko używają form ilatywu liczby mnogiej. Zastępują go konstrukcją przyimkową in (i) z biernikiem liczby mnogiej, np.: in_vá·n'denis, in_ā·kmenis. Użycie ilatywu w konstrukcji przyimkowej wyraźniej pokazują liczniejsze i bardziej produktywne tematy rzeczowników. 4.8. WOŁACZ LICZBY POJEDYNCZEJ i LICZBY MNOGIEJ bardzo rzadko przyjmuje końcówkę tematu ió: pi.meni·. W żywej mowie najczęściej używa się form takich samych jak mianownikowe: pi.mù., šùvč, sæsuvė – starsze pokolenie; pi.menis – młodsze. 5. WNIOSKI 5.1. Gwara mikroregionu Ramaškoniai, należąca do południowej grupy dialektów aukštaitskich, funkcjonuje głównie w sferze biernego użycia i jest stale wypierana przez języki słowiańskie. Dostępne dane potwierdzają jednak litewskie podłoże substratowe współczesnych gwar litewskich opisywanych terenów, którego przetrwanie wynikało z wewnętrznych właściwości języka litewskiego. Gwara Ramaškonių zachowała podstawowe cechy fonetyczne, morfologiczne, leksykalne i inne. Nadal żywe jej podłoże odzwierciedlają nagrania języka litewskiego najstarszego pokolenia. W mowie stosunkowo młodszego pokolenia występuje coraz więcej innowacji. Odczuwalne jest nieustanne wahanie co do wyboru formy. 5.2. Wpływ wywierają na siebie nawzajem tylko wyrazy o określonych tematach, które w systemie językowym sąsiadują ze sobą lub przynajmniej znajdują się blisko siebie. Najbardziej wiarygodnym kryterium pozwalającym ustalić hierarchię wzajemnych relacji tematów, wykazanym przez językoznawców, jest częstość występowania jednakowych końcówek (zob. Girdenis, Rosinas 2000: 51). Po fonetycznym zrównaniu i oraz spółgłosk- 100 | NIJOLĖ TUOMIENĖ Końcówka biernika liczby mnogiej tematów spółgłoskowych sprawiła, że mniej liczny temat spółgłoskowy zaczął zanikać. Przegląd spółgłoskowego tematu peryferyjnej gwary Ramaškonių (zarówno rodzaju żeńskiego, jak i męskiego) wyraźnie pokazuje stopniowe przechodzenie spółgłoskowego tematu, jako nieproduktywnego, do produktywnych tematów, najczęściej za pośrednictwem tematu na į, np.: temat spółgłoskowy → temat na į → temat na iō. Podobnie jak silne sąsiednie dialekty (południowoauksztocki, zachodnioauksztocki kowieński, wschodnioauksztocki wileński), gwara Ramaškonių zachowała końcówki spółgłoskowego tematu tylko w kilku przypadkach, np.: MIANOWNIK LICZBY POJEDYNCZEJ: akmū., pi.mū.; duktė, sesuo / sesuva; DOPEŁNIACZ LICZBY POJEDYNCZEJ I MNOGIEJ: akmen.s, pi.men.s; dūkteras, sē·sēras ir akmenū, pi.menū, van'denū; duktēru, seserū. Form tych najczęściej używa starsze pokolenie informatorów. Aktywna dwujęzyczność regionu zbliżyła bazę artykulacyjną obu głównych używanych języków (ie, uomonoftongizacja: akmū., pi.mū, vandū.). Zauważalne są tu tendencje do upraszczania języka (w aktywnie używanym na badanym obszarze w rejonie Woronowa języku białoruskim nie mają one odpowiedników). 5.3. Na podstawie opracowanego paradygmatu deklinacyjnego spółgłoskowego tematu współczesnej gwary Ramaškonių i jego analizy można wyróżnić następujące najważniejsze kwestie: a) dawny typ deklinacji spółgłoskowej uległ zmianom i rozpadowi, podobnie jak we wszystkich dialektach litewskich: kilka rzeczowników tego typu deklinacyjnego używanych w gwarze wykazuje dużą zmienność, występuje wiele form wariantywnych; b) z końcówką tematu spółgłoskowego konsekwentnie używany jest tylko DOPEŁNIACZ LICZBY MNOGIEJ: akmenū, pi.menū, van'denū. Pozostałe przypadki są w większym lub mniejszym stopniu pod wpływem mocnych tematów samogłoskowych: i, (i)iō; c) wpływ języka ogólnego jest zauważalny w mowie najstarszych mieszkańców regionu – użytkowników tradycyjnego dialektu dzukijskiego; d) zmiany i zanik gwary pokazuje także coraz częstsze używanie form przyimkowych (nie tylko z rzeczownikami o badanym temacie). Szczególnie w mowie przedstawicieli młodszego pokolenia: CELOWNIK LICZBY POJEDYNCZEJ I MNOGIEJ wyrażany jest z przyimkiem: dav'au. dėl' pi.men'o; pasak'k. dėl' pi.menū;BIERNIK ILLATYWNY LICZBY MNOGIEJ coraz częściej używany jest z przyimkiem in + biernik rzeczownika. SKRÓTY bk – język ogólny br. – białoruski DABM – Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. Мінск: Выдавецтва акадэміі навук БССР, 1963. G. – biernik Il. – iliatyw In. – miejscownik Įn. – narzędnik K. – dopełniacz lie. – litewski LKA 1991 – Atlas języka litewskiego. Morfologia. Red. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas. mot. g. – rodzaj żeński N. – celownik RAMAŠKONIŲ ŠNEKTOS DAIKTAVARDŽIŲ KAIT YBA | 101 W. – wołacz M. – mianownik rodz. m. – rodzaj męski lp., lm. – liczba pojedyncza (-ej), liczba mnoga (-iej) LITERATŪRA ČEKMONAS, V. 1988: Функционирование языков и билингвизм (на материале рамашканских говоров). Lietuvių kalbotyros klausimai 27, 37–54. GARŠVA, K. 1989: Kalbinės situacijos raida pakraščių šnektose. Lietuvių kalbotyros klausimai 28, 12–39. GAUČAS, P. 1993: Lietuvių–gudų kalbų paribio etnolingvistinė situacija 1795–1914 m. Lietuvos Rytai, Vilnius: Valstybinis leidybos centras, 42–101. GIRDENIS, A., ROSINAS, A. 2000: Lietuvių kalbos daiktavardžio linksniavimo tipų hierarchija ir pagrindinės jos kitimo tendencijos (bendrinės kalbos ir žemaičių tarmės duomenimis). Girdenis, A., Kalbotyros darbai 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 50–62. GRINAVECKIENĖ, E. 1960: Kai kurios Apso tarmės būdingesnės ypatybės. Lietuvos TSR MA darbai. A serija 2 (9), 173–191. GRINAVECKIENĖ, E., MACKEVIČ, J. 1988: Kai kurios baltarusių lituanizmų fonetikos ypatybės. Lietuvių kalbotyros klausimai 27, 123–131. GRINAVECKIENĖ, E., MACKEVIČ, J. 1990: Lietuviškos kilmės leksiniai vertiniai baltarusių paribio šnekto­se. Baltistica 26 (2), 165–173. GRINAVECKIENĖ, E. 1993: Kamuojų apylinkių (Baltarusijos Pastovių raj.) baltarusių šnektos lituanizmai. Lietuvių kalbotyros klausimai 30, 113–133. GRINAVECKIENĖ, E. 1997: Izoliuotų lietuvių šnektų vertiniai etninėse Lietuvos žemėse Baltarusijoje. Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 185–195. GRUMADIENĖ, L. 1994: Keletas naujesnių Punsko šnektos linksniavimo ir kirčiavimo ypatybių. Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 97–105. GRUMADIENĖ, L. 1996: Sociolingvistinės dabartinės šnekamosios lietuvių kalbos tyrimo aspektas. Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 190–198. GRUMADIENĖ, L. 2001: Ar kalbos likimą lemia kalbų sąveika. Paribio tarmių ir kalbų problemos (tarptautinės konferencijos, skirtos Europos kalbų metams, pranešimai), Šiauliai: J. Vasiliausko įmonė, 38–44. JONAITYTĖ, A., SUDNIK, T. 1973: Apie vieną lietuvių lenkų kalbų interferencijos atvejį. Baltistica 9 (1), 75–77. KARDELYTĖ, J. 1959: Daiktavardžių kaitymas Linkmenų tarmėje. Lietuvių kalbotyros klausimai 2, 165–176. KAZLAUSKAS, J. 2000: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LABOV, W. [ЛАБОВ, У.] 1975: О механизме языковых изменений (перевод Е. В. Ладучевой). Новое в лингвистике 7. Социолингвистика, Москва: Прогресс, 199–228. LIPSKIENĖ, J., VIDUGIRIS, A. 1967: Dieveniškių tarmė. Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 182–222. MARKEVIČIENĖ, Ž. 1999: Aukštaičių tarmių tekstai 1, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. MIKULĖNIENĖ, D., MORKŪNAS, K. 1995: Lietuvių kalbos tarmių ir jų sąveikos tyrimo programa. Morfologija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. MIKULĖNIENĖ, D., MORKŪNAS, K. 1997: Dieveniškių šnektos tekstai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. MORKŪNAS, K. 1969: Rytų aukštaičių pietinės tarmės morfologija. Lietuvių kalbotyros klausimai 11, 107–146. MORKŪNAS, K. 1989: Apso lietuvių šnektos daiktavardžių kaityba. Lietuvių kalbotyros klausimai 28, 91–98. MORKŪNAS, K. 1993: Dėl sąvokos periferinės tarmės. Lietuvių kalbotyros klausimai 30, 4–7. RINKAUSKIENĖ, R. 1997: Rytų aukštaičių uteniškių į kamieno daiktavardžiai. Kalbotyra 46 (1), 71–79. SENKUS, J. 1959: Daiktavardžių priebalsinio kamieno linksniavimas kapsų ir zanavykų tarmėse. Lietuvių kalbotyros klausimai 2, 215–230. 102 | NIJOLĖ TUOMIENĖ SUDNIK, T. 1972: Из морфологических наблюдений над говорами литовско-славянского пограничья. Baltistica 8 (1), 19–22. ŠUKYS, J. 1960: Būdingesnės Ramaškonių šnektos ypatybės. Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 177–187. TUOMIENĖ, N. 2001: Ramaškonių šnektos u, iu kamienų daiktavardžių linksniavimas. Paribio tarmių ir kalbų problemos (tarptautinės konferencijos, skirtos Europos kalbų metams, pranešimai), Šiauliai: J. Vasiliausko įmonė, 156–169. TUOMIENĖ, N. 2001: Ramaškonių šnektos ō ir (i)ō kamienų kirčiavimo ypatybės. Baltistica 36 (1), 103–114. URNĖŽIŪTĖ, R. 1998: Kodų kaita joniškiečių šnekamojoje kalboje. Kalbotyra 47 (1), 131–140. VAIŠNYTĖ, N. 2002: Balatnos (Varanavo) apylinkės: istorija, kultūra ir kalba iš Ramaškonių gyventojų lūpų. Lydos krašto lietuviai 2, Kaunas: Poligrafija ir informatika, 545–556. VIDUGIRIS, A. 1959: Kai kurios Zietelos tarmės ypatybės. Lietuvių kalbotyros klausimai 2, 195–209. VIDUGIRIS, A. 1969: Zietelos tarmės daiktavardis. Lietuvių kalbotyros klausimai 11, 147–182. VIDUGIRIS, A. 1985: Lazūnų tarmės žodynas, Vilnius: Mokslas. VIDUGIRIS, A. 1988: Iš etnolingvistinių santykių raidos Pelesos ir gretimose apylinkėse. Lietuvių kalbotyros klausimai 27, 21–36. VIDUGIRIS, A. 1998: Zietelos šnektos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ZINKEVIČIUS, Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. ZINKEVIČIUS, Z. 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1, Vilnius: Mokslas. ZINKEVIČIUS, Z. 1989: Seniausi lietuvių kalbiniai kontaktai su slavais. Lietuvių kalbotyros klausimai 28, 4–11. Nijolė Tuomienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected] Gauta 2002 07 29