Hiat laryngalny w językach bałto-słowiańskich

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 55-87 Hiat laryngalny w językach batto-stowianskich’ WOJCIECH SMOCZYNSKI Uniwersytet Jagiellonski, Krakow The article deals with the treatment of the so-called Laryngalhiat in Baltic and Slavonic. These are cases where a laryngeal was lost between a high vowel i or u and a suffixal vowel. This constel- lation is characteristic of zero grade formations based on roots of the type *CeiH-/*CieH- or *CeuH-/*CueH-. When a vocalic suffix is added to a full grade root of the type *CeH-, the laryn- geal leaves no trace (its loss leading to contraction or the rise of a secondary diphthong), whereas a similar situation involving the loss of a laryngeal after i, u produces a hiatus subsequently elimi- nated in Baltic and Slavonic by insertion of a homorganic glide i, u. WSTEP Terminu hiat laryngalny (niem. Laryngalhiat) uzywa si¢ w odniesieniu do sytuacji, gdy spotgtoska laryngalna (Irg.) znajduje si¢ w pozycji po samogloskach wysokich i, u i przed samogtoska sufiksalna, schematycznie *iH-V, *uH-V. Taka konstelacja fonemow jest whasciwa dla form wyrazowych na stopniu apofonicznym zanikowym (SZ). Chodzi tu o derywaty od pierwiastkow typu *CeiH-/*CieH lub *CeuH-/*CueH-, czyli takich, ktore zawieraja w swym sktadzie dyftong plus Irg. Ot6z traktowanie sekwencji *iH-V, *uH-V jest z gruntu odmienne od wypadku *eH-V, gdy sufiks wokaliczny dotacza sie do pierwiastka na stopniu pelnym (SP) *CeH-. Podczas gdy w *eH-V Irg. znika bez šladu, co prowadzi do kontrakcji samoglosek (skutek dwojaki: dtugošč kontrakcyjna lub wtorny dyftong, zaleznie od jakosci sufiksalnego V?), to w wypadku *iH-V, *uH-V zanik H pociaga za soba hiat. Jego specyfika polega na tym, ze nie jest on usuwany kontrakcja, lecz droga wsunigcia po i, u homorganicznej spotgtoski zešlizgowej, czyli į, u. Skutkiem takiego traktowania sa sekwencje 1. *[iiV], historyczne [ijV] na miejscu ie. *[iHV] oraz 2. *[uuV] > hist. [uvV] na miejscu pie. *[uHV]. Dla przyktadu: [1jV]: scs. bijenii ‘bity’ z *bi.je.no- «= *b"iH-eno-, formacja na SZ-V do *b'eiH-C. Por. SZ- C biti, bin. [ijV]: lit. bijori(s) ‘bac si¢’ z *bi.ua- < *bi.HaH- < *b"iH-eh,-, formacja na SZ-V do *beiH-, wed. bhdyate. Por. SZ-C lot. bitiés ‘baé sie’. [uvV]: scs. zabuivenii ‘zapomniany’ (-en- analogiczne zam. *-on-), z *bu. uana- < *bhu.h a.no- < *bhuh,-eno-, formacja na SZ-V do *b"ueh,-. Por. SZ-C byt, byl. Artykul ten stanowi rozwinigcie referatu, jaki przedstawitem w Komisji Jg¢zykoznawstwa Polskicj Aka- demii Nauk, Oddzial w Krakowie w dniu 28 lutego 2001 r. 2 Por. z jednej strony dlugošci: fac. lėnis “tagodny' < *leh -en-; mas ‘mezczyzna, samiec' < *maHos <*meh,-0s; flos ‘kwiat’ < *b"loHos < *b"leh -6s. Z drugicj strony dyftongi: gr. rAetoros ‘najliczniejszy’ < *pleh -istHo-; lit. dieni ‘cielna’ < *dejn-i < *d'eh i „in- (wed. dhenii- ‘krowa’ < *d"eh,inu-); fac. laeuus ‘lewy’, gr. hat (5)ég, ss. lėvo < *laiuo- < *leh,i iuo-; lit. saūsas ‘suchy’ i scs. suxo < *saHusos < *seh,usos (gr. (h)ašdocg); lit. kaulas 'košė' < *kauH.lo- < *kaHulo- < *keh, ulo- (tac. caulis). 56 | WOJCIECH SMOCZYNSKI [uvV]: lit. būvo ‘byt’ z *bu. wa < *bhuh,-eh,-, formacja na SZ-V do *b'ueH-. Por. SZ-C būti, būdamas. Jak widač, struktura sylabiczna form historycznych odpowiada strukturze prajęzy- kowej: bije.nii jak *b"i.He.no-, °bii.ve.nii jak *b"u.He.no- itd. Historyczne spiranty j, v kontynuuja wprawdzie prajezykowe Slizgi *i, *u, trzeba jednakze uwzglednié, ze nie chodzi tutaj o fonemy dziedziczone wprost z prajezyka ie., jak np. w wypadku lit. lejit < *leiH-e-, veju < *ueiH-e-, scs. zovp < *geuH-e-, lit. srava < *sreu-, lecz o segmenty o charakterze wtornym, powstale dopiero w epoce, ktorej ramy wyznacza ostabienie i zanik fonemow laryngalnych. Fonemy j i v sekwencji ij} i uvV uwazamy wiec za posrednie Swiadectwo obecnosci Irg. interwokalicznej i w tym sensie odrézniamy je pod wzgledem genetycznym od j, v ukazujacych si¢ po innych niz i, u samogloskach. Gtownym celem niniejszego opracowania jest zewidencjonowanie, w miar¢ moznosci wyczerpujace, tych morfeméw battyckich i stowianskich, ktére zawieraja §lizgi i, u na miejscu fonemow laryngalnych. Organizacja materiatu jest nastgpujaca. Dla kazdego morfemu tworzy si¢ gniazdo apofoniczne, gdzie na pierwszym miejscu wymienia si¢ allomorf z ij, uv wtašciwy dla SZ-V. Potem kontrastuje si¢ go z dlugowokalicznym (i, iz) allomorfem z pozycji SZ-C, a to po to, by unaoczni¢ fakt, ze charakter naglosu sufiksalnego, V lub C, przesadza o komplementarnosci tych dwu form stopnia zanikowego pierwiastkéw typu eiH/ieH wzglednie euH/ueH. Z kolei wymienia sie stopien e (SE) pierwiastka pie., zwykle w takiej formie, jaka podaje LIV (1998), i wyszczegOlnia si¢ jego balto-stowianskie refleksy. Po SE nastgpuja — w niektérych hastach — derywaty urobione od iiV, uuV stopniem o (SO). Dziela si¢ one na antewokaliczne (ai-V, au-V) i antekonsonantyczne (ai-C, au-C). Gniazdo apofoniczne morfemu uwidacznia réwniez, w jaki sposob formy prymarne z itV, uuV generuja swoje derywaty. Chodzi tu o trzy grupy form: 1. praesentia infigowane na SZ, 2. derywaty na stopniu wzdtuzenia iV, ūų V (oznaczone jako WSZ- V), 3. derywaty na stopniu o (SO). Infigowane sekwencje litewskie typu * Cini, *Cunu przeksztalcaja si¢ fonetycznie w Cj, Cyv (gija, bigva), potem denazalizuja się w Cij, Civ (gyja, lyja, buva, kliūva). Tam, gdzie jest po temu okazja, zwraca si¢ uwage na obecnos¢ obocznych “praesentiéw na -na” (gyna, lyna, būna, kliūna), gdyz te ostatnie z powodu cyrkumfleksu i formantu -na musza by¢ uznane za produkt skrzyzowania typu innowacyjnego -(y)ja, -(ū)va ze starszym typem -(i)na, -(it)na, ktory reprezentowaly odziedziczone formacje infigowane, siggajace epoki sprzed zaniku antewokalicznych laryngalnych, np. *lina z *li-n-H-e, *būna z *b"u-n-H-e. — Derywatami typu WSZ-V sa w litewskim np. palyjéti <= lij-, papjiivéti <= pjuv-, w stowianskim np. scs. upijati s¢ <= pij-, pokryvati <= kriiv-. — Gdy chodzi o derywaty na SO, to są nimi przewaznie dewerbalne nomina z formą pierwiastka aiV (< vb. iiV) lub auV (<= vb. uuV), np. lit. bajūs od bij-, gajūs od gij-, sajūs od sij- oraz tot. krava, scs. krovii od *kruu-, scs. rovii od rūv- (w skali calego materiatu uderza stosunkowo stabsza reprezentacja typu aul). Niekiedy si¢ zdarza, ze interesujaca nas forma SZ-V nie jest dana w materiale. Wowczas WSZ-V jest brany za podstawe rekonstrukcji wewngtrznej, por. np. hasta *miį-, *zii-, *liuu-. W dotychczasowych analizach zdarzaty si¢ wypadki np. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 57 relacjonowania yj formy palyjėti z y (lyti) albo yj prs. lyja. Podobnie przy papjūvėti wstawiano av w zwiazek z du vb. pjauti (zob. np. Otrębski 1965: 366). Z kolei, gdy chodzi o stowianski, to np. byvati bywalo analizowane wedtug byti jako by-vati (zam. poprawnego *buu-a-). Tego rodzaju wypadki zostaly w rubryce WSZ-V sprostowane. Cztery ekskursy dotaczone na koncu artykutu sygnalizuja pewne innowacje mor- fologiczne, ktore zostaly jak si¢ zdaje posrednio uwarunkowane hiatem laryngalnym. Sa to: (1) praesens infigowane od pierwiastkow anitowych typu šlyja, srūva, (2) sufiks nominalny - ys jako allomorf -jjas, (3) sufiks infinitiwu -yti, (4) sufiks stow. -aviti. 1. SLIZG į W POZYCIJI *1.HV 1.1. *bii - I < *b'iH- SZ-V * bii-: lit. bijoti(s) ‘bac sig’, tot. bijat(iés), stpr. biatwei® z *bi.ia- < *bi.HaH- < *b"iH-eh,-. SZ-C *bi-: lot. bitiés ‘bac sig’, prs. bistuds (= intens. bistitiés), prt. dial. biduds (obocznik do bijuds). SE *b"eiH- ‘in Furcht geraten’ (LIV 58), por. wed. bhdyate ‘boi sig, leka sie’. Drw. bai-V: 1. ps. *boja-, scs. bojati s¢ ‘bac si¢’ (prs. bojitii s¢) wyglada na reflexivum, ktore dotworzono do *bojati, formy majacej wezesniej wartos¢ przechodnia (caus. ‘straszyC’) w stosunku do ps. bii-, por. wyzej lit. bijoti(s)*. — 2. stpr. pobaiint caus. ‘ukarac’. — 3. lit. bajūs ‘strachliwy, bojazliwy’; baju: Mirt nebus bajū “Umrzeč nie bedzie strasznie’. Drw. bai-C: jbaidyti caus. ‘nastraszyé, zastraszy¢’ (lot. baidit ‘straszy¢’), baimė f. ‘bojazn, strach’, baisa ‘strach”(= baisūs ‘straszny’), bailys m. ‘cztowiek lękliwy, tchorzliwy’. 1.2. *bii- II < *b"H- SZ-V *bii-: 1. scs. bijenii ‘bity’ z *bi.je.no- «= *b*iH-eno-, 2. scs. bijetii ‘bije’ (ESJS 63, Stang 1942, 46) < *bi.ie- «= *b"iH-e-, wtérnie zmienione na scs. bijetii przez wyrownanie do inf. bi-C (zob. nizej brijetit). SZ-C *bi-: 1. scs. biti ‘bi€’, bitit *bity’, nizithiti ‘stracic¢ w dot’, ubiti ‘zabié’, zabiti ‘zathuc’, 2. tot.bit ‘schieben’, iter. bidit ‘schieben, riicken, schiebend stossen; stopfen’, lit. dial. bydyti ‘zmusza¢ do wstania, ploszy¢, pędzač' (zob. Urbutis 1981: 109). SE *b"eiH- ‘schlagen’ (LIV 57). Drw. *bai-V: scs., razboi m. ‘napas¢, rozbėj', uboi m. ‘zabojstwo’; stow. °boji, pol. béj (znacz. etym. ‘bicie sig’). Czytaj [bija:tvei]. 4 Mniej prawdopodobny jest charakter odziedziczony osnowy stow. boj-, mianowicie jako kontynuacja perfectum pie. *-b"oiH- (por. wed. bibhaya-), jak to się zwykle w literaturze przyjmuje (zob. Vaillant 1966: 393) iostatnio ESJS 72. 58 | WOJCIECH SMOCZYNSKI 1.3. *bii- III < *b'ih,- SZ-V *bii-: tot. biju prt. ‘bylem’. Odwotujac się do zaswiadczonego w optatiwie stow. bimu (1. pl.), bi (2.3. sg.) antekonsonantycznego SZ *bi-, mozna wedlug przyjetej tu zasady analitycznej sprowadzi¢ *bii-a- do *b"iH-¢h,-, zaš *bi-C do *b"iH-C. Jesli teraz w Swietle rownoznacznego allomorfu *b"uh,-V (por. lit. buvaii, sttot. buvu, scs. “"būvenii) sprecyzujemy H pierwiastkowe jako /r,, to otrzymamy *b"ih,-V, czyli SZ do *b"ich,-’. To w powiazaniu z faktem wystgpowania wariancji *b"ih,- / *b"uh,- takze w germanskim, celtyckim i italskim (zob. LIV 83) prowadzi do hipotezy, ze w dialektach zachodnioindoeuropejskich pwk. *b"ueh.- ‘rosnaé, powstawac, stawac si¢’ rozszczepit si¢ droga dysymilacji wargowych, b'ų > b"i°, na dwie postacie, i ze obie one są uzywane w jezykach bst. komplementarnie w paradygmacie czasownika ‘by¢’, mianowicie w jego formach stabych. Dalej, jesli stuszna jest hipoteza, ze w formach conditionalis stlit. na -biau ‘-bym’, -bei *-bys’, *-bi *-by’ (pl. -bime, -bite)’ zawarty jest czasownik positkowy *bij-a-, to przy uwzglednieniu kontrakcji *bijau > -biau (1 sg.), *bijai > -bei (2 sg.) oraz apokopy *bija > *-bi (3. os.) znajdziemy w tym dowéd na pralitewsko-totewska metryke tematu *bija-*. 1.4. *brii- < *briH- SZ-V *brii-: ps. *brijetu s¢ ‘goli si¢’ < *bri.ie- <= *briH-e-; scs. brijetii sę jest forma miodsza; jej dlugie i pochodzi z wyréwnania do inf. bri-C (por. wyzej bijetii obok bijetit)’. SZ-C *bri-: scs. briti se “golič si¢’ (britva f. ‘brzytwa, przyrzad do golenia’), sch. arch. briti, brijem, wtérnie brijati. SE *b"reiH- ‘schneiden’ (LIV 77). W ps. znaczenie zostalo ograniczone do ‘Scinaé zarost’. 1.5. *gii- I < *g*ih,- SZ-V * giį-: 1. lit. atgijo “'odžyt', ižgijo ‘wyzdrowial’, tot. dziju z *gi.įa- < *g*ih.-eh,-, 2. drw. pagijėlis m. ‘ozdrowieniec’, 3. lit. prs. infigowane gyja/gija ‘zdrowieje’ z *gi-n-i- (forma oboczna gyna ze skrzyzowania starszego *gina < *g*i-n-H-e i mtodszego gyja). Por. *g*ih,- do *g*ieh,- ‘zy¢’ s.v. *gii-. 6 Inni przyjmują, že dysymilacja nastapita w temacie *b"ū-ie- i že byta ona indukowana sufiksalnym -į-, > *b'i-ie-, zob. Klingenschmitt (1982: 222, przyp. 72) i LIV 84. Na to trzeba powiedzieč, ze w odniesieniu akurat do językow baltostowianskich model *b'ū-ie- się nie sprawdza, poniewaz unika się tu (przynajmniej w czasowniku prymarnym) tączenia sufiksu -ie- z pierwiastkami zakonczonymi na -ū- i -i- (< *-uH-, *-iH-), por. np. brak fryja do nti ‘tykac, pozerac’, įlyja do lyti 'padač (o deszezu)'. Por. nusidėtumbiau, būtumbei, tarnautumbime, sakiétumbime, Zinkevičius (1981: 122n). Doktadniej o tym Smoczynski (2001:51, 224n). Tam tež o wezešniejszych probach objašnienia tot. bij-V Dlatego nieprawdopodobny jest wywéd brijets z pie. *b'riH-ie- w LIV 77. Co do sekwencji -iH-ie- zob. uwagę w przyp. 6. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 59 SZ-C *gi-: 1. lit. atgyti 'odžyč', tot.dzit ‘zdrowie¢’, scs. ožiti 'ožy€' < *g'ih,-C". 2. gydyti ‘leczy¢’ (znacz. etym. ‘sprawiac, ze ozywa, zdrowieje’), gyvas “Žywy". SE *g'eih.- = * gtieh,- ‘leben’ (LIV 192), por. gr. Bčouai “będę žyt", z pochodzenia coniunct. *gejh.-o-. Drw. gai-V: 1. lit. gajūs ‘tatwo, szybko gojacy się, wracajacy do zdrowia’, atgajūs ‘Zwawy’. — 2. W stowianskim od antewokalicznego allomorfu *gii-, ps. *z1j-V (por. lit. °gijo) utworzono SO goj-: caus. *gojiti ‘przywracac do zycia’, refl. *gojiti s¢ ‘goié si¢ - O ranie’ (por. wyzej bojati s¢). Tylko z synchronicznego punktu widzenia gojiti przedstawia si¢ jako drw. kauzatywny do Ziti intr. ‘zy¢’ < *gih -C'. Drw. gai-C: lit. gaiva f. ‘zywotnos$¢™'2. (Fakt, ze nie ma reflekséw battyckich *gei-V/ *gei-C, wyklucza ewentualno$¢ derywacji gai- od osnowy na SE). 1.6. *gii- II < *g*iH- SZ-V * gii-: lit. gija f. ‘ni¢ w osnowie tkaniny’, tot. dzija ‘nié, przedza’ z *gi.Ha < *g'iH-éh,. Por. wed. jiya- f. ‘cigciwa tuku’, gr. hom. Brėg m. ‘tuk’ (znacz. etym. ‘zaopatrzony w cigciwg’) < *bi.ié- < *g'iH-6-. SZ-C *gi-: lit. gysla f. “žyta', serb. Zica f. ‘nic, dratwa’ < *gika. SE *gtieH-, por. wed. jya f. ‘cigciwa tuku’ (Mayrhofer EWAIA, 603). 1.7. *glii- < *gliH- SZ-V *glii-: ps. *gliji, ros. dial. glej ‘glina, gliniasta gleba, ukr. Alej ‘mul, glina, bir. hlej ‘mut pod woda’ (zapozyczone w pol. glej ‘warstwa gleby o zabarwieniu popielatawym’ (zob. Stawski SEJP, 282, Bankowski I 430). SZ-C *gli-: 1. lit. glytus ‘gtadki, réwny’, tot. glits ‘glatt, nett, zierlich, hiibsch’, 2. stow. glina ‘Lehm’. SE *gleiH- ‘bestreichen, kleben bleiben’ (LIV 168): lit. glejū (ob. glieju prt. gliejaii, inf. gliéti obok dial. glieti) ‘smarowac, wyrownywac smarujac; lepič, glina dziury wypelniad, klei€’, refl. ‘lepi¢ si¢ (do czego), Ignac’. Drw. *glai-V: lit. glajus m. “plyn o lepkiej konsystencji’ (LKZ). N.B. Sladem po starym prs. infigowanym *gli-n-H-é- = lit. glint, resegmentowanym jako glin-u, jest neopwk. glin-, por. prt. gliniaū, inf. glinti, zwykle z praeverbiami ap-, uz- ‘oblepié, zalepič (glina)’, zob. LKZ. 10 SZ typu gy-C tkwi by¢ moze w ztozeniu nominalnym lit. dveigys ‘dwulatek (o koniu)’. Zlozenie to da si¢ bowiem zinterpretowac jako ‘dwa (lata) zyjacy’, mianowicie przy zatozeniu, ze czton -gy-s stanowi alternatywe antewokalicznego allomorfu *gii-V, pbatt. *giias ‘zyjacy’, ktéry kontynuowat pic. nomen *g'ih.- O-, por. gr. Biog ‘Zycie, sposdb zycia; Srodki do zycia, žywnošč; zboze’. Zob. tez Ekskurs III. " Zwraca uwagg brak lit. *gajyti. Stowianiskiemu gojiti odpowiada co do znaczenia lit. gydyti (zob. wyzej). 12 Na podstawie gaiv- wyniklego z reanalizy gaiv- + -a urobiono nastepnie vb. gaivinti ‘cuci¢’ i nomina gaivalas ‘zywiol’, gaiviimas m. ‘ozywienie’. 60 | WOJCIECH SMOCZYNSKI 1.8. *gnii - II < *gniH- SZ-V *gnii-: ps. *gnijetu prs. ‘gnije’ z *gnih -e-. SZ-C *gni-: scs. (sit)gniti ‘(z)gni¢’ < *gnih -C. Przez wyréwnanie *gnij- do inf. gni- C powstalo prs. gnijetit (por. wyzej bijetii przy biti, brijetū przy brit). SE *gneiH-. Brak w LIV. Co do typu pwk. zob. wyzej *b"eiH- i nizej *leiH-, *peiH-. Drw. *gnai-V: scs. (sit)gnojiti caus. “(z)gnoič'" (postvb. scs. gnoi, -ja m. ‘gnoj’). Drw. *gnai-C: scs. gnévit ‘gniew, Zorn". Co do sufiksu por. lit. gaiva s.v. giji- I. 1.9. *kii- < *ktih - SZ-V *kii-: ps. *čijo < *k¥ih -e- ‘wypoczywam’, prs. do citi. Por. * bijo :: biti, * lijo ši liti, * vijo i: Viti. SZ-C *Ki-: scs. počiti ‘odpoczac’ (do tego nowe prs. počijo) < *k*ih,-C. Por. jeszcze scs. čilū, sch. čto, czes. cily ‘zwawy, dziarski’ (znacz. etym. ‘wypoczety’). SE *k*ieh,- ‘ausruhen’ (LIV 352), por. awest. Siiama ‘ciesz(y)my si¢’. W stow. brak SE *Ca- z *ké- < *kUieh - albo z *kia- < *k*ioh -". Por. tac. quiétus ‘spokojny, uspokojony; pokojowy; prywatny’ < *k*i¢h -to- (do stawest. Siiata- ‘szczeSliwy’, stpers. Siyata- ts.), pf. quieui < *k¥ié-uai (LIV 353). Co do typu pwk. por. *gtieh.- s.v. gii- I. Drw. *kai-V: scs. pokojiti 'uspokoič, pokrzepié, posili¢’, pokojiti zakona ‘wypetni¢ prawo’'’, stpol. koji si¢ ‘zigbnie, ochladza si¢’, koji sie choroba ‘tagodnieje’ (ps. caus. ze znacz. etym. ‘powodowac, ze znajduje spokėj', por. Stawski SEJP 329). Od tego pokoji m. “spokėj, pokėj' jako postvb. 1.10. *krii- < *kriH- SZ-V *krii- : 1. tot. krijat (< *kriH-eh,-) ‘schinden; den Schlitten mit Lindenholz fūttern; Garn auf einen Haspeln aufwinden' (ME, 278), 2. tot. krija f. “kora lipowa, tyko lipowe, Lindenborke; otok, obręcz sita, Bastrand eines Siebes, Riegensiebes; koszyk z tyka lipowego, Korb aus Lindenborke; deseczka lipowa, Lindenbrett' (ME, 277; do tego krijudt ‘schinden’ jako mtodsze denom.). SZ-C *kri-: 1. lit. krytis, -ties f. ‘sie¢ do zagarniania ryby; czerpak na ryby’, z metatonia: krytis, -tiés f. “kra lodowa’ (znacz. etym. ‘kawal, ktéry si¢ oddzielit’). — 2. cs. krinii m. albo krina f. ‘drewniane naczynie, kadZ na wodg’, scs. okrinti m. ts. (o tym inaczej ESJS 365: od *(s)krei- anitowego). SE *kreiH-, to z przeksztalcenia pie. *kreh - ‘sieben, trennen’, por. LIV 327. Do SZ *kriH- dotworzono w baltyckim techniką vrddhi nowy SP *kreiH-, stad lit. dial. Historycznie biorac, jest to wigc derywat od prs. na -7-, nie za$ na -ii-, jak u Vaillanta (1966: 417). Co do rozwoju znaczeniowego zob. Stawski SEJP, 304, ESJS 182. Chyba, ze zwiazemy z tym pierwiastkiem wtraz cass ‘czas’, przy zalozeniu budowy ¢a-s» i znaczenia etymologicznego ‘przerwa, chwila wytchnienia’ (?). ESJS 98 s. v. dass takiej filiacji nie bierze pod uwage. Derywat od prs. na -ii-, nie zas -ii- (inf. -i-), jak u Vaillanta (1966: 417). Zob. wyžej gojiti, gnojiti oraz nizej *krojiti, *lojiti, pojiti. HIAT LARYNGALNY W JEZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 61 krejū (kriejaū, kriėti) “zbierač z powierzchni; towič w plynie’, tot. kreju (krėju, kriet/ kriét) ‘zbiera¢ šmietankę z powierzchni mleka’. Drw. kraij-V: 1. lit. nomen krajus m. ‘boki sita, rzeszota; obrecz’. — 2. ps. *krojiti, pol. kroic 'oddzielač, uzywajac ostrego narzedzia’, ros. krojii, kroits ‘przesiewac zboze’, sh. krojim, krojiti ‘tupac, drzeč'", scs. okrojenije n. ‘obrzezanie’. SW do kroj- widaé w scs. krai, -ja m. ‘brzeg, skraj’. Drw. krai-C: fot. kraistit ‘rahmen, schminden, den Rahm, die Sahne von der Milch schopfen’, tiberhaupt ‘abschopfen von oben; oberflachlich machen” (ME, 256), lit. kraitis m. ‘kosz, krobia’. 1.11. *liį- I < *liH- SZ-V *liį-: 1. tot. lija prt. ‘padat deszcz’, lit. įsilijo prt. ‘zacz¢lo na dobre padač' < *li.ja- < *liH-eh,-, 2. lit. prs. infigowane lyja/lija ‘pada deszcz’ < *li-n-i- (forma oboczna lyna ze skrzyzowania *lina < *li-n-H-e i ljja), 3. nomina: lijimas m. ‘ulewny deszcz’, lijungas dial. ‘deszczowy, stotny’, lijundra f. ‘z}6dz (czas, gdy deszcz pada i zamarza)’. WSZ-V * Li: lit. palyjéti ‘pola¢ (0 krétkotrwalym deszczu)’ «= *lij-é-'. SZ-C *li-: lit. lyti “(0 deszczu) padaé, lač' = lot. lit (do tego prs. list); lit. lydyti caus. ‘trzymac na deszczu, aby zmoklo’. SE *leiH- ‘gieBen’ (LIV 363): lit. lejū, lieti ‘lac, wylewac’, tot. leju, liét (nowe caus. lit. liedinti caus. ‘sprawiac, ze się leje, wylewa, przelewa’). Drw. laj-V: lit. atlaja f. albo atlajis m. ‘odlew, mielizna, miejsce plytkie w jeziorze’, atlajus m. ts., uZuolaja f. ‘zalewisko nadrzeczne’. Drw. lai-C: lit. laistyti iter. ‘polewaé, podlewac; wylewaé zy". N.B. Por. uwagę o jlajai m.pl. ‘glina do zalepiania dziur’, laitas m. ‘klepisko gliniane’ na koncu częšci I. 1.12. *liį- II < *liH- SZ-V *lii-: 1. ps. *Njo prs. ‘lej¢’, ros. ju wraz z tot. dial. lij ‘pada deszcz' (Endzelin 1922: §609), z *li.ie- < *liH-é-, 2. ps. *Iijati z *liH-éh-, co jest implikowane obecnoscia SW lijati (por. wyzej tot. lija). "7 Dwuznaczna formacja na SO: badz causativum do *krinoti s¢ ‘odrywac sie, odtaczaé sig, odstawac’ (to zbudowanc na starym prs. infigowanym *krino < *kri-n-H-¢-), badz iterativum do ps. *krejo (por. fot. kreju). Wzdhluzenie uwarunkowanego laryngalna Stopriia zanikowego -ii- W -ii- zachodzi rowniez w pavyjéti (s.v. *uii- I). Odpowiednie -uu- = -ūų- w papjūvėti (s.v. * piuy- ) i pasiiivéti (s.v. *siuy-). Samogloska i jest przed naszym wtornym i traktowana tak samo jak przed innymi spéigloskami i to bez wzgledu na to, czy sa to resonanty, por. pagynéti, pamynéti, patrynéti, pakylėti, czy obstruenty, por. „pabrydėti (brid- <= bred-), paskrydėti, paslydėti ( *slid- «= *sleid-), pakrypėti (*krip- «= kreip-), palypėti, panyšėti (*nis- <= neš-), palytėti (*lit- <= leit-), pamygėti, pavyzdėti (*vizd- <= veizd-), pavyžėti (*viž- <= vež-). Szczegoly u Otrębskiego (1965: §616nn.), choč trzeba zauwažyč, že wskazywane przez autora osnowy prymarne tych duratiwéw pozostawiają czasem do žyczenia, por. krypsta dia "krypėti, liécia dla "lytėti, slysta dla “slydėti. Akut wzorowany na osnownym lieti, dla polaryzacji wzgledem laistyti ‘mazaé, smarowač, obrzucač mokrą gliną' (lčisti). 62 | WOJCIECH SMOCZYNSKI WSZ-V * Ili-: scs. lijati “1aé, -lewac'*", wtorne intens. na -vati: izlivati ‘wylewac’. SZ-C *li-: scs. liti, sch. [iti (se), dial. Ijiti, stpol. °li¢ ‘lac’. SE *leiH- ‘gieBen’ (LIV 363): scs. léjo ‘lej¢’ < *leiH-jie- (zob. tez wyzej *lii- I). Drw. * lai-V: ps. *lojiti iter. ‘la¢, wylewac’, od tego scs. loji, -a m. 'tėj', sti. lo], czes. lūj jako postvb. (znacz. etym. ‘plynny, lejki thuszcz’). Brak w stow. SO *lė-C. 1.13. *mii- < *miH- SZ-V *mii-: fot. miju prt. do mit ‘zmienia¢, wymienia¢’, < *mi.ja- < *miH-ch,-. WSZ-V *mii-: stow. mijati ‘przemija¢ (o czasie)’ — zaklada prs. prymarne *mijo (s¢) ‘zmieniam si¢’? SZ-C *mi-: 1. tot. mit ‘tauschen’, refl. mitiés ‘mit einander tauschen, abwechselnd sich bewegen, wechseln, sich verindern’; iter. mistit ‘Ofters tauschen’ < *mi-sti-. — 2. scs. mingti ‘przemingc (o czasie)’. SE *mejH-. LIV 383 wymienia tylko anitowe *mei- ‘wechseln; tauschen, andern' (wed. vi mayante 3 pl. “zmieniają si¢’). W lotewskim prs. *meju*' zastapione przez miju skutkiem wyréwnania do prt. miju. Drw. *mai-C: 1. lit. atmaina f. ‘zmiana’, mainai m. pl. ‘odmiana ksi¢zyca'?, 2. scs. ména f. ‘wymiana’. 1.14. *nii- < *niH- SZ-V *nii-: tot. niju prt. do nit, nit < *ni.ja- < *niH-ch,-. SZ-C *ni-: fot. nit, nit ‘wykonywaé ruch kotowy’, sviestu nit ‘ubija¢ šmietanę na masto’. SE *neiH- “fūhren, leiten’, por. wed. ndyati ‘prowadzi’, het. néanzi 3pl. ‘kieruja (powoza), posytaja’ (LIV 406). W totewskim prs. *neju zastapiono przez niju skutkiem wyréwnania do prt. niju. W LIV brak wzmianki o vb. tot. 1.15. *pii- I < *pih,- SZ-V *pii-: scs. pijetū prs. ‘pije’ < *pih,-e- (allomorf *pih,- z metatezy *ph.i-), por. ros. poju, pyjess (inf. pity), pojanyj, ukr. pju (inf. pyty)“. WSZ-V *pii-: scs. upijati s¢ ‘upijac si¢’ (wtérne intens. na -vati: opivati sę ts.**, do czego pivo n. 'napėj' jako postvb.). 2 Warto zbadad, czy lijati nie moze byč refleksem ps. *Iij-€-, tj. formacji paralelnej do lit. palyjėti, zob. wyzej. 2 Por. lot. meju do miet ‘wbijaé pal, pale’. * Brakakutu jest dowodem na to, ze nomina te derywowano od SZ-V *mij-, a nie od SE-C *méj-. LIV 383 podaje tylko anitowe *mej- ‘wechseln; tauschen, andern’. Inaczej Stang (1942: 46), ktory (niestusznie) operuje pierwiastkiem anitowym *pei-. Por. sc. posmivati sę obok starszego posmijati se 'našmiewač si¢’. Wtorny sufiks -vati pochodzi z resegmentacji zaszlej w typie oplivati scs. ‘opluwac’ = opli-vati (wedtug pli-noti ‘plunac’), pocivati ‘odpoczywac’ = poci-vati (wedtug *poci-noti ‘spoczac’). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 63 SZ-C *pi-: scs. piti ‘pic’. SE *peh,- = *peh.-i- (por. notacj¢ *peh,(i)- ‘trinken’ w LIV 417). Drw. *pai-V: stow. napojiti caus. “dač pi¢, napoi¢’® (postvb. napoji, -a m. “napėj', por. wyzej loji 167’). 1.16. *pii- II < *piH- SZ-V *pii-: 1. lit. pijo prt. do pyti (zob. nizej), 2. prs. infigowane pjja ‘wzbiera mlekiem’ < *pi-n-i-*, od *pi.je- < *piH-é-. SZ-C *pi-: 1. lit. pyti ‘wzbiera¢ mlekiem (o wymionach krowich)’, išpyti ‘rozmoknaé (0 gruncie, drodze)’; pydyti caus. ‘masowac wymię przed dojeniem, aby naplyneto don mleko’, 2. ps. *pitu ‘syty, nasycony’ < *piH-t6-, ktére dato podstawe vb. denom. scs. pitéti sę ‘sycic sig, žywič si¢’ (od tego caus. pitati ‘sycié, zywi¢, karmic; wychowywac’) oraz sb. scs. pista f. ‘pokarm’, sch. piéa, stpol. pica”. SE *peiH- ‘anschwellen’ (LIV 419), por. wed. pdyate ‘tryska (o mleku)’. Allomorf na SO moze tkwi¢ w lit. pienas m. ‘mleko’ < *pajna- < *poiH-no- (zob. siena s.v. sii- II). Brak w lit. SO *pai- od pij-. 1.17. *prii- < *priH- SZ-V *prii-: stow. *prijo ‘okazuje przyjazn, przychylnos¢’ — implikowane obecnoscia iteratywu na SW prijati ‘sprzyja¢ komu, by¢ komu przychylnym’. Rekonstrukcja *pri.ie- < *priH-ė-. Por. wed. priyd- ‘mily, pozadany; swéj, do swoich zaliczany’ (obok prs. prinati ‘cieszy si¢ czyms, jest zadowolony; rozkoszuje sie czym$' < *pri-né-H-ti (Mayrhofer EWAIA 189). Por. odpowiedni SZ do *beiH-, *leiH-, *ueiH-. SZ-C *pri-: w bst. niezaswiadczony. Por. wed. pritd- ‘przyjaznie nastrojony’ < *priH- t6-, priti- f. ‘rado$¢, zadowolenie’ < *priH-ti- (Mayrhofer EWAIA,, 181). SE *preiH- ‘erfreuen, Liebes erweisen’ (LIV 441): prs. cs. préjo, stczes. préju (Trautmann 1923: 231). W baltyckim jest tot. pricks ‘rados¢’ (ME, 393) < *préi-ka-. Co do budowy por. fot. spéks “sita, moc; mnéstwo’, lit. spékas “sita, moc’ (do spėju, spėti “mieč wolny czas’, suspėti ‘zdazy¢’ < *speh,-) i scs. znakii ‘Kennzeichen’ < *zno-ka- (do znajo, znati = *gneh,- ‘poznac’). 25 , Derywat od prs. na -ii-, nie zaš -ii- (inf. -i-), jak u Vaillanta (1966: 417). Zob. wyzej gojiti, gnojiti, *krojiti, *lojiti. * Watpliwa jest rekonstrukcja pyja jako *piH-ié- w LIV 419/ Przy regularnej kontynuacji danej praformy musielibySmy otrzymac akutowane fpyja. Forma taka bytaby catkiem nieregularna, poniewaz battycki nie taczy sufiksu -ie/o- z osnowami na *-iH-, por. przyp. 6. 77 Sporna jest przynaleznos¢ ps. *pirs, ses. pirs ‘ugoszczenie, Gastmahl’; réwnie dobrze moze nalezeé do scs. piti ‘pic’. * Wobec faktu, ze prijati niczym nie odréznia si¢ od iteratiwow jak scs. lijati <= *Ij- (s.v. *lii- IT) oraz lit. palyjéti == *Ij- (s.v. *lii- I), stow. mijati wobec tot. miju (s.v. *mii-), scs. upijati se wobec pijetii (s.v. *pii- I) nie widac potrzeby przyjmowania za Vaillantem (1966: 293) zapozyczenia z goc. frijon ‘by¢ przyjaznym’. 64 | WOJCIECH SMOCZYNSKI 1.18. *rii- I < *riH- SZ-V * rii-: 1. fot. riju prs., riju prt. do rit (zob.), lit. nurijo prt. ‘potknat, požart', z *rih-e-, -eh,-, 2. lit. prs. infigowane ryja/rija < *ri-n-i- (forma oboczna ryna ze skrzyzowania *rina < *ri-n-H- i ryja), 3. nomina: lit. rijikas m. ‘zartok’, rijimas m. ‘Zarcie, pozeranie’. SZ-C *ri-: lit. vyti ykac, pozerad’, lot. rit ts. (intens. ristit ‘szybko pozerac’)¥. SE *reh,- = *reh,i-: Postač pwk. *rih,- przedstawia zmian¢ metatetyczng z *rh,j- jako SZ do *reh,j -, “to z kolei wyabstrahowane z prs. *reh-ie-, por. tot. raju ‘ganie, besztam’. Brak w lit. SP *ro-C¥. Drw. rai-V: lit. rajoti "žuč, przezuwac’, rajus ‘zartoczny’, praraja f. “'otchtan, przepasc’. 1.19. *rii- II < *h,riH- SZ-V *rii-: ps. *rijenū < *HriH-en-, zmienione w scs. otii-rivenii ‘odepchnigty, odrzucony’ (Vaillant 1966: 232), z v przeniesionym z synonimicznego otii-rinovenii albo tez z vb. otiti-ritvati ‘oderwac’. SZ-C *ri-: scs. ringti s¢ ‘runac, zwali€ sig’, otūrinoti ‘wypedzié, odrzucic’, iter. otii-ri- vati ‘wypierac, odpychac’, urivati ‘obstgpowac’. SE *h,reiH- ‘wallen, wirbeln; flieBen’ (LIV 271). SZ w wed. rinati ‘1aBt stromen, laBt laufen’, riyate ‘stromt, lauft’. Por. WSE scs. rėjo, réjati ‘biec, toczy¢ sie (o wodzie)’ (drw. ré-ka “prąd, rzeka’). Drw. raį-V: ps. *roji m., ros. roj, pol. rdj (pszczeli); ps. *vūz-roji m., pol. (w)zdréj ‘miejsce, gdzie wytryska woda, žrėdto'. 1.20. *sii- I < *siH- SZ-V *sii-: lit. sijoti ‘przesiewac, przepuszczac przez sito’, apsijoti ‘obsiewac ziarnem’ < *siia- < *sih,-eh,-. Postač pwk. *sih,- przedstawia formę metatetyczną *sh į- jako SZ do *seh,į- (to z kolei wyabstrahowane z prs. *seh -ie- ‘sieje’). Por. scs. sėjo < *seh -je-, inf. sėti obok sėjati“! “siač, przesiewac’. SZ-C *si-: lit. sytas m. dial. ‘wielkie sito do przesiewania zboža, przetak’. SE *seh į- “eindrūcken, einsetzen' = “saen' (LIV 469). Drw. sai-V: lit. sąjūs ‘czym mozna wiele zasiač', ktére ma za synonim sėjūs, jest synchronicznie tączone z sėti ‘sia¢’ (prs. séju) i $wiadczy O zmieszaniu pierwiastkow oznaczajacych ‘siac’ (*sé-) i ‘przesiewac na sicie’ (*sij-). Forma pierwiastkowa saj- tak si¢ ma do sij- jak np. spar- do spir- (sparits ‘bystry, zwawy’ < spirti m.in. ‘nagli¢, nalegac’). 29 ME, 540 za Osthoffem taczyli z wed. rinati ‘1aBt stromen, laBt laufen’, riate ‘stromt, lauft’. Dzi§ LIV 271 przypisuje formy wedyckie do pwk. pie. *h eiH- ‘wallen, wirbeln’ = ‘flieBen’, ale nie wymienia tam lit. 3 Gdy zas chodzi o lit. rieju, dau, rieti obok rejū,rėjau,rieti ‘gderaé, Ižyč', to najtatwiej objašnia się ono jako derywat typu vrddhi: *rėj-C < *reih,- od SZ *rih,-. Por. pwk. *reh,(i)- ‘schreien, brūllen' w LIV 543. Co do sufiksu *-a- por. lit. sėjo ‘sial’ jako prt. dotworzone do prs. séj-a, etymologicznie sé-ja ‘sieje’ < *seh -ie-. 31 HIAT LARYNGALNY W JEZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 65 — Intonacja wyrazow lit. sietas ‘sito’, sch. sito przemawia za praforma pbst. *sčita- < *sčih,-to-. Ta z kolei moze byč interpretowana jako formacja vrddhi do SZ *sih - (por. objašnienie lit. siena s.v. sij- II)*?, 1.21. *sii- II < *siH- SZ-V *sii-: 1. lit. sijo prt. ‘wigzal’, 2. prs. infigowane syja < *si-n-i-*, 3. nomina: sija f. ‘belka wiazaca konstrukcje, wiež' < *si.ia- < *sih,-ch -; atasija f. dial. ‘pret lub sznur taczacy osie przednich kot z hotobla’, liter. atsija ts. — Postač *sih,- z metatezy *sh,i-, tj. SZ do neopierwiastka *sh,ei-, ktory zostal wyabstrahowany z prs. *sh.-eié- (lit. *saju, por. typ scs. stojo ze *sth-eié-, SE *steh,-)*. — Lit. prs. sinu dial. ‘wiaze’ moze mie¢ prastara formacie infigowana, *si-n-h Se od *sih,- (inf. “syti), por. wed. sindti ‘peta, wiaze kopyta’ < *si-né- -h,-ti. SZ-C *si-: lit. si-: uZsyti ‘przywiazac’, susyti hii iad < *sih,-C. — Na formacj¢ vrddhi wyglada lit. siena f. ‘Sciana (pleciona); granica’ < *sei-na < *seih,-neh -*. SE *seh,-, por. wed. dva sat ‘bindet los’ (LIV 471). W battyckim wtérnie *seih,- od SZ *sih - (vpddhi): lit. dial. sejū “wiažę' < *seih,-e-. Na prezentalnym sej- opierają się inf. siéti (brak *sieti!) i prt. sėjaū. W zwiazku z tym nalezy w odniesieniu do pierwiastka w SE odnotowac zatrate jego charakteru setowego?’. N.B. Obecnos¢ neopierwiastka sej- nie pozwala jednoznacznie zinterpretowac litewskich derywatéw na SO jako opartych o SZ-V sij-. Dotyczy to vb. sdistyti ‘obwiazywac’ (akut analogiczny) i nominéw pasaitas m. ‘uwi¢z, powerek’, atasaja albo atsaja f. (jest to wariant wyrazu atasija, zob. wyzej). 1.22. *uii- I < *uiH- SZ-V *uii-: lit. vijo prt. ‘zwijal; pędzit, gnal’ < *ui.ia- < *uih,-eh,-, nuvijoti iter. ‘odwijaé, rozwijac’, įvijas ‘krety, kręcony, spiralny’, vijoklis m. ‘powéj’. WSZ *uii-: lit. pavyjéti ‘pognad, przegnaé nieco (np. kury z ogrodu warzywnego)’, por. palyjéti i dalsze paralele s.v. *lii- I. SZ-C *ui-: lit. nuvyti ‘uwié, wijac zrobič; odpedzié, przepedzic’, įvyti ‘wwic; wpedzié, wegnac’. SE *uejh - ‘sein Augenmerk richten auf, trachten nach’ (LIV 609), por. lit. vejū dial. ‘gnam, pędzę; zwijam’ < *uéjh -e-. * Mniej prawdopodobna jest hipoteza metatezy *sčh i-to- > *séih -to- (Smoczynski 2001: 150f.). # Do tego dwuznaczne syjėti ‘by¢ zwiazanym’: derywat albo od prs. syj(a) albo SW do sij- (por. typ palyjéti s.v. *liį- I). Mniej prawdopodobne wydaje się tu *sh,į- jako wynik resegmentacji prs. *sh,-ič-, por. wed. dva sydti ‘bindet los’, het. ishivanzi 3pl. ‘wiaza, petaja’. Od resegmentowanego sin-i utworzono prt. sin-iait (neopwk. sin-). Budowa jak w pienas ‘mleko’ wobec pyti, pija, pijo ‘wzbiera¢ mlekiem (o wymionach)’. 7 Gdyby odziedziczony SE utrzymat sie w litewskim, to wydalby prs. fsėju < *są-je- < *sčh,-ie- (por. klėju *šcielę, nakrywam’ < *kla-je- < *klėh,-ie-, stoju “staję' < *stū-je- < *steh,-ie-). 66 | WOJCIECH SMOCZYNSKI Drw. uai-V: 1. lit. vajoti iter. ‘pedzac; nawijac', tot. vajat 'przešladowac'. Nomina: vajys m. ‘goniec’, vaja f. ‘wygon, pastwisko’ (stpr. wayos EV 282 “Wiesen, taki’), įvajūs m. “kręty', 2. scs. voi, -ja m. ‘wojownik; wojsko’. Drw. uai-C: lit. vairas m. ‘ster, kierownica’, vainikas m. ‘wieniec’ (= stow. vėnici), z drw. pošredniego *uai-ni- ‘wicie, splatanie’ (por. wed. venih ‘splot wlosow, warkocz’). 1.23. *uij- II < *uiH- SZ-V *uii-: ps. *-vijetu prs. ‘zwija, splata, faczy’ < *ui.ie- < *uih -¢-, por. WSZ scs. °vijetu. SZ-C *ui-: 1. scs. viti ‘ic, zwijac’ (-vinpti*®), sch. viti, 2. lit. vyti (zob. wyzej) < *uih -C. SE *ueih, - ‘umwickeln, umhiillen’ (LIV 610). Por. lit. vejit s.v. *uij- I. Drw. *uai-V: scs. povoi, -ja m. ‘suknia, chusta do owinigcia’, stow. ‘wijaca si¢ roslina, powėj'. 1.24. *žiį- II < *$"iH- SZ-V *žii-: lit. žioju, žioti ‘rozdziawiac się'. Forma ta jest wynikiem synkopowania starszego *žijūti“ = ps. *zijati (sch. zjūti, zjūm) < pbst. *ži.ia- < *ži.HaH- < *g"ih, -eh,-*. WSZ-V *žii-: scs. zijati “zia¢ otworem’. SZ-C *ži-: scs. zinpti ‘otworzy¢ usta, rozdziawič si¢’, tac. hisco < *g"ih -C. Ten SZ jest metatetyczng formą starszego *g'h i-C, zwiazanego z neopierwiastkiem *g"eh, i-, ktory si¢ pojawit w wyniku reanalizy ie-prs. *g"ch -ie-, por. scs. zéjp < *Zz€je-*'. Brak derywatow na SO od Zij- (w odréznieniu od gij-, rij-, zob. wyzej). SE *g'eh - = *g'eh,į- ‘den Mund aufsperren, gihnen’ (LIV 153). Zwraca uwagę brak lit. *žėju, *Zéti. 1.25. Hiat Irg. *-iHV zaswiadczony posrednio w derywacie na stopniu 0: SZ-V *dii- SZ-C *di-: tot. didit ‘tanzen lassen’. SE *dejh,- ‘dahinjagen, eilen’ (LIV 91, gr. dievravr): tot. deju, diét ‘skakad, tanczyč". Drw. *dai-C: lit. daina 4 pdg. akc. ‘piosenka’ < *daj-na- (znacz. etym. ‘Spiewanie do tanca’?). Gdyby ten wyraz byt derywatem od SE, to pokazywalby akut (*ddina). SZ-V *lii- (zob. wyzej s.v. *lij- I) 38 Por. scs. povinoti s¢ ‘podporzadkowac sig, poddac si¢’, povininii byti ‘by¢ poddanym, podlegac komu'. Dla synkopy w sylabie przedakcentowej por. jako paralele: 1. niékoju ‘niszczg, pustosz¢’ z *nijokėju, vb. denom. od nijoks ‘zaden, ni jeden’, 2. niaūgi ‘czyz nie?’ (< *ne-jau-gi). Zob. Smoczynski (2001: 139, 252). Mato prawdopodobna jest rekonstrukcja osnowy denominatywnej *gh, (i)i-eh -ie-, wysunigtaw LIV 153 w celu wyjasnienia rzekomo odziedziczonej osnowy prabait. *z-ja- (> lit. Zio-). 39 40 # Rasmussen (1989: 52) widzi nierozszerzony SE *g"ch - w nomen gr. yu ‘malz’; miarka (znacz. etym. ‘Gahnen’?). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH | 67 SE *h leiH- ‘smarowac, beschmieren’ (LIV 247, fac. lino, -ere, het. halina- “glina’). Drw. *1ai-V: lit. jlajai m.pl. ‘glina do zalepiania dziur (w piecu, polepie)’. Drw. *lai-C: lit. laitas m. ‘klepisko gliniane’. N.B. Pod wzgledem semantycznym jest to dla obu wyrazow lit. lepsze umiejscowienie nizeli s.v. *lii- I ‘la¢, wylewac’. SZ-V *suii- SZ-C *sui- SE *sueiH- ‘schwinden’ (LIV 553, stwn. swinan): brak lit. *svieti. Drw. *suaj-V: lit. svaj-a ‘marzenie’ = svajoti, -6ju ‘marzy¢; roi¢ sobie; mowic ghupstwa; chodzič bez celu; dac (o wietrze)’; tot. svajat ‘faseln, Unsinn reden, flunkern’. Drw. *suai-C: *svai-ta f. = denom. svditéti ‘bredzi¢, majaczy¢; mowič ghupstwa; blakac sig’. Tu moze i lit. svai-gūs ‘odurzajacy, upajajacy’ (denom. svaigstu, svaigti ‘odurzac sig, upajac sig, traci¢ przytomnosc’). 2. SLIZG ų W POZYCIJI *u.HV 2.1. *bliuu- I zam. *bluu- < *b"luH- SZ-V *bliuu- (*liu uogdlnione ze SE): lit. bliuvoti iter. ‘beczed, ryczed, porykiwac’. Zamiast *bluvoti, to z *blu.ua- < *b"luH-eh,-. Paralele s.v. *diuy-, *skiuy-. SZ-C *blu- = *blju- (*lį uogblnione ze SE): lit. prabliiiti ‘zaczaé rycze¢, subliiiti ‘zaryczeé; krzyknad’. Zamiast *bliiti, por. gr. ide: ‘sprudelt, kocht ūber". SE *b"leuH-: lit. bliduti ‘rycze¢, becze¢’ < *bliau-C, por. gr. grée: “flieBt ūber' (LIV 74). 2.2. *bliuu- II zam. *bluu- < *b"luH- SZ-V *bliuu- (*liu uogolnione ze SE): scs. bljivati iter. ‘wymiotowaé’ (tez z praeverbiami iz-, 0-). Zamiast *bliivati, to z *blu.ua- < *b"luH-¢h,-. Por. prawidtowe pod wzgledem glosowym *liū w scs. pljivati s.v. *(s)piuu-. SZ-C *blu-: brak stow. *bly- < *b"luH- (por. kryti, kryjo s.v. *kruu-, tryti, tryjo s.v. *truu-). SE *b"leuH- ‘liberstromen’ (LIV 74). Zamiast spodziewanego ps. *blovo (*bljuti/ *bluti)** ustalito si¢ w scs. bljujo (bljivati), z blju- wtasciwym dla pozycji antekonsonantycznej, zob. wyzej lit. bliauti ‘rycze颙®. 2.3. *bruu- I < *h b*ruH- SZ-V *bruu-: 1. lit. daw., dial. bruvis f. ‘brew’, acc. bruvi*, tez brūvė. — 2. scs. briivi, 4 - 3 . , IT * 1 * h -i f. “brew; powieka; rzgsa’, pol. brew, brwi < pbst. *bru.uin (acc. sg.) < *h,bruH-m. “Por. rovg :: rjuti/ruti (pwk. *h,reuH-), trovo :: truti (*treuH-) oraz anitowe plovo :: pluti (*pleu-), slovo :: sluti (K'leu-). “ Wznaczeniu ‘wymiotowac’ litewski utrzymat stary czasownik: vėmti (vemiū) < pie. *uemh, -. “Nom. o temacie na -i- dotworzono do formy acc. sg. na *-in < *-m. 68 | WOJCIECH SMOCZYNSKI SZ-C *brū-, por. wed. bhrith, acc. bhrūvam, gr. ėmpūc, dpeda ‘brew’. SE *h,b"reuH-. Brak refleksu pbst. *briau-C. 2.4. *bruu- II < *b"ruH- SZ-V *bruu-, zob. WSZ-V. WSZ-V *brūu.-: lit. brūvėti, prs. -iū/-ėju “harowač, cięgžko pracowač, męczyč sie’ (LKŽ). SZ-C *bru-: lit. brūdyti “wysytač spiesznie'“: Briidyk, kol isbriidysi šeimyną į pievą suimti šieną prieš lietų, t. y. “siųsk ko greičiausiai' (LKŽ). W tym samym znaczeniu pojawia się guasi-prymarne vb. briidu, brūdau, briisti (LKŽ), ktére wyglada jak derywat wsteczny 0d poprzedniego. SE *bhreuH- “aufbrechen' (LIV 81): lit. bridutis, -jasi/-nasi “wdzierač się, ležč przemoca’, obok brdutis ts., z niepalatalnym r pochodzacym z prs. braujasi, gdzie doszio do dysymilatywnego zaniku į przed sufiksem - ia- (por. mduju s.v. *muu- II). Zob. *bruu- III. 2.5. *bruy- III < *bruH- SZ-V *bruu-: ps. *bruvi, -i f. ‘mostek, ktadka z klody przerzuconej nad potokiem’, przez asymilacje samoglosek (ESJS 85) zmienione w *brivi: strus. brivi obok briivi, sch. ska. brv, stczes. brev, gen. bivi. Szerzej rozpowszechniony jest drw. na -no-: scs. brivino, britvino n. ‘bierwiono, belka’, stczes. brevno, stpol. birzwno. Etymologia niepewna, zob. ESJS 85. Moze do pie. *b"reuH- w znaczeniu ‘tryskac (o wodzie bijacej z glebi ziemi)’, por. lit. bridutis ‘wdzierac sig, lez¢ przemoca’, ros. bruja ‘silny prąd wody’, bruit» ‘plynac wartko’, dalej gr. gpėap, -atog n. ‘studnia’, goc. brunna m. ts. Wtedy mogloby tu chodzi¢ o drewno stuzace do oktadania Scian studni albo žrėdta'. 2.6. *buu- < *b"uh,- SZ-V *buu.-: lit. 1. būvo prt. ‘byt’ < *bu.ua < *b"uh,-eh,-, 2. prs. infigowane biva/ būva ‘bywa, jest’ < *bu-n-u- (forma oboczna būva ze skrzyzowania *buna < *b"u-n- H- i buva), 3. lit. buvoti iter. ‘bywaé gdzie, zatrzymywac sie, bawi¢’, 4. scs. zabiivenii ‘zapomniany’, 5. stpr. buwinayti 2 sg. imper. ‘wohnt, zyjcie’. WSZ-V *būu.-: 1. būvis m. ‘byt, istnienie’, 2. scs. byvati ‘by¢, stawac si¢’, byvati se ‘dziac si¢’, zabyvati ‘zapominac’, pribyvati ‘by¢ przy czym, przybywa¢’. Czy nalezy tu zatožyč jako osnowe ps. *buvati, paralelnie do lit. buvoti? Por. “zyvati <= zivati, prs. zovo, °ryvati <= rūvati, prs. *rovo. SZ-C *bu-: 1. lit. būti “byč', 2. scs. byti ‘by¢’, sch. biti. SE *b"ueh,-, wtérnie *b"euh,- ‘wachsen, entstehen, werden’ (LIV 83). 45 Caus. na -dyti jak np. pūdyti obok pūti i "pūvėti, zob. s.v. *puu- I. “ Tozam. *zabuvonl, z **bu.uana- < *°*bhuh,-eno-. Zob. nizej *krivenit, "miūveniū, * riven. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 69 Drw. *bau-V: ps. *bovo prs. ‘przebywam gdzie' (por. wed. bhdvati ‘jest, staje sig, dzieje si¢’) jest implikowane przez stow. baviti ‘bawié, weilen’, scs. izbaviti ‘wybawic, uratowac’, z pochodzenia iter.-caus. ze wzdtuzonym SO, *bou-i-. Por. plaviti < plovo, traviti <= trovo“. Zwraca uwagę brak w litewskim SO *bav-V/*bau-C. 2.7. *dinžuu- < *dng"-uh,- SZ-V *dinzuu-: stpr. insuwis 'język'*, lit. liežūvis“*. Chodzi tu o SZ sufiksu *-ueh,-: *dng?"-uh,- do pie. *dng"-ueh,- (Rasmussen 1989: 88). Por. wed. juhii- f. ‘jezyk; jezyk Agniego = ptomien' (Mayrhofer EWAIA, 591). — W stowianskim na podstawie ps. *dęzūv-V utworzono nom.sg. *dezy, od tego *dezy-ku, ktore nastepnie przez adideacje do lizati ‘liza¢’ (pie. *leig"-) zmienito swa forme na *lgzyku i w koncu — niejasna droga — na jezyku (por. tac. lingua zam. sttac. dingua). 2.8. *diuu- zam. *duu- < *d"uH- SZ-V *diuu-: lit. džiuv- w 1. (nu)džiūvo prt. do džiūti (LKZ)®, 2. prs. infigowane džiūva zam. *diva; odziedziczone byto *duna < *d"u-n-H-), 3. dZiuvinti caus. "suszyC’ (LKZ), 4. nomina: džiuvėsis m. ‘zeschta kromka chleba; czlowiek wychudty, wysuszony’, dZiuvinys m. ‘to, co przeznaczono do suszenia; susz’. WSZ-V *diūu.-: prt. (nu)dziivo ‘wysecht’. SZ-C *diu-: lit. džiūti ‘schnaé, usychač, wigdna€’ (prs. džiūsta), tot. Zit. Por. pūti s.v. *puu-. SE *d"euH-: 1. lit. dzZiduti (dZiduju, dziéviau) ‘wiesza¢ do suszenia, suszyC’, tot. žaūt < pbatt. *diau-. — 2. Ze zmiana eu > ou nalezy tu ps. *dovo, *duti ‘nadymac si¢; dad, wiač': scs. naduti se, dujetit s¢ 'nadąč si¢’, sch. diiti, dijjem’. SW *dou-V do *dou-V widač w scs. podaviti ‘udusi¢; przygnies¢, zniweczy¢’ (pierwotne caus. ‘pozbawié tchu’; inaczej ESJS 124, LIV 130). N.B 1. Baltycki pokazuje uogolnienie w calym paradygmacie naglosu dž'- < *di- ze SE, w zwiazku z czym brak tu alternantéw z d-: *du-C/*duu-V (SZ) < *d"uH- i *dau- C (SO) < *d"ouH-. Na tym tle takze džiuv- < *djuu- musi by¢ innowacja na miejscu *duv-. N.B 2. Jesli mozliwy jest zwiazek lit. džiau-/džiū- “suszyč, schnąč€' z pie. *d"euh.- ‘dymic, odymia¢’ (zob. Smoczynski 2001: 155), to oczekiwany dla pbst. naglos d- moze byč ewentualnie poswiadczony w dwu wypadkach: po pierwsze w czasowniku shi. diti +» 7 Inaczej ESJS 258, gdzie izbaviti wywodzi się od *jizbyti jak zabaviti od zabyti. “ Zanikd-, na co paralelami sa lit. ilgas “dtugi' < *dilgas, z pie. *d]h,gh6- (por. scs. dligii, sch. diig) oraz ašara ‘za’, nalezace do osnowy *dasru < pie. *d(r)ak’ru, por. gr. Šaxpv n., sttac. dacru-ma. * Zmienione w pierwiastku przez nawiazanie do liežiū ‘liz¢’ (pie. *leig"-). 0° Por. supuvo ‘zgnit’ do piiti (s.v. *puu-). SI Do tego jako perfectivum scs. viidnoti ‘zaczerpnaé powietrza, westchnac’; shi. dūniti o uderzeniu wiatru, stpol. dunąč ‘wionad, flare’. 70 | WOJCIECH SMOCZYNSKI (prs. dijem) ‘duften, wehen' < ps. *dyti < *d'uh,-C, por. typ scs. kryti, kryjo (s.v. *kruu-), tryti, tryjo (s.v. *truu-); po drugie w izolowanym rzeczowniku lit. diilis, -io m. ‘préchno uzywane przy odymianiu pszczot, od adi. *dūlas < *d"uh.-16-* (formacja rownolegta do diimai m. pl. ‘dym’ < *d"uh,-mé-, zob. LIV 131). 2.9. *griuu- zam. *gruu- < *g"ruH- SZ-V * griuu-: 1. lit. griūvo ‘runa¢’, prt. do griūti, zam. *gruv-a- < *g"ruH-eh,-, zr’ wedlug SE (zob.), 2. prs. infigowane griūva ‘wali si¢’ < *griu-n-u-, zam. *gru-n-u-; jeszcze starsze *gruna < *g"ru-n-H-, por. war. griūna), 3. sb. gr(i)uvésiai m. pl. ‘ruiny’. SZ-C *griu-: lit. griūti ‘zwali€ sig, pas¢ w dol, runac’ (zam. *griiti). SE *g"reHu- ‘stiirzen, losstiirzen’ (LIV 182) = *g"reuH-, pbalt. *griau-: lit. griduti, gridunu, grioviau ‘wywrOcic i stracic, zwalič, zburzyč'. 2.10. *guu- < *guH- SZ-V *guu-: 1. fot. guvu “chwycitem’ prt. do gir, od *gu.ua- < *guH-eh,-, 2. w lit. brak prt. *guvaii, jest za to nomen guvits ‘sprawny, zwinny; zywotny, predki jak iskra’. SZ-C *gu-: fot. git ‘chwycic, ztapač, dosta¢’ (prs. gūnu a. gistu™), iter. gūstit. SE *geuH- ‘erlangen’ (LIV 167): lit. gauti ‘dosta¢, otrzyma¢’ weszto na miejsce *giau-. Nagtos wyrownany do formy SZ, przy czym prs. gaunu kaze si¢ tu liczy¢ takze z oddziatywaniem starej formacji infigowanej *gunū < *gu-n-H-¢é- (podobnie w wypadku šaunu obok inf. *Siduti, zob. s.v. *Suu-). 2.11. *kliuu- zam. *kluu- < *kluH- SZ-V *kliuu-: 1. lit. pakliūvo prt. do kliiiti. Zamiast *kluv-a- < *kluH-eh -, z/’ wedhug SE, 2. prs. infigowane kliūva ‘popada gdzie, w co; zawadza' < *kliu-n-u-, zam. *klu-n- u- (jeszcze starsze *kluna < *klu-n-H-, por. war. kliūna). SZ-C *kliū-: lit. kliūti ‘dostaé si¢; zawadzaé’. SE *kleuH-, pbalt. *kliau-: lit. klidutis (klidujuosi, kliéviausi) ‘taczy¢ sie, zadawac sig, wdawac si¢ z kimš; ufač komu’. 2.12. *kniuu- zam. *knuu- < *knuH- SZ-V *kniuu-, zob. WSZ-V. WSZ-V *kniūu.-: lit. kniūvynės f.pl. ‘bojka’ (znacz. etym. ‘szarpanina’). Wtorny wariant knyvynés ‘klotnia, niezgoda’. Naglos kri- wzorowany na SE (zob.). SZ-C *knu-: tot. knūdu a. kniistu, knūdu, kniist ‘swedzieC’, ada kniid ‘skora swedzi’. Temat na -d- uogolniony z prs. *knū-da < *knuH-d"e-, znacz. etym. ‘drapie si¢’. Obok tego krotkowokaliczne knud “swedzi’, knudét, dotad niewyjasnione. 52 Por. uwage o piiliai s.v. *puy-. 3 Nie mozna wykluczy¢ analizy *gun-stu, to z odnowienia *gunu < *gu-n-H-e. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 71 SE *kneuH- ‘kratzen’ (LIV 326, gr. xvdo ‘drapi¢’), pbalt. *kniau-: lit. knidutis, knidujuosi, knioviausi ‘bi¢ sig, szarpač si¢ z kim§’, atsikniduti “(o strupie na ranie) oddzieli€ sig, odstawac’. Szerzej rozpowszechnione jest kniausiu ‘grzebac¢ w czym, ryč, przewracac; szukac czego’, refl. ‘zaglebiac si¢ (ryjac w ziemi, stomie)’, kiedys nalezace „do inf. *kniau-séti. 2.13. *kruu- I < *kruH- SZ-V *kruu-: 1. ps. *kruvenu ‘okryty’, scs. nepokrūvenii ‘niepokryty™ < *kru.ue.no- < *kruH-eno-; scs. pokrivati ‘pokrywac, zakrywač' < *kruH-eh,-, 2. tot. kruva ‘kupa (malkas kruva ‘kupa drewna’); pagorek, wzniesienie’ (war. kruva, z r przeniesionym ze SE, zob. nizej), 3. niepewna jest przynaleznos¢ tot. kruvesis m., ktore oprocz ‘der Hocker’ (zob. wyzej kruva) oznacza tez ‘hartgefronerer Kot auf dem Wege, Felde’, zob. ME, 291 (tu poréwnanie z gr. xpdog ‘mroz’, xpbotarros 16d’). WSZ-V *krūu-V: 1. scs. pokryvati iter. ‘pokrywac, zakrywac’, 2. lit. krūva f. ‘kupa (kamieni, drewna, stomy, gnoju); gromada ludzi’ (denom. krūvyti albo krūvėoti, kritviioti ‘skfadac na kupg’). SZ-C *kru-: 1. scs. knyti, kryjo ‘okrywac’ (paralela s.v. *truu-), 2. lit. kriisnis, -ies f. ‘kupa, stos kamieni’. SE *kreuH-: tot. kraut, kraūju “sktadač do kupy, gromadzié, tadowa¢’ < *kriau-C. Wtorny naglos kr- w lit. krauti ‘sktadac, naktadač' jest nastgpstwem dysymilacji zaszlej w formie prs.: *kriduju > krduju (por. mduju zam. *mjauju oraz przyp. 56). Drw. *krau-V: lit. pérkravinéti ‘przetadowaé, przeciazy¢ (wéz)’, kraviis ‘pojemny, wiele mieszczacy’ (o wozie, stodole), kravažai m. pl. ‘rzeczy przewozone podczas przeprowadzki, tadunki’. tot. krava f. ‘kupa’. — Ze stowianskiego por. scs. krovii m. ‘dach, przykrycie; ostona; namiot, szatas; miejsce zakryte’, scs. pokrovii m. ‘przykrycie, dach; ochrona, obrona’. 2.14. *kruu- II < *kruH- SZ-V *kruu-: pbst. *kruuina- < *kruh,-V, por. 1. lit. krūvinas ‘krwawy, zakrwawiony’, 2. stow. kritvinii ‘krwawy; spokrewniony’ (pol. krewny), 3. scs. krttvi, -ve f. ‘krew’, ros. krove, z pochodzenia dawny acc. sg. do kry, < *kru.uin < *kruh,-m. SZ-C *kru-: stpol. kry, shi. kri, sch. dial. kr? f. “krew' < pbst. *krūs. Por. awest. xrū- ‘surowe, krwiste migso’, xrūra- ‘krwawy; okrutny’ (fac. crūdus ‘surowy’). SP *kréuh,-s-, por. wed. kravi-s- n. ‘ociekajace krwig migso’, gr. hom. xpėag ts. < *kréua-s-. W jezykach bst. brak šladu po *kriau-C. Natomiast antewokaliczny allomorf *kriau- widač w tot. kreve f. ‘zakrzepla krew, strup na ranie’, z *krave. Drw. krevains ‘strupiasty’, krevelains ts. Drw. *krau-C: lit. kraūjas m. ‘krew’ (tez kraujai jako pl. tantum) jest dwuznaczne. Po pierwsze krau- moze by¢ SO do *kruu-. Poniewaz takie derywaty pokazujg zwykle sufiks bst. -a-/-a-*, nie zas -ia-, to krau-ja- mogloby by¢ derywatem drugiego stopnia Por. jeszcze prikriivenije n. ‘przykrycie, ostona’, sitkriiveno adv. ‘skrycie, potajemnie’. 5 Por. lot. krava, scs. krovit s.v. *kruu- I. 72 | WOJCIECH SMOCZYNSKI od jakiegosš *kravas lub *krava. Po drugie moze krau- stač na miejscu *kriau-, ktére przed sufiksem -ia- stracito pierwiastkowy segment į drogą dysymilacyjną, podobnie jak vb. krauju < *kriauju (por. tot. kraūju, zob. *kruu- I)**. Wtedy mielibyšmy tu osnowę na SE. Brak akutu kaze wyjšč od allomorfu antewokalicznego, *kreuh,-V- > *kriavas, *kriava. Rowniez w tym wypadku formacja na -ia- bytaby derywacja dopiero sekundarng”’. 2.15. *kuu- I < *kuH- SZ-V *kuu.-: scs. kivati ‘kiwac glowa’ < *kuH-eh.-. WSZ-V *kuau-: scs. kyvati ‘kiwac glowa’, ros. kivatov““. SZ-C *kū-: 1. scs. (po)kynoti ‘skina¢, kiwnac gtowa’, kyzni, -i f. ‘podstep, machinacje’, 2. lit. kūjis m. ‘miot kowalski’, cs. kyji m. ‘patka, mtot'. SE *keh u- ‘wackeln’ (LIV 306) ž *keuH-: scs. kovo, kovati ‘kué, uderza¢ mtotem™”. W battyckim uogélniono *kau- kosztem *kjau-w nast¢pstwie dysymilatywnego zaniku i w formacji prs. *kiau-i0*: lit. kduti, prs. kduju/kdunu, prt. kéviau (daw. kavaii), ‘uderzad, bič, ku’, tot. kaiit, prs. kaūju/kaūnu, prt. kdavu/kavu®'. 2.16. *kuy- II < *kuh - SZ-V *kuy-: ps. *kūuenū ‘odczuwany’ < *kuh -V®. Zostalo wedtug SE cuti “czuč; stysze¢’ zastapione przez *čivenū, por. cs. ucivenije, stserb. ¢venije (Vaillant 1966: 288); pozniej odnowione jako *Cuvenu, por. sch. čiven ‘znany, uznany’. — W battyckim narzuca si¢ jako odpowiednik temat werbalny stlit. kuv-é- (albo SW kiiv-é-) refl. ‘wystrzegac si¢ (grzechow), uchodzi¢ (zguby), unika¢ (ludzi)’, pisane <nusikuweti>, 3 os. prs. <kuwisi>®%, z tym, ze pozostaje tu trudny do wyjasnienia stosunek znaczen stowianskiego i litewskiego. SZ-C *ka- (brak refleksow). SE *(s)keuh - ‘wahrnehmen, schauen’ (LIV 507): scs. čujo, ¢uti ‘czué, spostrzegac’ < *kiau-C. 56 Paralele: natijas ‘nowy’ z *njau-jas < pie. *neu-jo-s (por. gr. jonskie veiog, goc. niujis, wed. ndvya-, zob. Smoczynski 2001: 122, 162); brdujuos s.v. *bruu- II, mduju s.v. *muu-. Przy zalozeniu pierwotnego suf. *-jo- laryngalna znajdowataby si¢ w pozycji antekonsonantycznej, a to musialoby prowadzi¢ do refleksu akutowanego: *kraujas < *krouh,-jo- albo *kraujas < *kreuh,-io-. Por. wyzej wed. kravis i gr. xpė(r Jas. % Por. Vaillant (1966: 284), gdzie tez poréwnanie formalne ze stlit. kūvėtis. To ostatnie jest moim zdaniem blizsze *kuu- II, zob. nizej. 57 % Refleksov jest skutkiem prastowianiskiej zmiany *eu w *ou. W następstwie tego w zakresie apofonicz- nym SE zlewa si¢ ze SO. Por. nizej etymologiczne formy na SE: plovg s.v. *pluu-, rovg s.v. *ruu-11, snovo s.v. *snuu-, trovg s.v. *truu-, zovg s.v. zuu- I. 8 Por. lit. krauti wobec tot. kraūt (s.v. *kruu- I). 6 LIV 308 odtwarza pwk. w formie *keh,u- ‘schlagen, spalten’, i przypisuje scs. kovo strukturg *koh,u- (z pochodzenia prs. reduplikowane na SO: *ké-koh,u-). Wedle tego samego stownika ma lit. kduju byč wtornym prs. na -ie-z wokalizmem pwk. o: *koh,u-ie-. Watpliwe. 2 Por. wed. akuvdte ‘zamierza, zamysla cos’. 8 Zob. dokumentacj¢ z Punktay sakimu Szyrwida (1644) w Smoczynski (1989: 50). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 73 Zob. *skuu-. 2.17. *liug- zam. *luu- < *luH- SZ-V *liuu-, zob. WSZ-V. WSZ-V *liūu.-: lit. liūvis m. ‘zaprzestanie czego, zerwanie z czym’. Por. gr. hom. Ato ‘uwalniam’ < *lu.uo < *luH-é-. SZ-C *lū- < *luH-. Prawdopodobnie nalezy tu jako dewerbalne sb. *lū-ka-, ps. *lyko n. “tyko lipowe’, sch. l’ko, ros. lyko, czes. lyko, pol. tyko**, o znacz. etym. ‘to, co oddzielono, oderwano'“. (N.B. Inna genezę ma natomiast lit. linkas ‘tyko’, tot. lūks. Jest to postvb. czasownika *lūnku (*lūkau, *lūkti) “zdzierač tyko", urobionego od sb. *lūka- “tyko'*). SE *leuH- “abschneiden, losen’ (LIV 374, wed. lunūti ‘ucina’), pbalt. *liau-: lit. liautis (liaujasi, liovėsi) ‘powstrzymywac sig, przestac; znosié, znies¢’, tot. laiitiés ‘przestac’, lait ‘pozwolié, dopuscic’®, 2.18. *mlug- < *mluh,- SZ-V *mluu-: scs. mliiva f. ‘wrzawa, zgielk, hatas; zamieszanie, niepokėj, rozruchy’ < *mlu.ua- < *mluh,-eh,- (por. wed. bruvdnti 3 pl. prs. ‘méwia’, ptc. prs. bruvdnt- < *mluh,-ėnt- ‘mowiacy’); bez mlūvy adv. ‘spokojnie, cicho’, mlivinii ‘hatasliwy, huczny, niespokojny’. — Od mlūva urobiono vb. denom. scs. mlūyljo, -iti ‘“hatasowacé, robic zamieszanie, wszczyna¢ rozruchy, podburza¢’®, w innych jezykach ‘méwic’: stczes. mluviti, pol. mowic¢ (daw. i dial. motwic), ros. molvite. SZ-C *mlu-. By¢ moze tkwi w stow. mlynii m. ‘mola’ < *mlū-no- (zakladane znacz. etym. ‘hatas, glošny odglos tracych o siebie kamieni’). Brak w stow. SE-C *ml(j)u- < pbst. *mljau-C < *mleuh,-" (por. awest. mraomi ‘powiadam, mowi¢’, wed. braviti ‘mowi’)”'. Allomorfem antewokalicznym bytoby ps. *mlov-**, por. rove, r(j)uti, trove, truti. ® Codo budowy por. sc. rykii ‘yk’ s.v. *ruu- II. % Por. litewskie nazwy tyka: maukna «= maukti m. in. ‘zdziera¢ skore, kore’, karma «= kérti 'odstawač, odlaczac sie", plaisa albo plaiSas <= plyšti ‘twac sig, pekac’. % Cytowanemu w kétko zréwnaniu lit. linkas ze stow. lyko (zob. np. Trautmann 1923: 163) sprzeciwiaja si¢ prawa glosowe: ani stowianski nie zna įlokū, ani litewski įlūkas w znaczeniu ‘lyko’. 7 Bez materiatu baltyckiego. Ten znajduje si¢ w LIV s.v. *leh - nas. 358. % Problematyczne dotad lit. liūtas ‘lew’ moze mieč osnowg liū-, ktéra wyabstrahowano z prs. intr. *liūva a. *liuna ‘drze sig; rozrywa sobie’ < *lju-n-u-. Niezalezne od tego jest adi. liūtas ‘dziki’, zapozyczone z rus. ljutyj (zob. Fraenkel LEW 382). % Codo formacji por. np. lit. krūvija, -yti ‘sktadaé na kupe’ «= sb. krūva ‘kupa, stos’. 0 Por.scs. bljujo do *bhleuH-, pljujo do *(s)pieuH. "1 ESIJS 485 podaje na pierwszym miejscu rekonstrukcje pie. *melu(H)-, co nie wydaje si¢ trafne, poniewaz (1) w stowianiskim brak jest SZ *miilu- < *m]u(H)-, (2) sekwencja itv w mliiva dopuszcza jedynie wywod ze SZ zakonczonego na *uH- (o zwiazku (u)v z hiatem laryngalnym ESJS nie wspomina). 2 SW *mlav(iti), paralelny do plaviti <= plovo, traviti <= trovp, mgt wydač postvb. *mlava, widoczne w pol. n. m. Miawa (por. trava od traviti). 74 | WOJCIECH SMOCZYNSKI 2.19. *muu- I < *muH- SZ-V *muu.-: 1. scs. neomiivenii ‘nieumyty’ < *mu.ue.no- < *muH-eno-; omiivenije n. “/obmycie'; strus. movi f. ‘taznia’ < *mūvi (Vaillant 1966: 282), 2. tot. *muvu ‘plynatem’, prt. do prs. dial. myunu (*mi-nu)?. WSZ-V *muu-: scs. omyvati ‘obmywac’, umyvati ‘umywac’. SZ-C *mū.-: 1. scs. izmyti s¢ ‘wymy¢€ si¢’, umyti ‘umy¢’, sch. miti, czes. myti, 2. stpr. aumiisnan ‘Abwaschung’ (od *aumūt ‘obmy¢, umyc¢’), 3. tot. dial. myustiis obok myunu ‘plyn¢’, 4. mudat ‘ptawié’, midatiés ‘ptywac, kapac sig’, miidinat ‘ptawic (konie w rzece)’. SE *meuH-: w lit.-fot. zamiast *miau- (por. nizej typ lit. pjauti) ustalito si¢ *mau-: tot. maūt, mauju/maunu’™, mavu ‘zanurzaé sig, ptynac’, caus. maudat ‘ptawié’, lit. mdudyti ‘kapac kogo’ (tu brak vb. prymarnego”). 2.20. *muu- II zam. *miuu- < *miuh.- a ATA ~ 1 SZ-V *muu-, zob WSZ-V. WSZ-V *mūu.-: lit. mūvėti ‘nosic¢ cos nasunietego, wdzianego (odzienie, pierscien), by¢ odzianym, ubranym’ (3 os. prs. miuvi)™. SZ-C *ma-: 1. lit. miistytis ‘machac, wywija¢, poruszac sie, zachowywacé sie niespokojnie; kiwac glowa; sprzeciwiac sig, by¢ niepostusznym’ (intens. na -sty-; do tego war. maistyti(s), LKZ), 2. nomina: mii-kla ‘petla, sidta do towienia ptakow’, mii- klas ‘umocowana na kiju pe¢tla z wlosia konskiego, stuzaca do towienia szczupakow’ (LKZ); moze tez miiksnis m. ‘lyk, haust’ (Trimis miiksniais išgėrė kvartq pieno, LKZ), o ile z *mu-snis”. Dotad w zwiazku z mduti nie wymieniano stopnia zanikowego mii- C, zob. Trautmann (1923: 172), Pokorny IEW 743, Fraenkel LEW 421, Rasmussen 1989: 115nn., LIV 402. SE *mjeuh - (sich) bewegen’ (LIV 4027). Battycki SE *miau- ulegt w formacji prs. *miau-io zmianie przez dysymilatywny zanik į, dlatego lit. mduju, nie *mjauju”™. Stad niepalatalny nagtos m- zostal rozciagnigty na caly paradygmat (w tym na SZ-C lit. mii-). Por. lit. mduti, mauju/maunu, méviau ‘wsuwaé (pierscien, czapke), wktadač (spodnie); wkiadac i zdejmowac’, tot. maiit, mauju/maunu®™, mavu “ubrac; natozy¢ uprzaz’. 3 Tak Endzelin (1922: §612). Zob. wyzej lot. guvu ‘chwycitem’ do gūnu, git. Obecnos¢ formantu prezentalnego -nu kaze liczyé sig z oddzialywaniem formy zaniklego prs. infigowanego *munu ‘odziewam si¢’ < *mu-n-Hé-. Por. hipotezę o prs. *unū ‘obuwam si¢’ s.v. *uu-. Moglo nim by¢ prs. intr. *mii-du ‘zanurzam si¢’ < *muH-d"e- »od czego madud-yti jako causativum i fot. maud-at jakoi iterativum na SO. Zob. nizej lit. pūdyti ‘doprowadzac do gnicia’, piidamas ptc. prs. ‘gnijacy’ «= *piida ‘gnije’ (inf. pilti). Ješli tak, to ps. *mydlo ‘Seife’ dopuszcza analizę *mud-la- i w konsekwencji oddzielenie od wed. miitra-, stawest. mii 9ra n. ‘mocz, uryna’ < *muH-tro-. 75 Por. typ sitvéti s.v. *siuų-. 7 Insercjak jak w alksnis, duksnas, stpr. lauxnos. 8 Por. wed. mivati ‘sunie, napiera’ < *miH u-e-, to zmetatezy Irg. w SZ *miuH -, zob. Eichner (1988: 135). "* Paralele w przyp. 56. 80 Obecnos¢ formantu prezentalnego -nu kaze liczy¢ si¢ z oddzialywaniem formy starego prs. infigowanego *munū < *mu-n-H-. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 75 2.21. *piuu- < *piuh.- SZ-V *piuu.-: lit. pjuvenos f. pl. ‘trociny’ < *pju.ue.na-*' < *piuh,-en-. WSZ-V *piūu-: lit. papjūvėti ‘pozaé przez pewien czas' (por. pasiūvėti s.v. *siuu-); nomina: lit. pjitvenos f. pl. ‘drzazgi; ostrze kosy’, pjūvis m. “rzniecie, pitowanie; zbože dojrzate do žęcia'. SZ-C *piū-: lit. pjūdyti ‘szczué; judzič, podzegaé’™, sb. pjūklas m. ‘pita’. SE *pieuh,-: lit. pjauti, pjaunu ‘ciaC, pitowač' (intens. pjaustyti), tot. plait “kosič; zbierač plon' (intens. plaūstit). 2.22. *pluu- < *pluH- SZ-V *pluu-: 1. lit. plūvo, prt. do plūti (zob.) < *plu.ua- < *pluH-eh,-, 2. prs. infigowane plūva < *plu-n-u- (war. plina sugeruje starsze *plūna < *plu-n-H-), 3. pluvėti, plūva ‘by¢ pogrąžonym, tonąč w czymš; blakaé si¢’, pluvėnti ‘pomatu ciec, ptlynąč'“. — W stowianskim por. ps. *plūvėti, stczes. plvėti, plvu “ciec, rozptywač sig, rozpuszcezač sig; topic się (o wosku)', plvūci ‘topiacy sig, tajacy’, stpol. plwieč “chwiač się, wahac się' (užycie przenošne), pfwigcych gen. pl. “fluctuantium'; ps. *ob-plūv-itū ‘oplywajacy w co’ (kalka tac. abundans), stpol. opfwity “obfity’. WSZ-V *plūu.-: scs. “plyvati ‘pltywac’. Stosunek kyvati «= kivati (s.v. *kuu- I) nasuwa pytanie, czy nie nalezy zatočyč osnowy *pluvati, ktéra wspélistniata z *pluvéti (zob. wyzej). SZ-C *plu-: 1. lit. pliiti (prs. plūni/plūvū, prt. pluvait) ‘byé przepetionym, rozplywac si¢’, papliiti ‘znalez¢ si¢ pod woda, w wodzie; zalaé si¢ Izami; obfitowa¢’; sb. pliitis m. ‘poptaw u sieci’ (LKZ). — 2. ps. *plyti ‘plyna¢’, sch. pliti, stpol. plyč, prt. pho “(o plynie) lac sig, ptynac; spušcič niby deszcz’ (SSTP,, 178), do tego ps. *plynoti jako imperfectivum. SP *pleuH-*: scs. plovo, pluti, stczes. plovu, pliti ‘ptynac’, por. setowe rove, ruti, trovo, trufi. N.B. Trafiajace si¢ w tej rodzinie formy anitowe jak np. (1) tot. pluts, gen. pluta ‘tratwa’, (2) scs. plutu ‘tratwa’, ros. plot, plota (*plu-to-), stpol. plet, pitu m., stczes. plet, plti f. (*plu-ti-) ts., (3) scs. plinije n. “prąd, tok wody, zrédto’ (*plu-n-) moga zostawač w zwiazku z krotkim *plu- starego prs. *plune- < *plu-n-H-é- (zob. wyzej). 2.23. *puu- I < *puH- SZ-V *puu-: 1. lit. (su)pūvo, prt. do pūti “gnič' < *pu.ua- < *puH-eh,-, 2. prs. infigowane pigva/piiva < *pu-n-u- (zastapilo *puna < *pu-n-H-, por. pina), 3. “I Towidocznie zamiast *piuuana- < *piuh,-en-ch,. Por. scs. zabuvenii s.v. *buy-. #2 Obok tego pjudyti ts. Uderzajacy nas tutaj wokalizm i da si¢ wyjašnič przy zatozeniu neopierwiastka pju-, ktory zostal wyabstrahowany ze starego prs. infigowanego *pjunū < *piu-n-h,-€. Por. uwage o spjudoti s.v. *(s)piuy-. 8 Por. sruvéti, srūva obok sruvénti 'ciec, ptyna¢ malym strumieniem’. * LIV 438 rekonstruuje tylko *pleu- ‘schwimmen, schweben’ i nie uwzglednia wyzej przytoczonego materiahu bst., ktory zdecydowanie przemawia za setowym charakterem pierwiastka. 76 | WOJCIECH SMOCZYNSKI nomina: puvenos f. pl. ‘zgnilizna, przedmioty zbutwiale’, išpuvimas m. ‘wygnicie, wygnitošč', supuvimas m. ‘zgnicie, zgnilizna’, sūmpuva ‘zgnily przedmiot', tot. puvesi m. pl. ‘ropa, Eiter’. WSZ *pūu.-: lit. iSpavéti ‘zgni¢ do reszty’ (LKZ), pūvažirniai m. pl. ‘powalony gnijacy groch’ (LKZ). SZ-C *pu-: 1. lit. pitti (pitsta), tot. pit (pūstu) “gnič', 2. piidyti caus. ‘doprowadzac do gnicia, gnoi¢’, pitdamas ptc. prs. ‘gnijacy’ <= *pūda ‘gnije’ < *puH-de-, 3. pūliai m. pl. ‘ropa, Eiter’ (drw. od adi. *pu-la- ‘zgnily’), 4. piitra ‘co$ nadgnitego: istota staba fizycznie’. SE *peuH- ‘faulen’ (LIV 432), pbalt. *piau-C. Tylko nomina: 1. lit. pjdulas m. ‘przegnite lub sprochniate drewno’, pjaulai m. pl. ‘préchno do okurzania pszczot, 2. tot. praūls m. ‘ein moderndes oder vermodertes Stiick Holz; veriachtliche Bezeichnung fur einen alten Menschen’, z dysymilacji *plauls, to z *pjaulas (zob. ME, 379)%. 2.24. *puu- II < *puH- SZ-V *puu.-: scs. upiivati 'ufač, wierzyč', ros. upovdto, ukr. upovdty, sh. ūpati, sch. tfati se, czes. doufati, stpol. pwač, nadpwač i ufač. Czasownik ten moze byč denom. od zaniklego przymiotnika *pūvū < *puH-e/o- 0 znaczeniu “godny zaufania, wiarygodny'*“. Ješli to znaczenie przymiotne rozwinglo sig ze starszego “czysty'“", to mamy tu derywat pierwiastka *peuH-/*puH-, por. wed. punati “czyšci', pavate ‘staje się czysty'. LIV 432 nie wspomina w tym zwiazku o upuvati. 2.25. *ruu- I < *ruH- SZ-V *ruu-: cs. rūvati 'rwač, zrywač' < *ru.ua- < *ruH-eh,-, scs. rūvatva f. ‘rwanie, darcie’, viizdriivanije n. ‘wyrywanie, wykorzenianie’, rūvenikii m. “jama, dét z woda’ (zaktada ptc. *ruvenu ‘rwany’)®. WSZ-V *rau-: stow. “nati iter. (pol. odrywaé, wyrywac). Por. "kryvati <= kriivati s.v. *kruu- I. Nomen stpol. nwocina f. ‘urwisko, abruptum’ (SSTP,, 65). SZ-C *ru-: 1. scs. ryti, ryjo “ryč, kopa¢’, izdryti ‘wyry¢’ (paralele s.v. *kruu-, *truu-); sch. r2lo ‘ryj; usta’, 2. lit. rūtis, -tiés f. “jama, piwnica’ (posta¢ wtérna na miejscu *riitis?). SE *reuH-: pbalt. *riau- zostalo zastapione przez *rau- skutkiem dysymilacji zaszlej w formie prs. *riau-io, stad: lit. rauti, rauju/raunu (prt. roviau) ‘rwaé, wyrywaé (z korzeniem)’, tot. raūt, raūju/raūnu (prt. ravu). Intens. lit. raustyti. Drw. rau-V: 1. scs. rovii m. ‘row’, p(r)érovii m. “jama, pieczara’, 2. stlit. ravalas ‘chwast’ (Dauksza), lit. rava f. ‘rwanie; pora rwania Inu’, iSravos f. pl. ‘zielsko wypielone’, ravits ‘dajacy sie tatwo rwac’. 5 Lit. pavalas ‘wywrécone, gnijace drzewo’ (LKZ), ktére na pierwszy rzut oka wyglada jak apofoniczny drw. na -alas od puv-, jest w gruncie rzeczy zapozyczeniem z pol. powat ‘drzewo powatowe’ (por. walič sie). Rzeczownik typu stpol. pwa "ufnošč, fiducia® < * pūva nie jest chyba prymarny, lecz jest postvb. do pwač. Do tego abstractum dotworzono adi. *pūvinū, pol. pewny ‘sicher’, czes. skc. pevny ‘mocny’. ¥ Por. pol. potoczne on jest czysty, tj. ‘pozbawiony broni, niegrozny’ = ‘nie budzacy podejrzen’ (skad krok do ‘budzacy zaufanie’). ® Nie wiadomo, czy nalezy tu lit. riuv- (zam. *ruv-?) w jsiriuvéti ‘utuczyé sie’ (LKZ). Trudnos¢ znaczeniowa. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 77 2.26. *ruų- II < *h.ruH- SZ-V' *ruu-: ps. *rūvati iter. “'ryczeč' < *ru.ua- < *h,ruH-eh,- (por. wed. ruvati ‘ryczy’). SZ-V? *riuu- (*ri- z wyréwnania do SE-C, zob. nizej): 1. ps. *rjuvati > *rjivati iter. ‘ryczeC’ w stpol. rzwad, czes. ivati ‘ryczeé, wrzeszeze€'. — 2. ps. *rjuv-inu ‘ryczacy, ryczacy z gniewu; rozezlony, klotliwy; wzruszony™’, por. cs. rivini f. ‘gniew, zto$¢’, scs. rivinivit ‘rozgniewany, zazdrosny’, pol. rzewny, rzewniwy, czes. Fevny cas ‘czas rui’, ros. revnivyj ‘zazdrosny’. SZ-C *ru-: sb. *rū-ka- > cs. rykti m. ‘ryk™ (= denom. scs. rykati ‘ryczeé, porykiwac’). SE *h,reuH- ‘briillen’ (LIV 272), pbst. *riau-: scs. rove, ruti ‘rycze¢, wrzeszczeé’ (vūzdruti ‘zaryczeC’); rovy ptc. prs. act. Oboczny paradygmat rev-/rju- widac w cs. revo, rjuti, strus. revu, rjuti i stczes. fevu, fūti (por. tez shi. rjévem, rjūti, ros. revit, revéty). Powstat on przez wprowadzenie do prs. grupy naglosowej rj- z inf. rjuti. Skutkiem tego prawidlowe fonetycznie rov-V zostalo zastapione przez *rjov-, skad *rjev- (> rev-, rev-)?', zob. Trautmann (1923: 241)". 2.27. *siuu- < *siuH- SZ-V *siuu-: lit. siuvū prs., siuvau prt. do siūti ‘szy¢’, tot. Suvu®, prt. šuvu. Rekonstrukcja: *siu.u-V < *siuH-V. Por. jeszcze siuvėjas m. ‘krawiec’; siuvélé f. ‘szew’; siūvena f. ‘wesz bydleca’ zob. pjūvenos s.v. *piuu-. — W stowianskim por. 1. scs. šiventi ‘szyty’ < *siu.ue.na- < *siuH-eno- (zob. wyzej siūvena), 2. scs. Siv-ici ‘krawiec’, ktore wymaga praesens ps. *šivo (= lit. siuvit) jako podstawy derywacyjnej, por. stlit. siuvikis m. ‘krawiec’ = siūva“**. WSZ-V *siūu.-: 1. lit. pasiūvėti ‘szy¢ troche, zajmowač się szyciem od czasu do czasu’, siuvis m. ‘szycie; oczko w igle’, 2. stow. Sivati, pol. zszywaé, wyszywaé, ktére jako intensivum zaklada *Suvati ‘szy¢’ (por. pol. szwacz, szwaczka). * Brak u Trautmanna (1923: 241) s.v. *rauo. % Por. *lika-, ps. *lyko s.v. *liuu-. “Por. lot. plevinat *flattern machen, bewegen (Haare, Flūgel)' z *plav- wobec plau-, scs. plovo ‘plyne’, lit. plauju ‘plucze, zmywam’. 2 Przy rjuti istnie¢ moglo jako intensivum *rjujati. Na to wskazuja takie derywaty postwerbalne, jak strus. /jujen», ros. rjūjeno m. “czas rui (ryku) u jeleni; nazwa miesiagca wrzesnia’, sch. rijjan ‘wrzesien’, stczes. fijé f. ‘czas rui u jeleni’, czes. fije ts., Aijen ‘nazwa miesiaca pazdziernika’ (pol. ruja ‘czas i miejsce ryku jeleniego’ wyglada na wtorne zam. *rzuja, por. rzwac, rzwiec). Na postvb. *rju-va wskazuje strus. rjuvitisja ‘coire’. Obok tego nowe prs. šu-ju, ktore zaktada synchroniczna resegmentacje šu-vu. Zob. nizej skuju obok skuvu ‘gole’. 9 pa Zaskakujaca jest wypowiedž Stanga (1966: 334): „Skt. sivyati : syūtah gibt einen Fingerzeig, dass das Pras. siūva keine alte Bildung ist“. Ze stanowiska teorii laryngalnych sti. praesens sivyati ‘szyje’ thamaczy sie jako forma innowacyjna, wynikta z metatezy spotgloski laryngalnej w sasiedztwie wu: *siuH-ié- > *siHu-jé-, zob. Eichner (1988: 135), LIV 493. Wynika z tego, že nie mozna jej brac za punkt wyjscia dla analizy lit. sitiva. Podobna metatezę pokazuje refleks sti. mivati ‘sunie, pcha, traca’, z *mih -u-é-ti < *miuh - (pwk. *mieuh -), zob. wyzej *muu-. 78 | WOJCIECH SMOCZYNSKI SZ-C *siū-: lit. siūti ‘szy¢’, tot. šūt, scs. Siti”. SE *sieuH-: brak pbst. *siau-C, lit. *siau-, ps. *šu-. 2.28. *skiuųu- zam. *skuu- < *skuh - wwe Va SZ-V *skiuu-: ps. *ščivati < *ščjūvati, por. pol. szezwač “kazač (psom) weszyč', stczes. ščtvati. Naglos šč- z wyrownania do SE (zob. nižej). Co do iv zob. živati s.v. *žiuu-. Forma spodziewaną jest *skūvati < *sku.ua- < *skuh -eh-*. Znacz. etym. “*sprawič, zeby psy poczuly wechem (zwierzynę towną)'. Formacja caus. na -@- w stosunku do scs. čujo, zob. s.v. *kuu-. SZ-C *skū- (brak refleksow). SE *(s)keuh - “czuč, spostrzegac’. Ps. *ščujo “szezuję' kontynuowato prs. *skiau-ie- ww or. (w batt. nieznane). Na tym praesens zbudowano nowy inf. *ščuti: sti. ščiūti, pol. szczuc”. 2.29. *skuu- < *skuh,- SZ-V *skuu-: fot. skuvu prs.”, skuvu prt. do skit ‘goli¢’, < *skuh,-e-, *skuh,-eh,-. SZ-C *ska-: fot. skit inf. (do tego nowe prs. skūnu), iter. skiistitiés ‘goli¢ się; myč sig’. SE *(s)keuh.- ‘robi¢ ostrzem, cia¢, dziurawi¢’ itp., pbatt. *(s)kiau-: lit. kiduras ‘dziurawy™”, zapewne tez: skidutas m. ‘strzep’, skiautė f. ‘obcinek tkaniny, cz¢$¢ ucigta’, tot. Skaute ‘ostra krawedz, kant’ (mozliwe zmieszanie z rodzina lit. skutū, skusti ‘golic, drzeč, obierac, skrobac, obtupiac z kory’, pwk. *skeut-). 2.30. *snuu- < *snuH- SZ-V *snuy-: ps. *snūvati ‘snu¢’ < *snu.ua- < *snuH-eh_-. Implikowane przez WSZ- V -snyv- w scs. osnyvati ‘zaktadac, ustanawiac’. Zob. wyzej °byvati do būv-, °kryvati do krūv-, °myvati do muv-, “ryvati do rūv-. WSZ-V *snau-, zob. wyžej. SE *sneuH- ‘drehen, winden’ (LIV 523), pbst. *sniau-. Por. cs. snovo (= snovati) ‘przasc, snuč nic’. Drw. *snau-V tkwi by¢ moze w scs. osnova f. ‘osnowa, podstawa’. Por. rovii do ruiv- s.v. *ruu- I. % Scs. šijo jest opartym o inf. ši-ti nowotworem, podobnie jak myjo :: myti, vjo:: ryti oraz bijo :: biti, brijo :: briti, gnijo :: gniti. Co do wtornej palatalnosci w formach SZ por. bljivati s.v. *bluu- II. 9 LIV 507 nie uwzglednia *ščivati, cytuje tylko scs. čujo. Vaillant (1966: 295) niestusznie kwalifikuje *šču-/*ščiv- jako „pierwiastek onomatopeiczny*. 96 98 Z dyferencjacji wzgledem prt. pochodzi nowe prs. skuju. Por. wyzej Suju obok šuvu ‘szyje’. LIV 508 s.v. skeuh ,- cytuje formy hetyckie oraz sti. skunati, askunoti, ale danych battyckich nie zauwaza. Blędne jest powiazanie skuvu/skiit z gr. Sow i z anitowym pwk. pie. *kseu-w ME 908, Trautmann (1923: 268) i Fraenkel LEW 824 (dowolna hipoteza metatezy *ks > sk, brak wytlumaczenia dla alternacji uv-V ū-C). 99 HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 79 2.31. *(s)piuu- < *(s)piuH- SZ-V *(s)piuu-: 1. scs. pljivati “pluč, spluwac’ z ps. *pjūvati < *piu.ua- < *(s)piuH-eh,-, pol. plwač. Podobnie Zivati z ps. *žjūvati (s.v. *ziuu-). Zob. tez bljivati s.v. *bluu- II, *ščivati s.v. *skiuu-. — Stowianski temat na -4- przy SZ sugeruje, že litewski mėgl kiedyš mieč prt. *spjuvau, ktére pėžniej odnowiono jako spjoviau. — 2. Šladem po litewskim iter. *spjuvéti moze byč spjudoti ‘plwaé, spluwaé’ (LKZ), poniewaz jego -d- da si¢ wyjasni¢ wtérnym nawiazaniem do iter. spjaudyti ts.'™ WSZ-V *(s)piūu-: 1. lit. spjūvis m. ‘splunigcie’, 2. ps. *-pljivati <= *pljiv-, np. scs. oplivati ‘opluwac’, stczes. plivati, czes. plivat *-pluwac’. SZ-C *(s)piu-: ps. *plji- w scs. plinpti ‘plunaé’, perfectivum do pljivati ‘plué’, zob. Vaillant (1966: 232)". SE *(s)pieuH- ‘spucken, speien’ (LIV 529), pbst. *(s)piau-: 1. lit. spjauti, spjauju/ spjaunu (prt. spjoviau) ‘plunac, pluc’, tot. splat, splaiiju (prt. splavu), 2. prs. scs. pliujo, sch. plj gem, ros. pljujū. 2.32. *suu- < *suH- SZ-V *suu-: tot. dial. suv¢ns ‘prosi¢’ < *su.uen- < *suH-en- (poza tym rozpodobnione w sivéns). SZ-C *su-: por. awest. hūš ‘maciora’, gr. Oz, tac. sis. SE *seuH-: brak reflekséw pbst. *siau- (ps. *šu-C). 2.33. *šluu- < *SluH- SZ-V *šluu-: šlūvenos f. pl. ‘Smiecie, to co zmieciono, zmieciny’ < *Slu.uen- < *k’luH-en-. Paralele: pūvenos s.v. *puu-, pjuvenos s.v. *piuu-, siūvena s.v. *siuu-. SZ-C *šlū- niezaswiadczony. SE *K’leuH- ‘reinigen’ (LIV 298, tac. cluere). Brak lit. *šliauti, prt. *šluvaū. Por. jednak lit. $liduti (Sliduna, šliovė) w znacz. przeno$nym ‘zadac cios, zdzieli¢, uderzy¢’. Jest prawdopodobne, ze allomorf §lav- w prs. šlavū ‘zamiatam’ (zmudzkie), sb. sqslavos, isslavos, nūošlavos f. pl. ‘Smiecie’ przedstawia soba SO do *$luu-. 2.34. *šuu- < *k’'uH- SZ-V *šuu-: pbst. *šuu-e- < *k’'uH-e- (brak lit. *Suv-C ‘sung’). WSZ-V *šūu.-: lit. šūvis m. ‘strzal, wystrzal’. SZ-C *šū-: lit. šūtis, -ies f. ‘kupa, stos’, Siisnis, -ies f. ‘kupa, stos drzewa, chrustu’ (co do budowy por. kriisnis ‘kupa, stos kamieni’ od krii-/krdu-). 90 Inna možliwošč, to hipoteza neopierwiastka spju-, pochodzacego z reanalizy *spju-nu (por. spjdu-nu), dla ktorej punktem wyjšcia bylo stare prs. infigowane *spjunu < *(s)piu-n-H-é-. 1 Whbrew temu, co podaje ESJS 666, Vaillant I. c. nie méwi o ,wzdluzeniu stopnia zredukowanego®, lecz o stopniu redukgji: „Le theme pli- est issu de *pljii-, degré réduit de la racine *(s)piéu-, lit. spiauju...“. 80 | WOJCIECH SMOCZYNSKI SE *k’euH- ‘werfen, schieben' (LIV 294), pbst. šiau-: 1. tot. šaūju/šaūnu, šūvu, šaūt ‘eine heftige Bewegung nach einer Richtung hin machen; schnell schieben od. stoBBen; einen Schlag od. Hieb versetzen; schieBen; rasch zufahren, eilig laufen, gehen; regnen’, 2. lit. Sidutuvas m. ‘czétenko tkackie’, Siaulys m. ‘strzelec’ (n. m. Šiauliai, -iūs m.pl.) od *šiauti. — Obecnos¢ w prastowianskim paradygmatu *sovo, *suti zdaje sig wynika¢ z takich pochodnikoéw, jak scs. sov-ati ‘suwac, tracac’ (iter. do sov-) i prs. sujo (od inf. *suti), por. ros. sovdts, sujii. — Uderzajacy stosunek lit. Squnu :: šauti (‘sunac, palnac, wystrzeli¢’) moze by¢ regularyzacja starszego stosunku *Sunu :: *Siauti, gdzie prs. polegato na infiksacji, mianowicie odziedziczonej: *k’u-n-H-é- > *Su-n-€-, zaš *Siau-C odwierciedlato pbalt. SE (por. tot. šaūt). Por. wyzej uwage o gdu(nu) zamiast *giau-'". 2.35. *trug- < *truH- SZ-V *truu-: 1. ps. *truvenu ‘starty, zuzyty’ < *tru.ue.no- < *truH-eno-'*, por. denom. pol. trwonič zam. *trwioni¢ ‘zuzywac przez tarcie, zucie, gryzienie’ (denom. od ptc. *trwion); sch. trvėnik m. ‘droga tarta, torowana’; cs. rastriiva f. ‘ubytek, zguba’ (Trautmann 1923: 330). — 2. W litewsko-totewskim laryngalng uwarunkowany jest neopwk. trun-: lit. trina, trunéti'™ ‘préchnied, butwied, lot. trunu, -éju, trunét ‘wietrzeg, prochnied, butwiec; drzemac’. Podstawe dato mu prs. infigowane *truna < *tru-n-H-, ktore zinterpretowano jako osnowe na -a-: trun-a. Nastgpnie w litewskim przez wyréwnanie do SZ *trū- pojawilo sig trūnėti i odpowiednie prs. triini'®. — Zwraca uwage brak WSZ-V *trau-'", SZ-C *tru-: 1. scs. tryti, tryjo ‘trze’ (por. gr. Tove ‘zetrzed, wycienczy(, zgnebic’). — 2.1ot. trū-dėt intr. ‘wietrze¢; butwied, gnič, prochniec’, z pochodzenia chyba durat. stanu na -ė- do prs. *trūda < *truH-d"e- (por. lit. piida-mas :: pūti s.v. *puu- I). Dalszym derywatem jest fact. trūd-inat *doprowadza¢ do butwienia, préchnienia, gnicia’ (zeme kaulus triidina), zob. ME, 250. SE *treuH- ‘aufreiben, verbrauchen’ (LIV 593): scs. trove, truti ‘zuzywaé’ (inf. zam. *trjuti < *triau-C, por. muti s.v. *ruy- II)". W litewskim oczekuje si¢ SE *triduti'®, Niejasna jest filiacja czasownika triaiinija, -yti a. traunija, -yti ‘gto$no gryz¢é (jabtko), 102 Stopien o, *k’ouH-, jest w praesens prymarnym nieprawdopodobny. 105 Por. wyzej scs. “buvenit, “kriivenit, “miiventi i lit. pūvenos. '** Z wariantem sonoryzowanym driuna/drini, drunéti albo drunija/drini, drunyti, zob. LKZ, 763, 766. 105 Por. tez dlugos¢ w synonymicznym vb. dūlėti ‘prochnied, butwieč". 1% Nie nalezy tu tot. trūvėt ‘optakiwac, by¢ w zalobie’, ktore pochodzi z dysymilacji trūrėt, vb. zapozyczonego ze Srdniem. truren ‘trauern’, zob. ME, 252. "7 Por. SW *trou- w scs. traviti iter. ‘przetwarzac spozyty pokarm’, stpol. frawi¢ m. in. ‘(0 ogniu i innych sitach) niszczy¢ cos, spala¢, uzywac (dobr materialnych), zuzywacé je lekkomyslnie’; trawny ‘podstepny, przebiegly, fatszywy' (SSTP,, 181n.). "Tu powstaje pytanie, czy triduséti, -ėja ‘kruszy¢ si¢ (o wlosach, o welnie owiec), mizernie¢, marnieč' obok trauseti, -¢ja ‘wypadac (o wlosach z koniskiego ogona)’ nie jest z pochodzenia durativum stanu na -sėti, tj. tridu-seti. HIAT LARYNGALNY W JEZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 81 nagryzač (orzech)', ktory wygląda na denominativum. Inaczej Fraenkel LEW 1114: w apofonii do trūnėti. 2.36. *uu- < *h,uH- SZ-V *uu-: pralit. prt. *ūvo ‘obut się' < pbst. *u.ua- < *h,uH-eh_-. Por. wyžej būvo, guvu (fot.), plūvo, puvo, siūvo. Na podstawie baltyckiej opozycji prt./inf. na SZ i prs. na SP (zob. Stang 1966: 331) wolno przypuscic, ze prt. *uvo miato kiedy$ obok siebie z jednej strony prs. tr. *avū ‘obuwam’ < *h,euH-e- i z drugiej strony prs. intr. *unū ‘obuwam si¢” < *h,u-n-H-¢- (por. hipotezę prs. *munu ‘odziewam si¢’ s.v. *muu-). Historyczne lit. aunt = au-nu przedstawia soba formacje kompromisowa, wynikla ze skrzyzowania *av-u i *u-nu'”. WSZ-V *au-: *ūvėti, oczekiwane w analogii do mūvėti(s) (zob. s.v. *muu- II), nie istnieje. SZ-C *ū- < *h,uH-C, zob. nize;. SE *h,euH- ‘(FuBbekleidung) anziehen’ (LIV 245, orm. agaw ‘odziaé si¢’): avėti ‘by¢ obutym, nosi¢ obuwie’ (aviu, avi). Por. lit. anti *‘wktadac lub zdejmowac obuwie’, co jest innowacja zamiast spodziewanego *ūti (SZ-C). SE oraz cyrkumfleks uogélnione z form antewokalicznych z zanikla Irg., jak prs. *avu, durat. ave-, lit. avalas, tot. apavi m. pl. 'obuwie'!"?. 2.37. *žiuu- < *giuH- ~ SZ-V *žiuu.-: scs. Zivati ‘zul’, stczes. Zvati, stpol. žwač < ps. *zjuvati < pbst. *Ziu.ua- < *giuH-eh,-. Paralela jest pljivati z ps. *pljuvati s.v. *(s)piuu-. SZ-C *žiū- < *giuH- (brak reflekséw bst.). SE *gieuH- ‘kauen’ (LIV 148). W batt. tylko nominalne: lit. žiūunos f. pl. ‘szczeki’ < *ziau-na-. 2.38. *zup- I < *guH- vi SZ-V *zuy-: 1. lit. Zuvo, prt. do žūti (zob. nizej) < *žu.w-a- < *guH-ch,-, 2. prs. infigowane Zitvit < *Zu-n-u- (war. daw. žūnū moze stač w zwiazku ze starszym typem *zunu < *gu-n-H), 3. sb. pražūvėlis ‘zaginiony, zgubiony’. SZ-C *zu-: lit. praziiti ‘nagle zniknac z oczu, przepasé, zginad; stracié zycie, umrzeé; zmarnowac si¢; popas¢ w biede, nieszczescie; z zapamigtaniem pracowac, oddawac sig jakiemus zajeciu’. Caus. stlit. žūdyti, žūdžiu ‘potepiad, karač, tracié, zgladzic, zabijac’, tot. zudities ‘sich sorgfaltig bekiimmern, sich sorgen’, zūdit ‘ (sich) sorgen, sich gramen’, zudindt caus. ‘verloren gehen lassen, vernichten, verstecken’. "To z metanalizy prs. infigowanego. Paralele: *gunu s.v. guy-, *munu s.v. *muu-, *Sunus.v. *suy-, runa s.v. *truu-, jak tez sini s.v. *sii-. "0" Opaczna jest rekonstrukcja inf. *auti, jak tez wywéd aūna z *(h,)au-n-a-w LIV 245, uw. 7. 82 | WOJCIECH SMOCZYNSKI SE *geuH- ‘sich in schnelle Bewegung setzen' (LIV 147). Brak refleksu pbst. *ziau-C. Drw. *zau-: lit. Zavitosi (Zavisi), žavėtis ‘zachwycac si¢’, caus. žavinti a. žavinti ‘oczarowywac, zachwycac, urzekac’, stlit. ‘zgtadzi¢ za pomoca czarow’. 2.39. *žuu- II < *g"uH- SZ-V *žuu.-: scs. zuvati ‘wola¢, wzywac’, pol. zwač < *zu.ua- < *g"uH-eh.-. WSZ-V *žūu-: stow. °zyvati, pol. wzywaé, nazywac. SZ-C *zu-: por. wed. hitd- ‘wzywany’ < *g'uH-t6- (brak lit. *žūtas, stow. *zytū). SE *g"ueH- ‘rufen’ (LIV 160), wtornie *g"euH-""": scs. zovo (inf. zitvati) ‘wotam’, stpol. zowe, zowiesz, zowq, ptc. prs. tako zowgcy ‘tak zwany’ (por. wed. havate ‘przywotuje’). Brak refleksu *ziau-C. 2.40. *žuu- III < *g"uH- SZ-V *žuu-: pbst. *žuvin AS f. ‘ryba’ < *g'uH-m, lit. AS žūvį (od tego žuvis jako innowacyjny nom. sg.). — Ze stowianskiego por. ps. *zūveno, stpol. zwono n. zam. *zwiono ‘plat ryby wyciety w poprzek ciala’, ros. zveno ts., pol. (d)zwonko ‘kawalek ryby’, derywat od adi. *zuv-enu ‘rybi’. Adi. *zūvenū tak si¢ ma do sb. ps. *zy < *žūs ‘ryba’ jak *kruvenu (pol. przekrwiony) do sb. *kry < *kriis ‘krew’. Brak SZ-C *zus ‘ryba’ < *g"uH-s. Zob. s.v. *bruu- i *kruu-. 3. PODSUMOWANIE W mys] powyzszych wywodow nalezy segmenty (i)j, (u)v uwazac za tej samej rangi Slad po zaniklych laryngalnych, co dlugos¢ wokaliczna w odpowiednich allomorfach z i,ū'“. Z faktu, ze dwoistos¢ reflekséw batt. bi-C/bij-V, scs. bi-C/bij-V wzglednie lit. bii- C/buv-V, scs. by-C/°buiv-V sprowadza si¢ do pierwotnej jednorodnosci *b"iH- wzglednie *b"uH- wynika, ze powstanie alternacji i-C/ii-V i ū-C/uų-V jest prostym nastgpstwem zaniku laryngalnych w epoce prabattostowianskiej. Natomiast obecnošč tejze alternacji w pierwiastkach co do pochodzenia nielaryngalnych, anitowych (zob. nizej Ekskurs I) tlumaczy si¢ jako innowacja morfonologiczna z epoki pdzniejszej. Z tego wynika postulat, aby w ustępach fonetyki historycznej, ktore traktuja o battyckich wzglednie stowianskich spotgtoskach j, v, wyraznie rozgraniczy¢ dwojaka proweniencje kazdego z tych fonemoOw, mianowicie, por. tabl. 1. 1 Zob. paralelę s.v. *buy-. "* Izdrugiej strony: jak dlugos¢ w formach stopnia pelnego typu lit. dėti, scs. dėti “kia$¢” < pie. *d*eh -C, lit. stoti, scs. stati *stanac’ < pie. *steh,-Cilit. diioti, scs. dati < pie. *deh,-C. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH | 83 TABLICA 1. DWOJAKIE POCHODZENIE BSL. J, V. pie. *i, *u pie. *(i)H, *(u)H tot. kreju < *kreiH-e- tot. krija, lit. krija < *kriH-¢h,- lit. lejū < *1€iH-e- scs. lijo < *liH-ė- scs. lėjp < *1€iH-je- lit. lijo < *liH-eh,- lit. veji < *učih,-e- scs. vijo < *uiH-é- scs. zėjp < *g"éh -ie- ps. *zijati, sch. zjėti,zjūm < *g"ih -eh,- scs. zovo < *g"éuh,-e- scs. zūvati < *g"uH-¢h,- ps. *bovo < *b'euh,-e- (= SW scs. “baviti) scs. zabūveni < *b"uh,-eno- 4. EKSKURSY 4.1. Ekskurs I Litewskie praesentia infigowane typu šlyja ‘opiera o co’, srūva ‘ciecze, leje się' wywodzą się przez denazalizacją z *šli-n-ia, *sru-n-ua. Dowodzi to, že infiksacji podlegly tu osnowy *šliį-, *sruu-. Z morfologicznego punktu widzenia są to osnowy „stabe“ w stosunku do *šlei- (por. šlejū, šlejūosi), *sriau- (tu tylko srav-, stlit. srawanczio DP ‘ciekacego’), ktére są „mocne“. Osobliwošci polegają tu na tym, ze 1° *šliį- stoi zam. šli- (por. pašlitas ‘ukosny, ukošnie oparty’), zaš *sruy- stoi zam. sru- (por. išsryvū/išsrūnū, -sruvail, -sriiti ‘wysaczy¢ sie’), i ze 2° od šli- spodziewalibySmy się raczej prs. *šli-nū, zaš od sru- prs. *sru-nu. Formy faktyczne šlyja, srjva z segmentami J» v nalezy wigc uzna¢ za wytworzone droga analogii, mianowicie do praesentiow odpowiednio typu pyja ‘wzbiera mlekiem — o wymieniu’ < *pi-n-ia i typu būva ‘jestem, bawię gdzie’ < *bu-n-ua. Struktura tych ostatnich jest usprawiedliwiona obecnoscia antewokalicznego SZ-V o formach *pii-V, *buu-V, ktory alternowaly ze SZ-C na i, i, por. *pi-C < *piH-C (pyti ‘wzbiera¢ mlekiem; wilgna¢, rozmakaé’, SP *peiH- ‘wzbierac; tryskac’), *bū-C < *buh,- (būti ‘by¢’, SP *b'ueh,- a. *b'euh,- “rosnąč; stawac sig’). Powyzsze prowadzi wigc do wniosku, ze w jezyku litewskim niektére pierwiastki nielaryngalizowane (anitowe) zakonczone na dyftong *ei lub *eu (*K’lej-, *sreu-) ulegly analogicznemu oddzialywaniu pierwiastkow laryngalizowanych na *eiH lub *euH, ktore w SZ-V wytwarzaja charakterystyczne tylko dla nich allomorfy *ii-V, *uu-V, zi i u jako pochodnymi hiatu Irg. 84 | WOJCIECH SMOCZYNSKI 4.2. Ekskurs II Pojawiajacy się z rzadka w starolitewskim sufiks -ij-as (vienatijas, medijas/medija, prakijas/prekijas, žūklijas, treinijas/treinija), znany i innym jezykom battyckim (por. fot. salijs, malijs, prus. medies), jest z pochodzenia formantem przymiotnikowym, ktéry droga substantywizacji przeniknat réwniez do formacji rzeczownikowych. Sufiks -i.ja- jest kontynuacja ie. *i.h,a- < pie. *-ih,o- (nie zaš *-iio-'"). Godne uwagi jest to, ze na gruncie litewskim wedtug allomorfizmu ij-V/i-C zostat do -ija- dotworzony alternant antekonsonantyczny o postaci -i-s. Pojawia si¢ on w serii nominéw lit. na -ys, np. arklys, gaidys, svetys. Morfologiczne ttumaczenie sufiksu lit. -ys wydaje si¢ lepsze nizeli hipoteza fonetyczna o kontrakgji *-ijas w -ys. Traktowanie sufiksu *-ih,o- jest w jezyku litewskim o tyle specyficzne, ze prowadzi do powstania dwu serii derywatow, starszej na -jas (utrzymana w stanie szczatkowym) i mtodszej na -ys (produktywna). Pierwszy z tych sufiksow polega na prostej kontynuacji fonetycznej z uwzglednieniem hiatu laryngalnego, drugi natomiast jest produktem analogii morfonologiczne;j. 4.3. Ekskurs III Wyzej przy formie lit. dveigys (przyp. 10) wspomniano o komplementarnosci formy antekonsonantycznej -gy-s wzgledem antewokalicznej *-gii-as, jak tez O mozliwosci dotworzenia wariantu antekonsonantycznego z i na podstawie osnowy wyjšciowej antewokalicznej z ij. Ot6z wydaje sig, ze stosunkiem implikacji morfologicznej jak ij-V = I-C mozna rowniez wytlumaczy¢ pojawienie si¢ samogloski dtugiej i w sufiksie infinitivi lit. -yti, stow. -iti. Chodzi tu o sufiks czasownikéw iteratywno-kauzatywnych, ktore w pie. tworzyly praesens sufiksem *-¢ie/o-. Sensowne powiazanie sufiksu *-éie/ 0- z innowacyjnym -i- infinitivi umozliwia hipoteza fazy posredniej -ija-, por. lit. praesentia na -ija do (denominalnych) czasownikéw na -yti, np. dalija, dalyti od dalis. Postac sufiksu -ija- na miejscu pie. *-€jo- odzwierciedla moim zdaniem zwezenie pierwotnego e przed į — wypadek antycypacyjnej asymilacji''*. Z chwila, gdy w formach osobowych czasownika sekundarnego pojawita si¢ zwęžona sekwencja -ii-, mianowicie przed koncowkami wokalicznymi, to zostata ona — jak si¢ zdaje — wciagnigta w system alternacji ii-V:: i-C, ktory uksztattowat si¢ wezesniej w obrebie czasownika prymarnego, por. np. lit. lij(o) ‘lat, lecz inf. ly(ti), gij(o) ‘goit si¢’, lecz inf. gy(ti). Tym sposobem na podstawie -ij- prezentalnego powstalo -i- jako alternant wlasciwy dla pozycji antekonsonantycznej w formacji infinitivi. 113 Niedawno S. Ambrazas (2000:134, 205) powt6rzyl mtodogramatyczna rekonstrukcje sufiksu w postaci *-i-10-. Sugeruje to, ze chodzi o pewien wariant sufiksu pie. * jo-. W myšl naszych wywodow j w sekwencji ija nie jest jednak fonemem odziedziczonym, lecz stanowi — jako wypelniacz hiatu laryngalnego — swego rodzaju namiastke zaniklej spotgloski H, w danym razie *h,. W odniesieniu do litewskiej formacji na -ija- nalezy mowic o sufiksie *ih,o-, kt6ry nie ma bezposredniego zwiazku z sufiksem pie. *-jo- (po sylabie lekkiej) wzglednie z wariantem Sieversowym *-ijo- (po sylabie cigzkiej). Asymilacja taka ma paralelę np. w formach izolowanych jak (1) scs. trije ‘trzy’, lit. trys ts. < *trijis <= *trijes, to z pie. *treies (wed. trdyah, gr. tpelc = [tré:s), fac. trés, goc. preis (NB. Pojawieniu się *triies na miejscu *treies sprzyjala zapewne obecnošč allomorfu tri w formie neutrum, por. wed. tri, scs. tri ‘trzy’, lit. trylika “trzynašcie' < pie. *trih,) albo (2) scs. gostije ‘goscie’ z nom. pl. *gtostejes (tac. hostés, gr. néhers). 114 HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH | 85 4.4. Ekskurs IV W stowianskim powstają droga wzdtuženia 7, it iteratywy na -ijati, -yvati, np. °bijati, “lijati, “vijati; °byvati, “kryvati, “myvati, °zyvati, “živati; ciekawe, že przewaznie kont- rastuja one z zachowawczym litewskim typem sijoti, bliuvoti (por. jednak nowsze bliūvoti). Obok tych typow stają specyficzne w swej formie kauzatywo-iteratywy na -aviti. Najpierw trzeba zauwažyč, že ich sktadnik v — inaczej niž w wypadku -yv(ati) — nie ma nic wspolnego z hiatem laryngalnym. Wziawszy pod uwagę -av- jako względną catošč, mozna ten segment’ wyprowadzi¢ fonetycznie z *-6u- i nastepnie ujac ze stanowiska morfonologicznego jako wzdhuzenie segmentu *-ou- podstawy derywacyjnej. Segment taki byl charakterystyczny wylacznie dla tych osnéw prezentalnych na -e/-o-, ktore tworzono od pierwiastkow pie. o strukturze *Ceu(H)-. Ot6z jest istotne, ze fonetyczna zmiana sekwencji pie. *Ceu(V) na stow. Cou(V) (zastgpstwo e przez 0) wytworzyta w odnosnej klasie czasownikéw prymarnych namiastke apofonicznego stopnia o. To z kolei otworzylo droge dla innowacyjnego wzdluzenia wokalizmu o przy derywacji stowianskich caus.-iter. na -iti. Powyzsze odnosi si¢ w pierwszym rzędzie do takich derywatow, jak plaviti "ptawič' <= plovo, pluti ‘ptynac’, pwk. *pleu- slaviti *stawi€’ <= slovo, sluti ‘styna¢’, pwk. *k’leu- traviti ‘trawiC’ <= trovo, truti ‘spozywac’, pwk. *treuH-. W drugim rzedzie odnosi si¢ to do takich iter.-caus., ktére w scs. nie pokazuja juz osnow prs. na -ovg, lecz maja formacj¢ nowa na -yjo, wzorowang na inf. -yti: naviti ‘meczy¢’ <= *novo (nyjo), unyti ‘znuzy¢’, pwk. *neuH- taviti ‘czyni€ tegim’ <= *tovo (tyjo), tyti ‘ty¢’, pwk. *teuH-. Por. tez °baviti “bawiC’ «= *bovo, byti ‘by¢, stač si¢’, pwk. *b'euh,-"*. SKROTY adi. — adiectivum aor. — aoryst awest. — awestyjski C—dowolna spotgloska coniunct. — coniunctivus czes. — czeski demin. —-deminutivum 13 U Vaillanta (1966: 423-424) pozostawiony bez wyjasnienia. 6 Vaillant (1966: 424) dodaje jeszcze scs. staviti ‘stawic; zatrzymac’, ktéremu przez porownanie stati przypisuje „un €largissement en -v- de la racine”. Hipoteza rozszerzenia pierwiastkowego nie ma oparcia w innych paralelnych wypadkach, jest wigc ad hoc. Verbum to jest raczej denominatywem od sb. sta-vii ‘stanie, stan; zatrzymanie, wstrzymanie’ (por. denom. lit. stat-yti 'stawič' od *statas, dziš stacias ‘postawiony, stojacy pionowo’). 86 | WOJCIECH SMOCZYNSKI denom.-denominativum drw. — derywat durat. — durativum gr.— grecki H -dowolna laryngalna (w odr6znieniu od hh, h,) inf. — infinitivus intens. — intensivum lit. — litewski Irg. —laryngalna fot. —totewski neopwk. —neopierwiastek pbait. — prabattycki pdg. akc. — paradygmat akcentowy pbst. — prabattostowianski pers. — perski pf. — perfectum pie.—praindoeuropejski pol. — polski postvb. —- (nomen) postverbale prs. — praesens prt. — praeteritum przyp. — przypis ps. — prastowianski pwk. — pierwiastek ros. —rosyjski rus. — ruski sb. —substantivum sch. — serbsko-chorwacki scs. —starocerkiewno-stowianski SE -stopien e serb. —serbski shi. — sfowenski SO -stopien o SP -stopien pelny st°—staro- stpr. —staropruski SW —stopien wzdhuzony SZ —stopien zanikowy (SZ-C - antekonsonantyczny, SZ-V — antewokaliczny) V —dowolna samogloska vb. —verbum war. —wariant wed. — wedycki WSZ-—wzdlužony stopien zanikowy zam. —zamiast znacz. etym. —znaczenie etymologiczne HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BALTO-SLOWIANSKICH| 87 BIBLIOGRAFIA AMBRAZAS, S. 2000: Daiktavardžių darybos raida 11. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. BANKOWSKI, A. 2000: Etymologiczny stownik języka polskiego 1-11, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. EICHNER, H. 1988: Anatolisch und Trilaryngalismus, in: Bammesberger, A., ed., Die Laryngaltheorie und die Rekonstruktion des indogermanischen Laut- und Formensystems, Heidelberg: Carl Winter, 123-151. ENDZELIN, J. 1922: Lettische Grammatik, Riga: Kommissionsverlag A. Gulbis. ESJS - Etymologicky slovnik jazyka staroslovénského, red. E. Havlova, (od zeszytu 7) A. Erhart, Praha: Academia, 1989-. FRAENKEL, LEW = Fraenkel, E. Litauisches etymologisches Worterbuch 1-11, Heidelberg: Carl Winter, 1955— 1965. KLINGENSCHMITT, G. 1982: Das altarmenische Verb, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. LIV = Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primdérstammbildungen. Unter Leitung von Helmut Rix, unter der Mitarbeit vieler anderer bearbeitet von Martin Kiimmel, Thomas Zehnder, Reiner Lipp, Brigitte Schirmer, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1998. LKZ = Lietuvių kalbos žodynas 1-XX, Vilnius, 1941-2002. MAYRHOFER, EWAIA = Mayrhofer, M., Etymologisches Worterbuch des Altindoarischen, Heidelberg: Carl Winter, 1986-2001. ME = Miihlenbachs, K., Latviešu valodas vardnica | Lettisch-Deutsches Worterbuch. Redigiert, erganzt und fortgesetzt von J[anis] Endzelins. Bde. I-IV, Riga, 1923-1932. OTREBSKI, J. 1965: Gramatyka jezyka litewskiego 11: Nauka o budowie wyrazéw, Warszawa: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe. POKORNY IEW = Pokorny, J. Indogermanisches etymologisches Worterbuch, Bern: A. Francke AG, 1949-1969. RASMUSSEN, J. E. 1989: Studien zur Morphophonemik der indogermanischen Grundsprache, Innsbruck. (Innsbrucker Beitriage zur Sprachwissenschaft, 55.) SKARDŽIUS, P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Vilnius: Lietuvių mokslų akademija, Lietuvių kalbos institutas. (Wznowione w reprodukcji fotograficznej jako t. I wydawnictwa Skardžius, P, Rinktiniai raštai, red. Albertas Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1996.) SLAWwsKI SEJP = Stawski, E, Slownik etymologiczny języka polskiego 1-V. Krakow: Towarzystwo Mitošnikėw Języka Polskiego, 1952-1975. SMOCZYNSKI, W. 1989: Studia batto-stowiariskie 1, Wroctaw-Krakow: Zaktad Narodowy imienia Ossolinskich. (Polska Akademia Nauk, Oddziat w Krakowie, Prace Komisji Językoznawstwa, 57.) SMOCZYNSKI, W. 2001: Jezyk litewski w perspektywie porownawczej, Krakow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonskiego. (Baltica Varsoviensia, 3.) SSTP = Stownik staropolski, red. Stanistaw Urbanczyk, Krakow: Polska Akademia Nauk, 1953. STANG, Ch. S. 1942: Das slavische und baltische Verbum, Oslo: I Kommisjon Hos Jacob Dybwad. STANG, Ch. S. 1966: Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen, Oslo, Bergen, Tromso: Universitetsforlaget. TRAUTMANN, R. 1923: Baltisch-Slavisches Worterbuch, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht. URBUTIS, V. 1981: Baltų etimologijos etiudai, Vilnius: Mokslas. VAILLANT, A. 1966: Grammaire comparée des langues slaves 111: Le verbe, Paris: Klincksieck. ZINKEVICIUS, Z. 1980-1981: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1-11, Vilnius: Mokslas. Wojciech Smoczynski Gauta 2002 11 29 Uniwersytet Jagiellonski Katedra Jezykoznawstwa Ogélnego i Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, 31-120 Krakow, Polska [email protected]