Friedrich Scholz, eds. “Textkritische Edition der Übersetzung des Psalters in die litauische Sprache von Johannes Bretke”

RECENZIJOS 187 – s. 214 (u wszystkich Żmudzin sylabą tego wyrazu jest -ki-, tutaj mieszkańcy okolic Raseiniai znów są tacy samowolni, odrębni od wszystkich Żmudzinów, ale por. uuoki.tīs – s. 39, uuoki.cū– s. 213). W Viduklė 03 03 02 pytano, jak wymawia się nazwę wsi Jūkainiai; dwie osoby wymówiły jūkain'u, forma jū“kaiń'u wydaje się raczej wątpliwa (s. 69). Jako osoba bardzo krótkowzroczna nie bardzo chcę wskazywać błędów korektorskich, ale takie dane jak brūol,is (=brúolis) – s. 151, ‘vā.lgi.,dāvā (=vá.lgi.dāva) – s. 211, petri̇nes (=petrīnės) – s. 213, ‘ā.r,klū! (=ārklu) – s. 69, ‘ābu,dū (abūdu) – s. 74, važū“dava (=važū“dava) – s. 206, vištums (=vištums) – s. 81, należy wyraźnie wskazać. Młoda badaczka włożyła wiele pracy, opisała dialekty używane na obszarze setek kilometrów, tracące regularne cechy i odziedziczone właściwości gwarowe (choć w wielu miejscach nadal można znaleźć użytkowników odziedziczonej, regularnej gwary); to, co widać, Daiva Atkočaitytė zapewne właśnie przedstawiła. Ma to znaczenie także dla historii języka. Należało jedynie unikać niezgodnych form równoległych i wyrazów oraz wątpliwych, chwilowych wahań w mowie (młodych lub młodej) wystrojonych dziewcząt. Przygotowując tę pracę do publikacji, nie miała u boku ani jednego żmudzkiego pomocnika znającego miejscowy żargon, choć dziękuje dość licznemu gronu doradców i konsultantów. Vytautas Vitkauskas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 2055 Vilnius, Lietuva Otrzymano 2003 05 05 KRYTYCZNE WYDANIE PRZEKŁADU PSALTERZA NA JĘZYK LITEWSKI JOHANNESA BRETKEGO, PASTORA W LABIAU I KÖNIGSBERGU W PRUSACH, NA PODSTAWIE RĘKOPISU Z ROKU 1580 ORAZ ZREWIDOWANEJ WERSJI TEGO PSALTERZA JOHANNESA REHSY, PASTORA W KÖNIGSBERGU W PRUSACH, NA PODSTAWIE DRUKU Z ROKU 1625, WRAZ Z PRZEKŁADEM PSALTERZA NA JĘZYK NIEMIECKI MARTINA LUTRA WEDŁUG WYDANIA Z ROKU 1545, PRZY WSPÓŁPRACY FRIEDEMANN KLUGE. ZE WSTĘPEM I POD REDAKCJĄ FRIEDRICHA SCHOLZA. Paderborn, Munich, Vienna, Zürich: Ferdinand Schöningh, 2002, LXXXI + 559 p., ISBN 3-506-71681-6. (Biblia Slavica, seria VI: Supplementum: Biblia Lithuanica, seria 2: Editionsbände, 6. Wydane przez Hansa Rothego i Friedricha Scholza przy współpracy Christiana Hannicka i Ludgera Udolpha.) We wstępie (s. IX–X) Scholz pisze, że Johannes Bretke (Bretkūnas) ukończył litewski przekład całego Pisma Świętego między marcem 1579 a listopadem 1590 roku, lecz dotychczas wcześniej drukiem ukazał się jedynie Psalterz. Ten Psalterz, przełożony między 20 maja a połową lipca 1580 roku, trafił w ręce Johannesa Rehsy, który zrewidował go i opublikował wraz z niemieckim przekładem Lutra w 1625 roku w drukarni Laurenz Segebad. Powszechne twierdzenie, że wersja Rehsy niewiele różni się od przekładu Bretkūnasa, jest po prostu nieprawdziwe, co łatwo dostrzec, porównując oba teksty. Omawiany tom zawiera zarówno oryginał Bretkūnasa, jak i redakcję Rehsy, na sąsiednich stronach. Na prośbę prof. Jonasa Palionisa 188 | RECENZIJOS Uniwersytetu Wileńskiego postanowiono dodać wersję niemieckiego przekładu Lutra, która ukazała się przed 1580 rokiem, ponieważ przekład ten nie zawsze jest łatwo dostępny na Litwie. Umieszczono ją u dołu strony. Recenzowany tu tom jest częścią niezwykle ambitnego projektu opublikowania całego przekładu Biblii Bretkūnasa (s. XI) w trzech seriach: seria 1 obejmuje tomy faksymilowe, seria 2 — tomy edycji, a seria 3 — komentarze. Dotychczas ukazało się sześć tomów rękopisu Bretkūnasa w czterech tomach faksymilowych. Ponadto opublikowano tom komentarzy Bausteine zur Bretke-Forschung Jochena D. Rangego. Recenzowałem ten ostatni tom oraz tom faksymilowy Psałterza w 1993 roku w Lituanus 39 (3), 72–84. Z niecierpliwością czekam na przygotowywany obecnie komentarz Scholza do przekładu Psałterza autorstwa Bretkūnasa. Scholz zapowiada tu porównanie z przekładem Rehsy oraz badanie związków przekładu Bretkūnasa z jego różnymi źródłami: przekładem Lutra, tekstem hebrajskiego oryginału, Septuagintą i Wulgatą. Scholz opisuje również swoje pierwsze spotkanie z rękopisem przekładu Biblii Bretkūnasa w 1949 roku w Getyndze, w gabinecie prof. Reinharda Wittrama, a także późniejsze umieszczenie rękopisu w Geheime Staatsarchiv w Berlinie. Na szczęście Scholz zdołał pozyskać pomoc bardzo kompetentnego Jochena D. Rangego, a później Friedemanna Klugego. Ze wstępu dowiadujemy się, że choć wydanie faksymilowe jest ogólnie dość dobre, niektóre poprawki i glosy na marginesach są ledwo czytelne lub zupełnie nieczytelne. W kilku przypadkach końcowe litery wyrazów na stronie verso lub początkowe litery na stronie recto znajdowały się tak blisko krawędzi tekstu, przy zgięciu rękopisu, że kamera nie mogła ich uchwycić. Osoba znająca ortografię i gramatykę Bretkūnasa bez trudu uzupełniłaby większość z nich, choć napotykamy tu także pewne niespodzianki. Niekiedy różnice w odcieniu atramentu mogą pomóc w ustaleniu pierwotnej postaci. Gdy litery lub sylaby są skreślane, a nad nimi zapisuje się nowe, czasami ciemniejszy atrament oryginału prześwituje przez jaśniejszy atrament poprawki, co pozwala ustalić zarówno pierwotny zapis, jak i poprawkę (s. XX). Ponieważ zarówno tekst oryginalny, jak i jego poprawioną wersję można odtworzyć wyłącznie na podstawie rękopisu, oprócz wydania faksymilowego potrzebny jest krytyczny komentarz do tekstu. We wstępie (s. XXI–XXIV) zamieszczono także krótkie biografie Bretkūnasa i Rehsy oraz ocenę ich dorobku. Następnie przedstawiono opis tekstu i sposób przygotowania go do publikacji. Podstawę wydrukowanego tu tekstu stanowi pierwotna wersja Bretkūnasa (Grundschicht, w skrócie GS). Jednocześnie poprawki wprowadzone natychmiast lub wkrótce po zapisaniu pierwotnej wersji oznaczono literami a, b, c itd. i podano w przypisach pod tekstem pierwotnym. Poprawki te oznaczono jako Sfk (= Sofortkorrektur); późniejsze poprawki oznaczono jako KS (= Korrekturschicht). Według wstępu (s. XXXVI) Daniel Gallus wprowadził 28 poprawek (oznaczonych G), a Rehsa — 136 (oznaczonych R). (Na s. XVIII objaśnienia skrótów KS i R pojawiają się dwukrotnie, co jest najwyraźniej przeoczeniem korektorskim.) Różnice między wydaniem Palionisa z 1983 roku a wydaniem Scholza są widoczne już w pierwszym wersecie pierwszego psalmu: według odtworzenia oryginału przez Scholza (GS) (s. 6): Gerai tam, kurfai newaikſch= || czoia rode Diewa neſibijancʒu, nei eit kieliu grieſhniu nei ſedzia || kur apioktieghi ſiedzia; według Palionisa (1983: 183): Palaimintas <bijans Diewo teisus> ira tas wiras, kursai ne waikſchczoio surinkime Diewo neſibijanczuiu, nei sussisedȩghime apioktiuiu se RECENZIJOS | 189 deio. nei ant kelio grieschniu stoweio, Scholz podaje także tę wczesną wersję luterańską: Wol dem der nicht wandelt im Rat der Gotlofen, Noch trifft auff den Weg der Sünder, Noch sitzet da die Spötter sitzen. Wulgata ma jednak: Beatus est vir ille, qui non ambulat in consilio improborum, et viae peccatorum non insistit, ac in consessu derisorum non desidet; a Septuaginta: μακάριος ἀνήρ, ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν, καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη, καὶ ἐπὶ καθέδρα λοιμῶν οὐκ ἐκάθισεν. Wersja króla Jakuba brzmi: ‘Błogosławiony mąż, który nie chodzi za radą bezbożnych, nie staje na drodze grzeszników ani nie zasiada w gronie szyderców’. Słowa Gerai tam, kurfai... ‘Dobrze temu, kto...’ z pierwotnej wersji Bretkūnasa wydają się bliższe luterańskiemu Wol dem der... niż łacińskiemu Beatus est vir ille, qui... ‘Błogosławiony jest mąż, który...’ lub greckiemu μακάριος ἀνήρ, ὃς... Przypuszczam, że Luter korzystał z hebrajskiego oryginału, którego odpowiadające im pierwsze słowa mój kolega, prof. B. Halpern z programu studiów judaistycznych na Penn State, transliteruje jako ’ašrē hā-’îš ‘šer, co nie oznacza pozornego stanu konstruktu. Prof. Halpern zauważa ponadto, że słowo ’ašrē funkcjonuje tak, jakby zawierało przynajmniej domyślne orzeczenie, a wyrażenie należy tłumaczyć jako ‘błogosławiony/szczęśliwy/pomyślny jest człowiek, który...’. Wydaje się to dowodzić, że autorzy Septuaginty lepiej rozumieli hebrajski niż Marcin Luter. Początkowo Bretkūnas poszedł za Lutrem, natomiast poprawki zawierające Palaimintas ‘błogosławiony’ (Paſchlowintas) lub Rehsy Jschganitingas... opierały się na Wulgacie lub Septuagincie. W każdym razie ciekawe będzie, co Scholz napisze o tym i wielu innych problemach związanych z Psałterzem w przygotowywanym komentarzu krytycznym, o którym wspomniałem wyżej. We wstępie przedstawiono również interesującą analizę systemu fonemicznego (s. XLIV–LXIV). Według wstępu (s. XLIV) fonemy spółgłoskowe można zapisać za pomocą od jednej do pięciu liter, np. >c< może oznaczać /c/, >cʒ< może oznaczać /č/, >ſch< może oznaczać /š/, a >ſchcʒ< może oznaczać /šč/. Przy pierwszej lekturze mogłoby się wydawać, że oznacza to uznanie /šč/ za pojedynczy fonem, co zdradzałoby słowiańskie ukierunkowanie (por. rosyjskie u) i trudno byłoby to uzasadnić w odniesieniu do litewskiego (zob. Klimas 1970: passim.). Jeśli stwierdzenie to należy rozumieć jedynie jako określenie maksymalnej liczby kolejnych liter spółgłoskowych, jest ono nieprawidłowe; por. np. newaikſchcʒoia ‘nie chodzi’, gdzie występuje ciąg sześciu liter spółgłoskowych, mianowicie >kſchcʒ<, który zdaje się reprezentować trzy fonemy /kšć/. Być może ciekawsze jest przedstawienie systemu samogłoskowego, w którym sekwencja liter >ie< jest bardzo niejednoznaczna. W wersji pierwotnej (GS) mogła oznaczać /ie/, /ē/, a nawet /e/ po spółgłosce welarnej, gdzie litera >i< służyła jedynie do oznaczenia palatalizacji. Według Scholza (s. LII) w późniejszej wersji poprawionej (KS) Bretkūnas próbował usunąć >i< przed >e< po spółgłosce welarnej, gdy sekwencja oznaczała etymologiczne /ē/. I tak kieliu ‘na drodze’ w wersji pierwotnej zmieniono na (ant) kelio w wersji poprawionej (s. 6), a Kodiel ‘dlaczego’ w wersji pierwotnej poprawiono na Kodel (s. 10), por. współczesne standardowe kodėl. Wymowa dyftongiczna jest oddana prawidłowo i konsekwentnie, np. w prieg ‘blisko’ (s. 6). Podsumowując, Scholzowi i jego współpracownikom należą się pochwały za pomysł opublikowania tej serii, a zwłaszcza niniejszego tomu, który jest świadectwem znakomitych rezultatów wielu godzin starannej i żmudnej pracy. Książka jest pięknie oprawiona, wydrukowana na papierze wysokiej jakości, a zatem stanowi powód do dumy zarówno dla wydawcy, jak i redaktorów. Według mojej wagi łazienkowej książka waży ponad trzy funty, co czyni ją opasłym tomem zarówno w sensie dosłownym, jak i przenośnym. 190 | RECENZIJOS REFERENCES PALIONIS, J., ŽUKAUSKAITĖ, J. eds. 1983: Bretkūnas, Johannes. Rinktiniai raštai, Vilnius: Mokslas. KLIMAS, A. 1970: Some attempts to inventory Lithuanian phonemes. Th. F. Magner and W. R. Schmalstieg, eds., Baltic linguistics, University Park and London: Pennsylvania State University Press, 93–102. William R. Schmalstieg 814 Cornwall Road State College, Pa. 16803 [email protected] Gauta 2003 06 09