Friedrich Scholz, eds. “Textkritische Edition der Übersetzung des Psalters in die litauische Sprache von Johannes Bretke”

RECENZJE | 187 —s. 214 (u wszystkich Żmudzinów sylaba tego słowa brzmi -ki-, tutaj mieszkańcy okolic Raseiniai znów są tak samodzielni, odmienni od wszystkich Żmudzinów, ale por. uuoki.tis — s. 39, uuoki.čū — s. 213). W Viduklė 03 03 02 zapytano, jak wymawia się nazwę wsi Jūkainiai; dwie osoby wymówiły jurkain'- u, jak іг wątpliwą уга јӣ“Каій- 'и formę (s. 69). Błędów korektorskich, jak wielki krótkowidz, niezbyt chcę wskazywać, ale na takie dane, jak britoļis (=brūolis) — s. 151, *va.lgi.,daw“ (=va.lgidava) —p. 211, petrines (=petrinés) —s. 213, ‘d.rklu! (=arklu) —s. 69, 'abu,dū (abūdu) —р. 74, važū*dava (=važū*dava) — r. 206, vištums (=vištums), należy wyraźnie wskazać. Młoda badaczka włożyła wiele pracy, opisała dialekty zajmujące obszar setek kilometrów, – р. 81, pozbawione prawidłowości, odziedziczonych cech dialektu (choć w wielu miejscach można jeszcze znaleźć użytkowników odziedziczonego prawidłowego dialektu), ale co to pokazuje, to chyba właśnie to, co przedstawiła Daiva Atkočaitytė. Dla historii języka i to jest ważne. Należało unikać jedynie niezgodnych równoległych form i słów, wątpliwych chwilowych wahań, mówiąc z (młodą lub młodymi) wystrojonymi dziewczętami. Wydając tę pracę, nie miała obok siebie ani jednego żmudzkiego biedaczyny- -pomocnika, choć dziękuje dość licznemu gronu doradców i konsultantów. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 05.05.2003 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa KRYTYCZNE WYDANIE TŁUMACZENIA PSALTERZA NA JĘZYK LITEWSKI PRZEZ JOHANNESA BRETKEGO, PASTORA W LABIAU I KRÓLEWCU I. PR., NA PODSTAWIE RĘKOPISU Z ROKU 1580) ORAZ ZREDAGOWANEJ WERSJI TEGO PSALTERZA PRZEZ JOHANNESA REHSĘ, PASTORA W KÖNIGSBERGU I. PR., NA PODSTAWIE DRUKU Z ROKU 1625 WRAZ Z TŁUMACZENIEM PSALTERZA NA JĘZYK NIEMIECKI PRZEZ MARCINA LUTRA NA PODSTAWIE WYDABE AUS DEM LATA 1545 UNTER WSPÓŁPRACA VON FRIEDEMANN KLUGE. Z WPROWADZENIEM I W OPRACOWANIU FRIEDRICHA SCHOLZA. Paderborn, Monachium, Wiedeń, Zūrich: Ferdinand Schoningh, 2002, LXXXI + 559 pi, ISBN 3-506-71681-6. (Biblia Slavica, Seria VI: Supplementum: Biblia Lithuanica, Seria 2: Tomy edycji, 6. Opublikowane przez Hansa Rothego i Friedricha Scholza we współpracy z Christianem Hannickiem i Ludgerem Udolphem.) In przedmowa (s. IX–X) Scholz pisze, że Johannes Bretke (Bretkūnas) ukończył litewskie tłumaczenof ie całych Świętych Pism między marcem 1579 a Listopad, 1590, ale do tej pory tylko Psałterz pojawił się przed drukiem. in To Psałterz, przetłumaczony między 20 maja oraz w połowie lipca 1580 roku trafiły w ręce Johannesa Rehsy, który zrewidował i opublikował wraz z it Niemieckie tłumaczenie Lutra in 1625 in ten Laurenz Prasa Segebada. Powszechne stwierdzenie, że wersja Rehsy niewiele różni się od tłumaczenia Bretkūnasa, jest po prostu nieprawdziwe as a Rzut oka at na oba teksty z łatwością to pokaże. Omawiany tu tom zawiera oba oryginał Bretkūnasa oraz rewizję Rehsy na on sąsiadujących stronach. At prośba of prof. Jonas Palionis 188 | RECENZJE Uniwersytetu Wileńskiego postanowiono dodać wersję niemieckiego przekładu Lutra, która ukazała się przed 1580 rokiem, ponieważ przekład ten nie zawsze jest łatwo dostępny na Litwie. Znajduje się to na dole strony. Recenzowany tu tom jest częścią niezwykle ambitnego projektu opublikowania całego przekładu Biblii Bretkūnasa (s. X1) w trzech seriach: seria 1 ma obejmować tomy faksymilowe, seria 2 — tomy edycji, a seria 3 — komentarze. Jak dotąd ukazało się sześć tomów rękopisu Bretkiinasa w czterech tomach faksymilowych. Ponadto ukazał się tom komentarzy Joachena D. Range’a Bausteine zur BretkeForschung. Zrecenzowałem ten ostatni tom oraz faksymilowy tom Psałterza w 1993 roku w Lituanus 39 (3), 72–84. Z niecierpliwością oczekuję ukazania się przygotowywanego obecnie komentarza Scholza do przekładu Psałterza autorstwa Bretkiunasa. Scholz zapowiada tutaj porównanie z przekładem Rehsy oraz zbadanie relacji przekładu Bretkunasa do jego różnych źródeł: przekładu Lutra, tekstu hebrajskiego oryginału, Septuaginty i Wulgaty. Scholz opisuje również swoje pierwsze zetknięcie z rękopisem przekładu Biblii Bretkūnasa w 1949 roku w Getyndze, w gabinecie prof. Reinharda Wittrama, a także późniejsze przekazanie rękopisu do Geheime Staatsarchiv w Berlinie. Na szczęście Scholz zdołał pozyskać pomoc bardzo kompetentnego Jochena D. Range’a, a następnie Friedemanna Klugego. We wstępie czytamy, że chociaż wydanie faksymilowe jest ogólnie rzecz biorąc całkiem dobre, niektóre poprawki i glosy na marginesach są ledwie czytelne lub zupełnie nieczytelne. W kilku przypadkach końcowe litery wyrazów na stronie verso lub początkowe litery na stronie recto znajdowały się tak blisko krawędzi tekstu, w zgięciu rękopisu, że kamera nie mogła ich uchwycić. Ktoś, kto zna ortografię i gramatykę Bretkūnasa, w większości przypadków bez trudu je uzupełni, chociaż napotykamy tu również pewne niespodzianki. Niekiedy różnice w charakterystyce atramentu mogą pomóc w ustaleniu pierwotnej formy. Gdy litery lub sylaby są usuwane, a na oryginale zapisuje się nowe, czasami ciemniejszy atrament oryginału jest widoczny przez jaśniejszy atrament poprawki, co pozwala ustalić zarówno tekst oryginalny, jak i poprawkę (s. XX). Ponieważ zarówno tekst oryginalny, jak i wersję poprawioną można odtworzyć wyłącznie na podstawie rękopisu, oprócz wydania faksymilowego wymagany jest również komentarz krytyczny do tekstu. Wstęp (ss. XXI–XXIV) zawiera także krótkie biografie oraz oceny twórczości Bretkiinasa i Rehsy. Następnie przedstawiono opis tekstu i sposób jego przygotowania do publikacji. Pierwotna wersja Bretkūnasa (Grundschicht, w skrócie GS) stanowi podstawę tekstu wydrukowanego tutaj. Jednocześnie poprawki wprowadzone bezpośrednio lub krótko po zapisaniu pierwotnej wersji oznaczono literami a, b, c itd. i podano w przypisach pod wersją pierwotną. Poprawki te oznaczono jako Stk (= Sofortkorrektur); późniejsze poprawki oznaczono jako KS (= Korrekturschicht). Zgodnie ze wstępem (s. XXXVI) Daniel Gallus dokonał 28 poprawek (oznaczonych G), a Rehsa 136 (oznaczonych R). (Na s. XVIII objaśnienia skrótów KS i R pojawiają się dwukrotnie, co wydaje się przeoczeniem korektorskim- ). Różnice między wydaniem Palionisa z 1983 roku a wydaniem Scholza są widoczne już w pierwszym wersecie pierwszego psalmu: Według rekonstrukcji oryginału dokonanej przez Scholza (GS) (s. 6): Gerai tam, kurfai newaikfch= | czoia rode Diewa nefibijancu nei eit kieliu griefnuiu nei fiedsia || kur apioktieghi [iedsia; według Palionisa (1983: 183): Palaimintas <bijans Diewo teisus > ira tas wiras, kursai ne waikschczoio surinkime Diewo nefibijanczuju, nei sussisedeghime apioktuiu se- RECENZIJOS | 189 deio. nei ant kelio grieschnuiu stoweio. Scholz podaje również tę wczesną wersję luterańską: Szczęśliwy ten, kto nie chodzi w radzie bezbożnych, Nie wstępuje na drogę grzeszników, Ani nie zasiada tam, gdzie szydercy zasiadają. Wulgata ma jednak: Beatus est vir Ше, qui non ambulat in consilio improborum, et viae peccatorum non insistit, ac in consessu derisorum non desidet; a Septuaginta ma: uaxdptog avn, 05 оох ёлорео и гу Bovkīj dasBūv, хо! šv 636 dAuaprokūv odx čarr, хо! dnt nadtšpa Aotuov ox exadoey. Wersja Biblii Króla Jakuba brzmi: „Błogosławiony mąż, który nie chodzi w radzie bezbożnych, pog nie stoi na drodze grzeszników ani nie zasiada na miejscu szyderców”. Słowa Gerai tam, kurfai...*- It is good for the one, who...” w pierwotnej wersji Bretkūnasa wydają się bliższe luterańskiemu Wol dem der... niż łacińskiemu Beatus est vir Ше, qui... „Błogosławiony mąż, który...” lub greckiemu uaxdptog avto, бс... Przypuszczam, że Luter korzystał z hebrajskiego oryginału, którego odpowiadające mu pierwsze kilka słów mój kolega, prof. B. Halpern z programu studiów żydowskich Penn State, transliteruje jako 'ašrė hāīš “Ser, których znaczenie nie jest znaczeniem pozornego statusu konstruktu. Prof. Halpern zauważa ponadto, że słowo 'ašrė funkcjonuje tak, jak gdyby zawierało przynajmniej implicytną predykację, a wyrażenie to należy przetłumaczyć jako „błogosławiony/- szczęśliwy/pomyślny jest mąż, który...” Wydaje się, że pokazuje to, iż ojcowie Septuaginty rozumieli hebrajski lepiej niż Marcin Luter. Początkowo Bretkūnas podążał za Lutrem, natomiast poprawki zawierające Palaimintas „błogosławiony” (Pafchlowintas) lub Rehsa's Jschganitingas... opierały się na Wulgacie lub Septuagincie. W każdym razie interesujące będzie dowiedzieć się, co Scholz powie na ten temat oraz na temat wielu innych problemów związanych z Psałterzem w swoim zapowiedzianym wyżej krytycznym komentarzu. We wstępie przedstawiono również interesującą analizę systemu fonemicznego (s. XLIV—LXIV). Według wstępu (s. XLIV) fonemy spółgłoskowe mogą być reprezentowane przez od jednej do pięciu liter, np. >c< może oznaczać /с/, >c3< może oznaczać /¢/, >[ch< może oznaczać /5/, >fchc3< może oznaczać /šč/. Przy pierwszej lekturze wydawałoby się, że oznacza to, iż /&/ uważa się za pojedynczy fonem — interpretację noszącą znamiona orientacji słowiańskiej (por. rosyjskie щ) i trudną do uzasadnienia w odniesieniu do języka litewskiego (zob. Klimas 1970: passim.). Jeśli jednak wypowiedź tę należy interpretować jedynie jako wskazanie górnej granicy liczby kolejnych liter spółgłoskowych, to jest ona niepoprawna; por. np. newaikfchczoia ‘nie chodzi’, gdzie napotykamy ciąg sześciu liter spółgłoskowych, mianowicie >kfchc3<, który zdaje się oddawać trzy fonemy /kšč/. Być może jeszcze ciekawsza jest reprezentacja systemu samogłoskowego, w której ciąg liter >ie< jest bardzo wieloznaczny. W wersji oryginalnej (GS) mógł on oznaczać /ie/, /ё/ lub nawet /e/ po spółgłosce welarnej, gdzie litera >i< służyła jedynie do oznaczenia palatalizacji. Według Scholza (s. LII) w późniejszej wersji poprawionej (KS) Bretkūnas próbował wyeliminować >i< przed >e< występującym po spółgłosce welarnej oraz tam, gdzie ta sekwencja oznaczała etymologiczne /ē/. Tak więc kieliu ‘na drodze’ w wersji pierwotnej zmieniono na (ant) kelio w wersji poprawionej (s. 6), a Kodiel ‘dlaczego’ w wersji pierwotnej poprawiono na Kodel (s. 10), por. współczesne standardowe kodėl. Wymowa dyftongiczna jest oddana poprawnie i konsekwentnie, np. prieg in ‘blisko’ (s. 6). Podsumowując, należy pogratulować Scholzowi i jego współpracownikom pomysłu opublikowania tej serii, a szczególnie tego tomu, który ukazuje znakomite rezultaty wielu godzin starannej i żmudnej pracy. Książka jest pięknie oprawiona, wydrukowana na wysokiej jakości papierze i dlatego stanowi powód do dumy zarówno dla wydawcy, jak i redaktorów. Według mojej wagi łazienkowej książka waży ponad trzy funty, co czyni ją ciężkim tomem zarówno w sensie dosłownym, jak i przenośnym. 190 | RECENZIJOS ODNIESIENIA PALIONIS, J., ŽUKAUSKAITĒ, J. red. 1983: Bretkūnas, Johannes. Pisma wybrane, Wilno: Mokslas. KLiMAs, A. 1970: Niektóre próby zinwentaryzowania fonemów litewskich. Th. F Magner i No. R. Schmalstieg, red., Lingwistyka bałtycka, University Park i Londyn: Pennsylvania State University Press, 93-102. William R. Schmalstieg Otrzymano 2003 06 09 814 Cornwall Road State College, Pa. 16803 [email protected]